columntom lanoye

‘Wie elke avond om acht uur applaudisseert voor ons zorgpersoneel, zou de rest van de dag 'Awoert!' moeten roepen voor al onze bewindvoerders’

'De inwoners van Tirana spelen urenlang mandoline. Uit heimwee naar Amerika, dat ze verlaten hebben uit heimwee naar Tirana.' Zo vatte de geniale Joseph Roth de lethargie samen die hij vlak vóór WO II aantrof bij de Albanezen. Het staat te lezen in zijn recent vertaalde reportagebundel 'Charleston op de vulkaan'. Al een week voel ik me wreed aangesproken door die titel en die quote.

Niet dat ik mijn schrijfhok wil betitelen als een variant op de hoofdstad van uitgerekend Albanië. Dat zou al te pathetisch zijn. Maar hoe ruim, vreemd zonovergoten en gebruiksvriendelijk mijn quarantainehotspot ook is, hij valt niet te zuiveren van landerigheid en onbehagen. Eens te meer gespleten als de neten - dát ben ik. Hoe gaat het virus straks tekeer in Zuid-Afrika, het land van zoveel vrienden en collega's die ik achterliet? En hoelang woedt het hier nog voort, in de contreien van mijn oudste vrienden en verwanten? Tussen al dat balanceren en nagelbijten door bewerk ik, geloof het of niet, 'Faust' van Goethe. Vierhonderd pagina's uit de pruikentijd, vol briljante verzen maar ook oudbakken vondsten en zoutloze witzen. Een opdracht waarvan niemand me kan garanderen óf ze - en zo ja: wanneer - de planken haalt. Vier weken geleden liepen er, tot mijn trots, in drie Duitse steden nog toneelproducties op basis van teksten van me. Ze zijn uitgesteld. Het nieuwe codewoord voor afgesteld.

Ook taal ontkomt niet aan besmetting.

UUR VAN STRUCTUUR

'Structuur.' Zo luidt vandaag het devies waarmee goedbedoelende vrijetijdsgoeroes zich via radio en tv richten tot ons allen - wij, bannelingen in ons eigen huis. Maar waarom beginnen ze altijd weer met yogalessen? In altijd weer te krappe maillots? Daar pas ik voor. Niet alleen uit esthetische overwegingen. Op je hoofd staan maakt in mijn geval weinig verschil uit en mijn lotushouding haalt zijn inspiratie bij de paardenbloem.

Maar elke dag om stipt elf uur zit ik wel paraat voor mijn laptop in de keuken. Precies zoals wijlen mijn grootvader in zijn duivenkot zat te duimendraaien en te vloeken naast de constateur — een vierkantige stopklok, de zielloze scheidsrechter van de duivenmelkerij. Zijn gezicht, dat in hoofdzaak bestond uit onderkinnen, straalde verontwaardiging uit. Na alles wat hij voor zijn gevederde lievelingen had bekostigd en opgeofferd, lieten die rotbeesten hem telkens in de steek. Het leek wel of ze met tegenzin naar hem terugvlogen. Terwijl ze nota bene de enige dieren waren die levend door zijn slagershanden passeerden. Mijn grootmoeder streelde hij er zelden mee. Zijn gevleugelde ratten des te meer.

Ook ik vloek in mijn keuken elke dag, zij het binnensmonds. Niet om laattijdige duiven, maar om de dagverse punctuele cijfers en keiharde curves. Waarom blijven die zo hoog? Waarom lijkt iedereen al zo gewend aan al die doden? En doen we het in België werkelijk zo goed als we zelf denken, vol dubieus mededogen neerkijkend op Bergamo, Brooklyn en Madrid? Gisteren kwamen er in één klap vierhonderd gestorvenen bij. Uit in hoofdzaak Vlaamse woonzorgcentra. Ze waren niet goed geteld, of half vergeten, of helemaal over het hoofd gezien. Je zou dat 'consistent beleid' kunnen noemen. Die instellingen, hun bewoners en hun verzorgers worden al vele jaren grotendeels over het hoofd gezien en afgeknepen, amper opgeleid en opgevolgd, gemakshalve verwaarloosd en budgettair verweesd. En die beleidslijn is gewoon doorgezet tijdens de zegetocht van het vleermuisvirus.

Dat zoveel doden vallen in zorgcentra die wekenlang veel zieken signaleerden, ook onder het personeel, terwijl die niet of amper beschikten over testkits, mondkapjes en zelfs zuurstof? Mocht zoiets zich afspelen in Trumpland, we zouden met onze superieure oogballen rollen. De stakkers beklagend die moeten leven onder de terreur van zoveel versloffing en zorgeloze zorg.

Niettemin kreeg de bevoegde Vlaamse minister, Wouter Beke, naast harde kritiek zowaar ook enige compassie toegemeten. Het was ocharm zijn eerste echte ministerspost, en dan meteen zo'n onbeheersbare crisis op je bord krijgen! Het scheelde niet veel of ook hij werd tot slachtoffer van zijn eigen wanbeheer gebombardeerd. Die kerel is nota bene tien jaar voorzitter geweest van een partij die zich 'het moedige midden' noemt en die dat midden moedwillig mee heeft helpen kapotbezuinigen. De Witte Marsen liet ze aan haar Brusselse gevels voorbijtrekken als zat ze zelf reeds in quarantaine. De enige christelijke deernis waarop Beke mag rekenen, is dat ook alle andere partijvoorzitters van de voorbije coalities boter op hun hoofd hebben.

Meer structuur gewenst in tijden van corona? Reken maar. Ook een Vlaamse regering is en blijft in dit land met moeite een regering. Het is een gouvernement van stamhoofden, die het beleid bekokstoven vanop de zijlijn en vanuit hun partijhoofdkwartier. En dat beleid heeft jarenlang, per opbod, alleen bestaan uit hakken, snijden en amputeren. Wie elke avond om acht uur applaudisseert voor ons zorgpersoneel - dat amper een maand geleden nog routineus werd uitgemaakt voor 'deugmensen' - zou de rest van de dag onafgebroken 'Awoert!' moeten roepen voor al onze bewindvoerders. Decennialang hebben ze onze échte canon helpen ondermijnen - onze zorg en onze sociale zekerheid. En we hebben godverdomme een virus nodig om dat opnieuw te beseffen.

RUBBERKOGELS

'Op sommige vlakken doen ze het hier beter dan in Europa,' zegt Bram Vermeulen, journalist voor de NRC en de VPRO. Hij verkoos in Kaapstad te blijven. Met zijn perskaart duidelijk zichtbaar om de nek maakt hij nog steeds reportages, tot in de townships toe. Mijn persoonlijke structuur vereist dat ik hem om de zoveel dagen bel. De laatste keer dat we elkaar in den lijve ontmoetten, was twee maanden geleden, op een bourgondische braai bij ons thuis, met ook Bart Van Loo erbij. Een genoeglijke avond vol discussie over hooggestemde onderwerpen. Het lijkt al bijna net zo lang geleden en definitief voorbij als het tijdvak van Johanna de Waanzinnige.

'O, ja?' antwoord ik Bram. 'Ik zag hier nochtans een verslag van de politie die met rubberkogels schoot. Zelfs op een journaliste, tijdens haar stand-up, live op tv. Het is onze Pieterjan De Smedt voorlopig nog niet overkomen. En jij kijkt toch ook een beetje uit, mag ik hopen?'

Bram lacht. Hij lacht veel. Hij bezit het aura van onkwetsbaarheid, wat vast te maken heeft met zijn bijna twee meter lange lijf, zijn tandpastareclamegebit en zijn pretogen. Hij is één van de weinige Nederlanders die ik ken die niet onaardig Frans spreken. 'Ja, het ís van de gekke,' zegt hij, 'hoe binnen het politieapparaat weer een aantal reflexen uit de donkerste apartheidsdagen opduikt. Aan checkpoints zijn overtreders uitgescholden en vernederd, er is inderdaad hier en daar geschoten op belhamels die hun kot niet in wilden, en er zíjn een paar illegale feestvierders in elkaar geslagen in hun eigen huis. Volgens de sociale media zijn er al acht doden gevallen door overdreven politiegeweld.'

'En dat noem jij beter dan in Europa, Bram?'

Daar gaat hij serieus op in. Hij noemt het aantal Zuid-Afrikaanse doden door corona, na twee weken van rigide lockdown: amper 18, op 1.850 bevestigde besmettingen. Goed, er zal wel sprake zijn van onderrapportering - in welk land gebeurt dat niet? Maar Zuid-Afrika, en dat is alvast een groot verschil met de Benelux, laat wél vele duizenden tests uitvoeren. In alle lagen van de bevolking. Nog een contrast: alle luchthavens zijn potdicht voor buitenlanders en nagenoeg dicht voor binnenlandse vluchten. Maar ook de interne grenzen worden streng gecontroleerd, en niet alleen die tussen de provincies. 'Dat doet helaas ook weer denken aan apartheid: je loopt niet zomaar van een township de binnenstad in, of omgekeerd. Maar het taxiverkeer, dat dagelijks tienduizenden forensen naar hun werk brengt, dat durven ze maar mondjesmaat aan banden leggen. Te veel mensen zijn ervan afhankelijk voor hun loon, en de taxibonden zijn de machtigste van het land.'

Zijn sommige maatregelen niet té streng, vraag ik hem. Joggen of je hond uitlaten: dat wordt bestraft. Maar het verbazingwekkendst vind ik de verordeningen rond alcohol en tabak. Daarvan is de verkoop volledig verboden. 'Dat kan toch niet goed aflopen, Bram? Met alle verslaafden aan minstens één van die twee? Dat loopt toch uit op een collectieve cold turkey, met afkickverschijnselen, geweld binnenskamers, een onbeheersbare zwarte markt...'

Het is een tweesnijdend zwaard, antwoordt Bram. Eerst was hij ook faliekant tegen, nu twijfelt hij zowaar. 'De criminaliteit is fenomenaal gedaald en tegenover de forse toename van huishoudelijk geweld staat een afname van blind straatgeweld. De politiechef heeft nu al gezegd dat hij de ban op alcohol wil behouden! Dat lukt natuurlijk nooit, goddank. Maar de zwarte markt vormt inderdaad een probleem. Niet alleen in het groot. De Somalische winkeliers verkopen in hun stalletjes tegenwoordig al sigaretten per stuk, tegen woekerprijzen. Dat kan weer uitlopen op xenofoob geweld, binnenkort. Maar voorlopig,' zo besluit hij, 'kijk ik naar dit land met stijgende verbazing en hoop. Vorige week besloot ik mijn reportage in Khayelitsha met een ontmoedigd gemeenteraadslid. Na een dag campagne voeren voor social distancing, waarbij ze werd genegeerd en uitgelachen, zei ze: 'Mijn mensen zullen sterven als vliegen.' Nu eisen die mensen zelf water, zeep en mondkapjes van de overheid. En ze houden zich, meer dan ik had vermoed, aan de regels. Zelfs de absurde.'

De artikelen die ik na ons gesprek bij elkaar googel, bevestigen Brams verhaal. De Zuid-Afrikanen trekken zich op aan hun goede cijfers. En ze bidden ook, op de drempel van de herfst, om een bloedhete Indian summer.

Dat is nog hun grootste hoop, desnoods tegen beter weten in. Dat een beestje uit het Oosten niet bestand is tegen de Afrikaanse zon. En dat zo'n virus maar even kort zal functioneren als alle andere goedkope spullen die ze al jaren massaal uit China betrekken.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234