Stomerij Lanoye 17 Beeld Jeroen Los
Stomerij Lanoye 17Beeld Jeroen Los

Stomerij Lanoye

Tom Lanoye: ‘Ik begrijp niet waarom emotionele reacties na het floppen van onze Congocommissie massaal uitblijven’

Tom Lanoye

‘Leedwezen? Dat willen we eventueel betonen. Zeker omdat het zo’n prachtig woord is. Voor de rest kunnen jullie onze kloten kussen met jullie eindeloze geschooi om ‘excuses’. Het verleden is voorbij, punt uit. Dus al die afgeslachte zielenpoten over wie jullie maar blíjven janken? Al die verminkte stakkers met hun verdwenen handen of erger? Ze konden ons toentertijd al geen zak schelen. En ook vandaag hoesten we liever kots, gal en semantische kak op in plaats van ook maar iets te zeggen dat ruikt naar verontschuldigingen.’

Probeer u even voor te stellen dat dit verzonnen citaat vorige week effectief zou zijn uitgesproken. Ergens in het Brusselse. Nee, niet door liberale excellenties tijdens de slotzitting van de inmiddels mislukte Congocommissie in het federaal parlement. Wel door de tien beklaagden tijdens ‘het proces van de eeuw’, in een tot rechtszaal verbouwd NAVO-pand. Ze staan daar terecht voor de bloedige islamistische aanslagen van 2016 in Zaventem en Maalbeek. 32 moorden en 687 pogingen tot moord.

Groen's Wouter De Vriendt Beeld BELGA
Groen's Wouter De VriendtBeeld BELGA

Indien deze beklaagden zich zouden uitdrukken zoals ik hierboven -fantaseerde, kon je gif innemen op twee gevolgen. Eén: de publieke opinie zou zich nog furieuzer tegen hen keren dan nu al het geval is. Alle klachten tegen hun behandeling als terreurverdachte, ook de terechte, zouden nog hatelijker worden weggelachen. Ook door twitterati die zich dagelijks opwerpen als het gewisse geweten van het Westen. ‘Schandelijke geldverkwisting in dienst van fascistische beesten!’ Terwijl de ontvankelijkheid van sommige van die klachten juist onze superieure rechtsstaat bewijst.

Twee: diezelfde twitterati zouden opeens nog meer jammeren om wraak, als waren ze inmiddels zelf terreurslachtoffers. ‘Eerst vertragen die smeerlappen ons proces en nu schofferen ze ons door niet eens excuses te willen overwegen. Dát is pas mensonterend en barbaars!’ Deze tweede reactie zou ik volkomen begrijpen. Zoals ik het ook normaal zou vinden dat de rechters hun verdict zouden verstrengen vanwege het ontbreken van schuldinzicht bij de betichten.

Des te minder begrijp ik het massale uitblijven van even emotionele reacties na het floppen van onze Congocommissie. Om te beginnen bij de meeste van de betrokken parlementsleden. En al zeker bij hun partijvoorzitters. Zij verdedigden eerst het afschieten van excuses, daarna gaven ze elkaar de schuld van het debacle. Daar dienen partijvoorzitters voor, in het tribale circus dat België heet. Discussies mogen beginnen in Rwanda, Burundi of Congo, ze lopen onvermijdelijk leeg in de benauwende spiegel-paleizen van ‘Terzake’ of ‘De zevende dag’.

Complexe complexen

De vergelijking met het terreurproces loopt uiteraard mank. Die wandaad ligt nog vers in het geheugen, ze is perfect gedocumenteerd en de slachtoffers of hun directe nabestaanden kunnen zelf aanwezig zijn in de rechtszaal. Aangaande Belgisch-Congo kunnen we ons daarentegen wijsmaken dat de slachtoffers al lang genoeg geleden zijn gecrepeerd om niet mee te tellen op ons conto van vandaag. Daar staat wel tegenover dat zij met veel meer waren dan slechts dertig doden en zevenhonderd gewonden.

Miljoenen Congolezen – niemand weet zelfs hoeveel precies – zijn systematisch, langdurig en doelgericht uitgebuit, mishandeld, tot slavenarbeid verplicht, gegeseld, verminkt of zonder proces vermoord zodra ze tegenwerkten. Dit alles in naam van het Belgische vorstenhuis, de Belgische instellingen, het Belgische bedrijfsleven en de Belgische bevolking, die daar allemaal rechtstreeks of onrechtstreeks beter van zijn geworden. Dat is geen schuldcomplex dat we ons kunnen laten aanpraten of niet, al naargelang onze muts staat. Dat schuldcomplex is er gewoon. Het heet kolonialisme en het verwekt repercussies en zelfs winsten tot op de dag van vandaag. Dat besef, alsook de draagwijdte ervan, was nu net de inzet van de Congocommissie.

Lees ook

Premier Alexander De Croo: ‘In crisistijden kun je beter tonen wat je in je mars hebt. Iedereen kijkt naar mij, maar ik los het meestal ook op

Eva Kamanda reconstrueert het leven van haar Congolese overgrootvader: ‘Hij wilde witter dan de witten zijn’

Piet Huysentruyt: ‘De gulzige, wrede, racistische Belg heeft bestaan in Congo, maar dat was niet mijn vader. Dat mag óók verteld worden, toch?’

Zal het ooit echt in-dalen, dat besef? Dan liefst samen met dit feit. Nazisme, stalinisme, religieus fanatisme, kolonialisme: al die ismen vertonen onderling wat verschillen, maar hebben één gemene deler. Het zijn ideologische terreurconstructies die zich godbetert beroepen op idealisme, ter verbetering van de menselijke toekomst. Maar allemaal proberen ze dat te bewerkstellingen op de kap van minstens een deel van de menselijke soort. En allemaal scheppen ze hun eigen elites en nomenklatoera’s, die mordicus de andere kant blijven opkijken als ze ter verantwoording worden geroepen.

Meer nog: vaak overleeft het zelfbedrog de terreurconstructie. Een jaar vóór zijn dood in 2021 maakte F.W. de Klerk in een tv-interview een onthutsende uitschuiver. Hij was toen 83. Opgeleid als jurist was hij de laatste president geweest van het apartheidsregime. Na de val daarvan was hij vicepresident geworden onder de eerste democratisch verkozen president Nelson Mandela, met wie hij samen de Nobelprijs voor de Vrede kreeg. In de loop der jaren had hij zich al meermaals geëxcuseerd voor het apartheidssysteem, diepe spijtbetuigingen inbegrepen. Nu, in dat interview, weigerde hij dat systeem alsnog ‘een misdaad tegen de menselijkheid’ te noemen, tot consternatie van de zwarte interviewer. Een dag later verspreidde de stichting die zijn politieke erfenis bewaakt zelfs een communiqué waarin een oude leugen werd opgerakeld. Apartheid ‘zomaar’ voorstellen als misdaad tegen de menselijkheid? Dat was ‘een wraakroepend restant van de Sovjetpropaganda’. ‘Met als enige bedoeling het stigmatiseren van álle witte Zuid-Afrikanen, ook nu weer!’

Het communiqué werd een paar uur later herroepen, omdat de verontwaardiging ook internationaal ten top steeg. Al in 1973 was apartheid door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties wel degelijk uitgeroepen tot misdaad tegen menselijkheid, in de beroemd geworden ‘Resolutie 392’. Bij consensus, dus ook met de steun van Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Dat had een ervaren oud-jurist en wereldwijd gelauwerde spreker als De Klerk toch over het hoofd weten te zien. Hij loste het als oud-politicus op door zich andermaal omstandig te excuseren. Hij wel.

Geen spijt-respijt

De manier waarop Belgische kolonialen en de Congolese bevolking tot 1960 samenleefden in Léopoldville, Elisabethville en daarbuiten was een kopie van apartheid. Op zich was dat dus reeds een misdaad tegen de menselijkheid, los van andere structurele delicten van het Belgische bezettingsbestel. Toch heb ik die conclusie bij ons nog nooit in die termen horen formuleren.

Koning Filip heeft eerder dit jaar bij zijn staatsbezoek aan de Democratische Republiek Congo wel zijn diepste spijt betuigd ‘voor de wonden uit het verleden’. Hij gebruikte nog enkele onvertogen termen. ‘Het regime werd gekenmerkt door paternalisme, discriminatie en racisme, wat aanleiding gaf tot wandaden en vernederingen.’ Filip werd daarbij, zoals dat heet, gedekt door zijn regering, maar hij gaf de indruk dat het hem ook persoonlijk menens was. Dat siert hem. En toch, het spijt me: spijt alleen is niet voldoende. Spijt is wat de koe schijt. Hetzelfde geldt voor monarchen die afstammen van meervoudige beulen als Leopold II. Hun spijt alleen betekent geen bal. Het is hooguit een ontlasting van de knoop in de eigen ingewanden.

Expliciete excuses vormen een beter begin. Ze zijn sinds kort makkelijk over te pennen van het slavernijspiekbriefje van Nederlands premier Mark Rutte. Maar vervolgens moet ons paleis alle archieven en correspondenties uit die sinistere periode vrijgeven voor onderzoek. Iedereen, Congolees en Belg, heeft recht om te weten hoe diepzwart het hart van de duisternis eruitzag. Zijn Jubelpaleizen en zijn urbanistisch vernuft ten spijt was Leopold een massamoordenaar en een meedogenloze despoot, die zich in beide hoedanigheden heeft verrijkt op manieren die we nu alleen toeschrijven aan Russische oligarchen of wapenhandelaren.

Tot slot wordt één stoplap bij wet verboden. ‘Wat Leopold II deed, was in zijn tijd heel gangbaar en werd door iedereen normaal bevonden. Je moet zoiets bekijken in zijn context!’ Die context en die feiten werden juist niet door iedereen normaal bevonden. De Belgische wandaden werden al in 1905 aangeklaagd door de Frans-Britse journalist E.D. Morel, in ‘The Black Man’s Burden’. De titel was op zich al een sneer naar ‘The -White Man’s Burden’, het beroemde gedicht van aarts-koloniaal Rudyard Kipling.

De Ierse diplomaat Robert Casement voerde internationaal actie tegen Leopold II, net als twee invloedrijke zwarte Amerikanen, George W. Williams en William H. -Sheppard. Zij documenteerden Leopolds wandaden uitvoerig, toen al. Dat resulteerde onder meer in de Congo Reform Association, één van de eerste grootschalige mensenrechtenorganisaties. De Amerikaanse satiricus Mark Twain verwees ernaar in zijn pamflettaire monoloog getiteld ‘De alleenspraak van Koning Leopold’, waarin de verontwaardigde vorst de aanklachten tegen hem wil weerleggen, maar ze zo nog groter maakt. Het beroemdste voorbeeld blijft ‘Heart of Darkness’ van de geniale Poolse Brit Joseph Conrad. Er zijn lezers die denken dat de sinistere zoektocht naar ivoorhandelaar Kurtz een verzonnen parabel is. (‘Uitroeien, die beesten!’, ‘De gruwel, o de grúwel!’) Maar Conrad had ter plekke zijn eigen ogen de kost kunnen geven, als employee van de Société Anonyme Belge pour le Commerce du Haut-Congo.

Al deze stemmen hebben toentertijd reeds gewaarschuwd. Ze werden weggezet als fantasten en anarchisten, maar ze hebben gelijk gekregen. Ook dat is mettertijd een vermelding waard in officiële speeches die, na de waarheid, ook verzoening willen preken.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234