Beeld Photo News

ColumnTom Lanoye

‘Macron is een verkozen zonnekoning. Hij denkt en handelt navenant’

Als er íéts is waar islamcritici niet tegen kunnen, dan is het wel kritiek. Het volstaat niet dat je, in de meest duidelijke bewoordingen, de moord veroordeelt op de Franse leraar Samuel Paty, die door een islamistische lone wolf gruwelijk werd afgemaakt en onthoofd omdat hij in zijn klas Mohammed-cartoons had getoond tijdens een les over vrije meningsuiting. O nee. Op straffe van brandmerking tot laffe hypocriet – indien al niet: verrader van de hele westerse santenkraam – moet je vervolgens ook alle bedenkingen bij dit trieste voorval inslikken.

Door die eis tot blijvend stilzwijgen – eerst in naam van de kiesheid, daarna in naam van de terreurbestrijding – bombarderen islamcritici Samuel Paty van individu tot martelaar van alleen maar hun eigen mantra. In zijn meest extreemrechtse vorm luidt die als volgt. Tot in de kleinste geledingen van onze samenleving woedt nu al decennialang een Botsing der Beschavingen. Binnenkort, zo is ook al jaren de voorspelling, ontaardt die clash in een godsdienst- en rassenoorlog, met ‘omvolking’ voor gevolg. De term is afkomstig uit een nazi-propagandacursus. Niettemin, of juist daardoor, wint hij de laatste jaren verbazingwekkend snel terrein.

Mais qu’est-ce que c’est, cette ‘omvolking’? De Europese populatie wordt voor de gelegenheid gezien als één onaantastbaar geheel, waarin Denen opeens dan toch geen zier verschillen van Kosovaren of Portugezen, en Vlamingen geen donder van Walen of Brusselaars. En die cultureel monolithische bevolking dreigt te worden overspoeld en vervangen door vreemd volk van buitenaf… Een beetje, dus, wat Europa in de afgelopen vijf eeuwen als kolonisator zelf heeft klaargespeeld op ettelijke andere continenten.

Maar laten we ons niet verliezen in dat slag bespiegelingen en snel terugkeren naar wat híér de focus is. In naam van de vrije meningsuiting wordt zij na een schending al te gemakkelijk nog meer geschonden. Niet in het minst van overheidswege. Ook in Frankrijk, bakermat van Charlie.

LE PRÉSIDENT SOLEIL

Direct na een bloedige aanslag zijn draconische maatregelen gepermitteerd om rust en veiligheid te garanderen. Maar wat velen vandaag vrezen na onze drastische coronaregels, is al veel langer een feit na terreuraanslagen van welke signatuur dan ook. Ingrijpende verordeningen raken niet alleen ingeburgerd, ze vertonen de neiging steeds strenger te worden. Onder de paraplu van beveiligde vrijheid regent het restricties, die op den duur steeds minder te maken hebben met de oorspronkelijke aanslag. Een vage verwijzing naar het klimaat van onveiligheid volstaat.

Een jaar cachot en een boete van 45.000 euro… Dat is de sanctie die het Franse parlement, aangestuurd en toegejuicht door regering en president, vorige week heeft goedgekeurd in een nieuwe veiligheidswet. Die verbiedt voortaan dat politieagenten bij straatcontroles of bij het surveilleren van betogingen gefilmd worden en vervolgens op het net gezet. ‘Er is bescherming nodig voor hen die ons beschermen,’ luidde de parlementaire verantwoording.

Daar schuilt een grote grond van waarheid in, als je de bedreigingen en geweldplegingen bekijkt jegens alle min of meer geüniformeerde beroepen, tot brandweerlui en ambulanciers toe, en niet alleen in Frankrijk. Dat is een wraakroepend en onaanvaardbaar fenomeen. Tegelijk is het maar de vraag of deze wet een antwoord biedt, dan wel olie op de vlammen giet. Veel van de filmpjes die op het net belandden, legden een cultuur bloot van excessief of gratuit politiegeweld, niet zelden gekruid met routineus en bot racisme.

Zo’n versnelde noodwet lijkt die waarheid te willen verdoezelen. Daarbovenop dreigt ze – hoe goedbedoeld ook in een parlement – op het terrein te leiden tot nog meer misbruiken en doofpotoperaties, vanwege het versterkte gevoel van onaantastbaarheid bij nu al hardleerse ordehandhavers. Gele hesjes, mensenrechtenactivisten, journalisten, juristen… Allemaal zegden ze te vrezen voor hun veiligheid en professionele beweegruimte, als gevolg van deze wet.

Geef ze eens ongelijk! Stel je voor dat die wet ook bij ons in voege was geweest bij de affaires-Jonathan Jacob en Jozef Chovanec. Hun nabestaanden zouden nog meer onder druk hebben gestaan om toch maar niet de ijselijke beelden vrij te geven waarop hun geliefden door dienders werden doodgeranseld. Maar zonder die beelden zouden de beide schandalen onopgemerkt zijn weggezonken in een zee van straffeloosheid. Hetzelfde zou in Amerika gebeurd zijn met George Floyd en zijn lotgenoten. Slachtoffers van onnodig en moorddadig politiegeweld dat door de mediatisering ervan alsnog werd opgepikt en veroordeeld.

Voor België, dat zich wel vaker een Frans kozijntje waant, steek ik mijn hand niet in het vuur, maar in the States maakt zo’n wet weinig kans. In álle landen die Angelsaksisch geaard zijn, worden agenten beschouwd als medeburgers die tijdens het uitoefenen van hun functie door andere burgers mogen worden gecontroleerd. Frankrijk daarentegen heeft een diepgewortelde autoritaire traditie. Een Nederlandse krant vatte dat verschil zo samen: ‘Bij ons is de politie er om de burger bij te staan, in Frankrijk is de politie er om de staat te verdedigen.’ La République is het centrale goed en dat moet verdedigd worden, coûte que coûte. Desnoods tegen de eigen burgers in.

Naast vinologie en vrijdenkerij is ook militarisme een onvervalste Franse onderstroom. Die is niet ontstaan met de Grande Armée van Napoleon en het bezingen van zijn bloedige triomfen. Het leger is altijd een machtsfactor geweest binnen de Franse staat. Het is geen toeval dat tijdens WO II de collaboratie werd geleid en belichaamd door een maarschalk, en het verzet door een generaal. Na de oorlog weigerde Frankrijk veertig jaar lang deel uit te maken van de NAVO en vandaag staat het er nog altijd met één been uit, want over zijn nucleaire slagkracht, la force de frappe, wil het eigenmachtig blijven beschikken. Europa verenigen? Akkoord. Een gemeenschappelijk Europees leger opzetten? Vergeet het.

Frankrijk is, behalve theatraal overbegaafd en pronkziek, tot op het bot centralistisch, etatistisch en bombastisch patriottisch, met het leger als paradepaard van dat alles. Het militaire defilé op le quatorze juillet stak Donald Trump de ogen uit, maar zelfs die grootheidswaanzinnige loser kreeg zijn legerstaf en zijn congres niet zo gek om de Fransen – van wie Amerika nochtans het Vrijheidsbeeld cadeau heeft gekregen – ook hierin te imiteren.

La douce France kent eigenlijk zelfs geen president. Het heeft een verkozen zonnekoning. Hij denkt en handelt navenant. Zelfs in het buitenland.

JEU DE MOTS

Om zijn gram en zijn gelijk te halen na de moord op Samuel Paty, belde Emmanuel Macron zelf vanuit het Elysée naar de redacties van minstens drie Amerikaanse nieuwsredacties: Politico, de Financial Times en de New York Times. Hij deed zijn beklag over artikelen die, volgens hem, Frankrijk in een verkeerd daglicht stelden. In één van de drie gevallen had hij zelfs ten dele een punt.

In zijn speeches refereert Macron consequent aan ‘islamistisch’ geweld en dito separatisme. Het stuk in de Financial Times had daar even consequent ‘islamitisch’ geweld van gemaakt, om Macron dan te beschuldigen van platte islamofobie. De president heeft gelijk als hij dat schandalig vindt. Het gaat hier niet om een flauw jeu de mots. Islamistisch geweld bestaat, even goed als nationalistisch geweld. En ze vloeien inderdaad niet per definitie voort uit, enerzijds, de leer van de islam en, anderzijds, de natievorming als democratisch streven.

Maar het is volstrekt onverteerbaar dat Macron dat punt persoonlijk aankaart, en daarbij het hele artikel en zijn auteur viseert. En dat hij – nota bene aangaande een zaak die vrije meningsuiting betreft – gedaan krijgt dat twee van de drie redacties een onwelgevallig opiniestuk van hun site halen. Als dat geen cancel culture is! De Financial Times waarschuwde niet eens de betrokken publicist, terwijl Macrons weerwoord wél werd opgenomen. Ook Politico verwijderde een artikel. Een Frans-Iraanse onderzoeker bestempelde – niet bepaald als eerste – de beroemde Franse laïcité als de staatsgodsdienst van een land dat alleen in schijn egalitair is. Wie niettemin die laïcité durft te kritiseren, zo vervolgde hij, wordt weggezet als iemand die heult met aanslagplegers. Als om zijn gelijk te bewijzen werd zijn bijdrage dus na de tussenkomst van de president geschrapt.

Macrons best lezenswaardige bijdragen bevatten op hun beurt uitlatingen die genoeg wenkbrauwen doen fronsen, en niet alleen bij topdiplomaten en internationale journalistenverenigingen. De berispende toon wisselde af met ergernis en ontgoocheling, samen de drievuldigheid van het paternalisme. Mijn klomp brak vooral bij de ontboezeming dat wij, westerse landen, ‘geen behoefte hebben aan artikelen die ons verdelen’. Niet verdelend! Omtrent een zaak die vertrekt bij cartoons die moedwillig bête, méchant en beledigend zijn, is dat een schaapachtig verlangen, op het wereldvreemde af. Trek die lijn door en je moet niet alleen een paar scribenten, maar heel Charlie Hebdo de tent uitwerken.

De indruk die Macron bovenal wekte, is dat hij niet begrijpt dat de Engelstalige media, van Nieuw-Zeeland tot Los Angeles, het Franse bestel niet begrijpen. ‘Bij ons maakt het niet uit of iemand zwart, geel of wit is, katholiek of moslim. Een Frans persoon is eerst en vooral een burger. Ons model is niet multicultureel, maar universeel.’

Zou dat werkelijk het wondermiddel zijn tegen alle zorgen op de planeet? We worden met zijn allen Fransman, en alles komt vanzelf goed?

Het zou niet mogen, gezien de dramatische portee van de zaak, maar nu ik inmiddels weer in Kaapstad woon – in een land dat als slogan huldigt: ‘One nation, many cultures’ – werkte Macrons verzuchting op mijn lachspieren. Waarom dat zo is, en waarom dat misschien toch weer terug te voeren is op de les in vrije meningsuiting van Samuel Paty, hoop ik een andere keer te expliqueren. In de zekerheid dat er geen zekerheden te rapen vallen. Aan geen der kanten van de evenaar.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234