columntom lanoye

‘Ik wil de toenemende Jodenhaat niet minimaliseren, maar het snelst om zich heen grijpende virus heet radicalisering’

Ooit heb ik me heerlijk laten bombarderen tot eerste stadsdichter van Antwerpen. Ik mocht de Boerentoren behangen met een liefdesgedicht voor onze kathedraal en ik mocht optreden met haar plaatsvervanger op aarde, La Esterella. Een frivool-artistiek huwelijk was dat, openbaar beklonken voor een duizendkoppig publiek op de Groenplaats, tijdens de jaarlijkse Cultuurmarkt die straks ook al dreigt te worden kapotbezuinigd door Jan Stuntel en zijn overbetaalde viptentregering.

Maar mijn stadsdichterschap werd pas echt spannend toen mijn opvolger, Ramsey Nasr, in beeld kwam. Niet vanwege zijn gedichten. Die zouden achteraf unaniem geprezen worden. Nee, de deining barstte vooraf los. Vanwege zijn persoon.

Ik had wel wat patriottisch gemor verwacht omdat Ramsey behalve dichter ook Hollander was. Maar omdat hij zich tot acteur had laten scholen aan onze bloedeigen Studio Herman Teirlinck - die intussen helemáál naar de kloten is bezuinigd - werd hij aanvankelijk kamerbreed omarmd.

Dat hij echter ook een halve Palestijn bleek te zijn die geregeld kritische columns pende over de militaire bezetting van zijn vaders land, schoot alsnog in verkeerde keelgaten. Nog vóór hij was aangesteld, werd er om zijn ontslag geroepen. Vooral door de toenmalige liberalen. Ze leken op liberalen van vandaag. Tuk op vrijheid, zolang die maar in hún kraam past. Niet dat er in Antwerpen nog veel liberalen overblijven. Om hun carrière te pimpen zijn de meesten jaren geleden al overgelopen naar het stamboomflamingantisme. Ik word altijd wee van mensen die pas na hun 50ste ontdekken dat ze eigenlijk volbloed nationalistisch of hardcore lesbisch zijn. Ik geloof er de ballen van.

Het was havenschepen en baron Leo Delwaide Jr. die zich het opzichtigst tooide met 'de gevoeligheid van onze lokale Joodse gemeenschap', teneinde elke kritiek op handelspartner Israël bij voorbaat te smoren. 'Een handvol gedichtjes? Weegt dat echt op tegen verlies aan trafiek?' Dat soort slecht vermomde censuur. Ook de liberaal beroept zich in tijden van twijfel op God. In zijn geval een markt die zo open is dat iedereen zich er slaafs naar moet plooien.

Maar het ondenkbare bleek nog mogelijk, toen. De heisa ging liggen en Ramsey mocht met zijn verzen de sinjorenharten veroveren zonder verder trammelant.

De laatste tijd lees ik overal dat allerlei dingen 'vandaag de dag niet meer zouden kunnen'. Zoals het draaien van 'Life of Brian' of het draaien van een mannentong op de Meir bij daglicht. Meestal ben ik daar sceptisch over, maar nu moet ik passen. Het klimaat is dermate veranderd dat een kritische half-Palestijn thans inderdaad geen kans meer zou krijgen om in de Koekenstad een positie te bekleden, hoe symbolisch of onbeduidend ook.

André Gantman

Een andere conclusie is onmogelijk na de schande van Kazerne Dossin in Mechelen, een paar weken geleden. De prijsuitreiking van Pax Christi werd onderbroken en verkast naar een bibliotheek vlakbij. Eén van de laureaten, Brigitte Herremans, lag 'te gevoelig bij een deel van de Joodse gemeenschap'. Pax Christi bekroont al twintig jaar Ambassadeurs van de Vrede en eerde deze keer Herremans voor haar 'diepgaande studie en haar verlangen om de conflicten in het Midden-Oosten zo eerlijk mogelijk te duiden'. Voor diezelfde studie en duiding werd haar drie jaar geleden voor tien jaar de toegang ontzegd tot het Israëlische grondgebied. Dat reikt blijkbaar tot in een Belgisch museum. Een boek van Ludo Abicht waarvoor zij het nawoord heeft geschreven, mag - door dat feit, volgens betrokkenen - niet in de museumshop verkocht worden, hoewel het net de geschiedenis van Jodenhaat uit de doeken doet. Waar is 'De eeuwige kop van Jood' meer op zijn plaats dan daar?

Het belet de hetze niet die de Kazerne Dossin tegen Herremans blijft voeren. Of althans een deel van de Kazerne, want ook intern rommelt het. Directeur Christophe Busch heeft eerder al onverwachts ontslag genomen. Zwaargewichten uit de wetenschappelijke raad dreigen hem nu te volgen. Eén van hen is historicus Bruno De Wever. Zijn familienaam ten spijt toonde hij in 'Terzake' wel meteen het achterste van zijn tong. 'In het dagelijkse bestuur zitten twee prominente leden van de Joodse gemeenschap uit Antwerpen, André Gantman en Claude Marinower, allebei van een conservatieve stroming die erg onkritisch is jegens Israël. Ze laten hun politieke opvattingen primeren op het belang van de instelling. Alle ellende van het museum hangt samen met hun drijverijen.'

Hoeveel grote en kleine tragedies laten zich op elkaar stapelen voor er alleen nog een wrange, wanhopig makende vaudeville overschiet? Want uiteraard voeren de twee voornoemde heren via Mechelen ook onderling strijd om de Joodse stem in Antwerpen. De ene als schepen voor de liberalen, de andere als fractieleider van de Nieuwbakken Vlaamse Elite. In bitsheid vermeerderd doordat ze twintig jaar geleden nog in dezelfde partij figureerden.

WOLLIGE WOORDEN

Fractieleider Gantman liet de laatste weken het meest van zich horen omdat hij ook zelf een boek heeft geschreven tegen het groeiende antisemitisme, 'Het Auschwitz-gen'. Ik neem aan dat het ruim verkrijgbaar is in de museumshop. Ik wil de toenemende Jodenhaat niet minimaliseren, maar mijn indruk is wel dat die toename lang niet alleen staat. Het snelst om zich heen grijpende virus heet niet corona, maar radicalisering, waarbij de diverse mutaties elkaar gulzig versterken. Verder betwijfel ik of je veel winst boekt door ineens maar alle kritiek op het zionisme gelijk te stellen aan antisemitisme. Dan woont mijn Antwerpse straat vol anti-

semieten, terwijl het om orthodoxe joden gaat. Zo absurd intern gemengd is het judaïsme ook wel weer. Dat maakt er juist de charme van uit. Zet vier Joden bij elkaar: je krijgt veertien meningen. Het lijken wel Belgen. Of nee: liberalen. Nee: christenen. Of nee, laat maar...

In elk interview krijgt Gantman vragen over de Kazerne. Hij verkiest een 'twee musea'-oplossing: 'Dossin moet zich beperken tot de Holocaust.' Andere en zeker actuele conflicten 'kunnen de sereniteit aantasten', dus die moeten elders maar onderdak zoeken.

Emotioneel valt dat desnoods nog te volgen, maar het leidt tot ongemakkelijke vragen. Waarom is, zoveel jaar na de Holocaust, Kazerne Dossin het enige Vlaamse memoriaal? In Amsterdam heeft ongeveer elk stadsdeel een Joods museum, dito schouwburg of gedenkruimte, naast het Anne Frankhuis. Het belangrijkste, indien niet enige Joodse museum van Vlaanderen bevindt zich in Brussel. Zelfs Kaapstad, Johannesburg en Durban hebben een Holocaust and Genocide Centre. In Antwerpen, dat meer dan twintigduizend van zijn Joodse stadsgenoten liet deporteren, staat er met moeite één belangrijk maar bescheiden monument, op het einde van de Belgiëlei. Een paar jaar terug wilde het district het nog domweg verplaatsen, zonder voorafgaand overleg. Niet eens kwaadwillig, maar omdat de herdenkingen 'het verkeer verstoorden'.

Inmiddels ben ook ik, met tegenzin, gaar en klaar voor zo'n 'twee musea'-oplossing. Laat Dossin desnoods alleen nog dienen als ingetogen herdenkplaats voor de vele slachtoffers van de nazi's. Maar richt dan in Antwerpen eindelijk een museum op dat ons helpt te begrijpen waarom juist daar zoveel daders bestonden, en waarom zo weinig weerstand. De Holocaust is niet alleen een verhaal van de vertrapten en uitgeroeiden. Het is ook een verhaal van vertrappers en uitroeiers. En dat raakt in dat rare Vlaanderen van ons maar niet verteld, zelfs niet meer dan zeventig jaar na datum.

Intussen zou het helpen als drijverij bedrijvende politici, die een onwelgevallige activiste wel de wacht durven aan te zeggen, de lat eens wat hoger leggen voor de eigen partij. Dus, beste meneer Gantman, als uw kompanen in uitgerekend Breendonk, waar die andere kazerne staat, tégen het veranderen van een straatnaam stemmen, de naam van één van onze grootste collaborateurs, eis dan ook daar consequenties, geen wollige woorden. En als Aalst binnenkort bulkt van dezelfde karikaturen die eertijds zijn gebruikt om lotgenoten van uw familie te brandmerken en deporteren, forceer dan ook daar een sanctie tegen uw partijgenoot, de doofstomme burgemeester van dat schandaal. Of verander zelf van partij. U hebt dat al eens gedaan. Wat belet u om het opnieuw te doen?

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234