Stomerij Lanoye Beeld Jeroen Los
Stomerij LanoyeBeeld Jeroen Los

Stomerij Lanoye

Tom Lanoye: ‘Wat is het verschil tussen de Titanic en Zuid-Afrika? Toen de Titanic zonk, brandden de lichten nog’

Tom Lanoye

Soms tot vier keer per dag, en telkens voor minstens twee uur. Zo vaak valt de elektriciteit hier tegenwoordig uit. Die black-outs zijn jaren geleden mondjesmaat begonnen, zogezegd als nood- en overgangsmaatregel. Ze werden alleen maar couranter en ze komen voor in het hele land, zij het nooit tegelijkertijd. De beschikbare stroom wordt verdeeld via een ingewikkelde beurtrol. Niet alleen per streek, provincie of stad, maar ook per wijk of district. Onze smakelijke zustertaal, het Afrikaans, noemt dat systeem beurtkrag. In de lingua franca van de wereld, belabberd Engels, spreekt men van load-shedding. En in alle officieel erkende talen van Zuid-Afrika – een klein dozijn – biedt het fenomeen voer voor grappen. Humor blijft het onverwoestbare cement van deze getormenteerde, al zo vaak gemaltraiteerde natie. ‘Wat is het verschil tussen de Titanic en Zuid-Afrika? Toen de Titanic zonk, brandden de lichten nog.’

De volksmond zweert alleen bij de term shit-shedding. Terecht. Load-shedding klinkt bedrieglijk sociaal en gezellig, alsof je met zijn allen een taart netjes in punten snijdt en iedereen evenveel gunt. Maar er is weinig sociaals aan. Townships worden doorgaans nog harder getroffen dan de rest, rijke steden als Kaapstad produceren steeds meer eigen stadsstroom voor burgers die het kunnen bekostigen en wie helemaal kapitaalkrachtig genoeg is, schaft zich eigen dieselgeneratoren of zonnepanelen aan. Op voorwaarde dat je die laatste kunt vinden en kunt laten installeren. Dat blijkt verwonderlijk moeilijk. De markt is overbevraagd, ook door het internationale opbod. Wat twee jaar geleden gebeurde met het coronavaccin, dreigt nu te gebeuren met zonnepanelen. Het Westen koopt alles op en de lokale productie komt te traag op gang. Of helemaal niet.

Onze geiser, die werkt wel op zonne-energie. Zulke relatief kleine installaties zijn al jaren populair, je ziet hun paneel plus watertank staan op vele daken en in alle wijken, ook de armere. Voor de rest beweegt er echter bedroevend weinig op de markt van de hernieuwbare energie. Niet bij individuele burgers en al zeker niet bij de overheid, ondanks de striemende commentaren en verwijten in alle media.

Nochtans beschouwen experten Zuid-Afrika, zeker vanwege zijn drie Kaapprovincies, als één van de geschiktste regio’s ter wereld voor het oogsten van zowel solaire als windenergie. En dat is niet eens alles. Toen zeilschepen nog de dienst uitmaakten, was het keren van Kaap de Goede Hoop geen lachertje, gezien de combinatie van felle rukwinden en de altijd stevige stromingen. Die vielen toen ook al te wijten aan het samenvloeien van twee oceanen, de Indische (lauwwarm) en de Atlantische (ijskoud), met menige schipbreuk als gevolg. Nu zou datzelfde woelwater een bron kunnen vormen van onuitputtelijke energie: schone stroom gepuurd uit de golfslag en de werking der getijden… Die zou kunnen bijdragen, als back-up voor zon en wind, om minstens twee provincies volledig te bevoorraden, dag en nacht.

Onhaalbare plannen zijn dat niet. Toch wordt amper aan hun uitvoering begonnen. Ze worden integendeel bij voorbaat verdacht gemaakt en onrealistisch genoemd, en dat verzet weerklinkt in alle lagen van de bevolking. Een aantal van de verklaringen daarvoor wil ik hier later zeker aansnijden. Maar sta me toe dat ik eerst uw meest directe nieuwsgierigheid bevredig. Hoe overleef je zulke load-shedding? Als hedendaagse en dus verwende energieverslaafde? Het antwoord is: veel te gemakkelijk. De mens is een gewoontedier maar past zich toch vlot en zonder al te veel morren aan, ook al wil hij dat eigenlijk niet.

A MOEDER

Wie in Zuid-Afrika wakker wordt, checkt op zijn smartphone niet eerst de weersvoorspelling, de beurskoersen of zijn Facebookpagina. Hij opent ESP, de app van het staatsenergiebedrijf Eskom. Die afkorting staat voor EskomSePush, wat bij de lancering alweer tot hilariteit leidde. Poes is het platste scheldwoord dat je kunt gebruiken in het Afrikaans. Je hoort het bijgevolg overal. Zeker in het verkeer. Snijdt iemand je de weg af? Dan roep je hem door je open raampje na: ‘Jou ma se poes!’ In Antwerpen, verzusterd met Kaapstad, zou je roepen: ‘A moeder is een hoer!’ Volgens veel Kapenaren is het geen toeval dat Eskom zijn klanten een app heeft geschonken die klinkt als een echo van die aanspreking. Het spoort met de rest van zijn dienstverlening.

Via ESP krijg je de komende stroomonderbrekingen voorgeschoteld, specifiek voor jouw stad en wijk, en dat voor zowel vandaag als morgen. In functie daarvan plan je je dag. De eerste onderbreking vindt meestal plaats in het holst van de nacht, dus daar heb je geen last van, als je niet de baan op moet tenminste. Wel gaat bij het opspringen van de stroom telkens ook onze deurbel af. Dat kan om drie uur zijn, of om zes uur. Voor de lichte slaper blijft dat eerst schrikken en daarna vloekend weer in slaap proberen te sukkelen. Er bestaan ergere ergernissen, maar bevorderlijk voor het humeur is het niet.

De rest van de dag draag je er maniakaal zorg voor dat je de koelkast niet onnodig opent en dat alle smartphones en powerbanks zijn opgeladen. En in de ochtend probeer je nog net op tijd koffie te zetten vóór de stroom een tweede keer uitvalt. Als dat mislukt en de nood aan cafeïne hoofdpijn oplevert, ga je een espresso drinken in koffiebar Bootlegger, two blocks up. Daar werkt men gewoon door. Croque-monsieurs? Een pasteitje met struisvogelbobotie? Geen probleem, dankzij een combinatie van accu’s voor de koffiemachine en de koelkasten en een noodgenerator voor de oven. De halve buurt komt elkaar hier gedag zeggen bij een bakkie troost.

Alle restaurants en bars volgen dat systeem, ook ’s avonds, met desnoods een speciale menukaart. (‘Check our load-shedding specials!’) Ook shoppingmalls en cinema’s, theaterzalen, sportscholen en hotels blijven open. Iedereen behelpt zich, spitsvondigheid loont. De toeristenstroom is na corona weer op gang gekomen, bijna niemand keert ontgoocheld huiswaarts, het leven gaat door en blijft hier onthutsend lekker, voor wie voldoende bezit dan toch. En de Kapenaren blijven hartveroverend vriendelijk, onbegrijpelijk weerbaar en zelden cynisch. Maar je wilt niet de extra rekening kennen van de verstookte diesel alleen al. En de milieuschade die dat, veroorzaakt door honderdduizenden generatoren, oplevert.

Zelf probeer je het gebruik van je vaatwasser en wasmachine zo te timen dat ze niet een paar uur stilvallen met afkoelend vuil water erin. Anders moet je ze nog een keer laten draaien. Met het nodige schuldgevoel: dit verbruik had je kunnen vermijden. Op zich is het miniem, maar als alle Zuid-Afrikanen even sloom zijn als jij? Dan zitten we straks helemaal zonder stroom.

Heb je bezoek of eet je enkel met z’n tweetjes? In beide gevallen probeer je de hoofdmaaltijd vlak voor of vlak na de stroomuitval te plannen. Je voorziet de tafel ook van kaarsen of een kampeerpeertje op gas. En wij hebben, geloof het of niet, uit de Aldi ook een paar plastic zwerfkeien meegebracht, ter grootte van een platgedrukte rugbybal. Ze laden zich op in de zon en geven de hele nacht door licht. Als je wilt in zes verglijdende kleuren. Het was bedoeld voor de lol, maar ze komen prima van pas.Je kunt ook overal staande tafellampjes kopen die zich makkelijk laten opladen. De Zuid-Afrikaanse economie loopt door de onderbrekingen miljarden randen mis aan omzet, maar er worden ook nieuwe winsten gescoord. Dankzij, bijvoorbeeld, de oplossing voor onze grootste angst. Ja, er bestaan goddank heroplaadbare accuutjes die onze wifirouter en het bakje van de glasvezelkabel aan de praat houden. Je hoeft er niet naar om te kijken, dat ding springt vanzelf aan zodra de voeding stokt. Het is een wonderlijk gevoel: stofzuigen of tv-kijken is onmogelijk zonder de aanschaf van een peperdure accu, maar aan teksten werken of series streamen op je laptop blijft mogelijk voor een schijntje. Maar met alweer dat gevoel van wroeging: zelfs een schijntje is voor vele Zuid-Afrikanen te duur. De meeste schoolkinderen studeren bij kaarslicht, als ze al kaarsen kunnen betalen. Anders studeren ze niet meer, na zonsondergang.

Beschaafd carrousel

Het meest onder de indruk ben ik van de grote kruispunten waar de verkeerslichten zijn uitgevallen. Kleinere kruispunten, zonder lichten, vormen sowieso het toneel van een typisch Zuid-Afrikaans verkeersritueel: voertuigen uit de vier richtingen worden door een stopbord en een witte streep tot stilstand gedwongen. Daarna rijden ze per toerbeurt door. Wie eerst arriveerde, mag eerst vertrekken. Een beschaafd carrousel dat zich nu herhaalt aan grote kruispunten met hun opeens gedoofde verkeerslichten. Niet altijd even naadloos. Heel soms, wanneer een padvark (een wegpiraat) toch voorsteekt, klinkt door open raampjes weer de strijdkreet: ‘Jou ma se poes!’ Maar het aantal ongevallen blijft spectaculair laag.

Load-shedding kent acht stadia. Bij niveau 1 is er slechts één onderbreking van anderhalf uur. Bij niveau 8 valt de stroom al meer dan dertien uur uit. Of misschien toch helemaal. Dat zal echter nooit gebeuren, voorspelt de regering. Niemand gelooft haar nog.

De laatste tijd hebben we al dagen van niveau 5 en 6 mogen beleven. Maar een kentering ten goede zit er de eerstkomende jaren niet in. Hoe dat komt, hoop ik een volgende keer aan te kaarten.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234