heleen debruyne teaserBeeld Humo

columnHeleen Debruyne

‘Klakkeloos nemen journalisten en bezorgde burgers de oorlogsmetaforen van de politici over’

Het schijnt dat we in oorlog zijn. Dat verklaren de wereldleiders. De maatregelen tegen corona zijn allemaal wapens in de strijd tegen het virus, een onzichtbare, geniepige vijand die we als één man te lijf moeten gaan. De oorlog verklaren komt daadkrachtig over, zelfs wanneer de maatregelen tegen het virus warrig gecommuniceerd worden en wetenschappelijk niet stevig onderbouwd zijn. Met die taal doen politici een appel op de burgerzin van hun kiezers, die plots oncomfortabel veel van hun vrijheden moeten afstaan. Politici zijn zelden goed in het bedenken van originele beeldspraak. De belegen sportmetaforiek waar ze doorgaans dol op zijn - een sprintje trekken, het stokje doorgeven, kort op de bal spelen - voldoet in deze situatie kennelijk niet meer.

Ergerlijker is het dat journalisten die metaforiek achteloos overnemen. Zowat elke krant brengt verslag uit van 'het front' - de ziekenhuizen. Dokters doen niet meer gewoon waarvoor ze opgeleid zijn en goed betaald worden, ze zijn nu dappere frontsoldaten. Mondmaskers en testmaterialen zijn plots 'munitie in de coronaoorlog'. Het is een slordige, luie metafoor: het virus is geen vijand met een doelbewuste strategie om ons te vernietigen, het virus is een minuscuul organisme zonder wil of zelfbewustzijn dat zich vermenigvuldigt wanneer de omstandigheden gunstig zijn. De beeldspraak is bizar snel in het dagelijkse taalgebruik geslopen - ook bij mij glipte de frase 'het virus bestrijden' er al uit. Het zijn vervelende tijden voor liefhebbers van goede stijlfiguren.

Maar dit is niet alleen een taalkundige kwestie. Taal is niet onschuldig en metaforen zijn niet zomaar leuke stijlfiguren. Ze beïnvloeden hoe we naar de wereld kijken en hoe we handelen. Niemand heeft dat beter zien gebeuren dan Victor Klemperer. Die tot het protestantisme bekeerde Joodse filoloog kreeg onder het naziregime huisarrest - dankzij zijn niet-Joodse echtgenote bleven de kampen hem bespaard. Hij had veel tijd om te observeren hoe de propaganda van de NSDAP doorsijpelde naar de taal en het denken van de gewone man. Taal kan morele grenzen doen verschuiven, merkte hij.

Het lijkt nu bijna grappig, hoeveel moeite de nazi's deden om hun taalgebruik te verspreiden: ze hadden een dure propagandadienst en onvrije pers ter beschikking. Wij doen het helemaal zelf, gratis en zonder enige dwang: klakkeloos nemen journalisten en bezorgde burgers de oorlogsmetaforen van de politici over. Door al die oorlogstaal worden we braaf en bang, we durven niet na te denken over de maatregelen die ons opgelegd worden, laat staan dat we zouden protesteren. In tijden van oorlog is alles geoorloofd. We denken aan ons eigen vege lijf en haasten ons over straat, blijven ver weg van glimmende oppervlakken. De meest ijverige burgers gaan zelfs overtreders verklikken. Landen doneren mondmaskers of weigeren net steunmaatregelen rond te delen, al naargelang de middelen en de geopolitieke aspiraties.

Tegen een organisme kun je geen oorlog voeren. Maar door alle retoriek heeft iedereen die lekker thuisblijft om het vaderland te redden toch het gevoel dat de vijand op straat rondwaart.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234