'Wanneer ik Puerto Ricaans sprak, herkende ik mezelf amper: ik gedroeg me anders, bewoog anders' Beeld PETRA KATANIC
'Wanneer ik Puerto Ricaans sprak, herkende ik mezelf amper: ik gedroeg me anders, bewoog anders'Beeld PETRA KATANIC

Kijktip'I'm Still Leaving'

Gabriel Ríos: ‘Het ergste was: naar mijn vader kijken terwijl hij kwaad en droevig tegelijk zijn geest vóélde wegglijden’

Wel zo aangenaam: samen met de zon wegzakken in een fauteuil terwijl aan het raam Gabriel Ríos zijn sigaar in gang puft. Voor een zuiderling die fysiek niet in staat is tot pure zen is er toch een tevredenheid over hem neergedaald sinds ‘Flore’(★★★★½), een magnifieke lp gestoeld op traditionals uit de Caraïben. Het maakproces werd vastgelegd in de docu ‘I’m Still Leaving’, waarin Ríos de hernieuwde band met zijn geboorteland Puerto Rico belicht, alsook de sluipschutter die de alzheimer van zijn vader was.

Bekijk ‘I'm Still Leaving’ hier gratis.

GABRIEL RÍOS (bij de eerste pufjes) «Idealiter zat ik hier nu met een Partagás Lusitania of een dikke Montecristo. Helaas zijn die sigaren te duur voor dagelijks gebruik. Als kind wou ik al mijn volwassenheid bewijzen met een sigaar, ook omdat ze bij Puerto Rico passen: het mooie weer, daar horen sigaren bij. De lucht is dik en zwanger, de rook lijkt langer in het ijle te hangen: je vóélt het als je erdoor stapt. Héérlijk!»

HUMO Wanneer was je het laatst daar?

RÍOS «Kort na orkaan Maria, intussen een jaar of drie geleden. Ik ging samen met mijn moeder het appartement leeghalen, want zij verhuisde met mijn vader naar Florida. Volgende week ga ik voor het eerst terug. Man, daar kijk ik naar uit! Het zal de eerste keer zijn dat ik slaap in een onbekend bed – ik overnacht bij vrienden. Zij wonen in het gebouw waar ik ben opgegroeid: een groot, Amerikaans aandoend appartementsblok. I wanna be in that fucking building, man! Terug naar de plekken en de geuren van mijn kindertijd. Bezoek jij weleens de plaatsen waar je opgroeide?»

HUMO Ik woon in het appartement waar ik heb gewoond als kleuter.

RÍOS «For real? Dat moet toch een trip zijn?

»Ik bereid me voor op de immense plekken uit mijn herinneringen die nu allicht piepklein zullen uitvallen: het park bij het appartementsblok is in mijn hoofd een mythische savanne, maar het kan evengoed een stadstuintje zijn.»

HUMO De nummers op ‘Flore’ klinken als herinneringen.

RÍOS «Mensen uit Puerto Rico, Colombia en Spanje hebben me al gezegd: ‘Ik hoor er de muziek van mijn ouders in, maar door de filter van mijn eigen geest.’ Dat is exact hoe ‘Flore’ voor mij aanvoelt. Van zodra we de traditionele werkwijze loslieten, gebéúrde het.»

HUMO Het heeft je amper een jaar of zes gekost.

RÍOS (lacht) «Het duurde lang voor ik iets had dat ik wílde opnemen. Maar vanaf dan hebben we echt wel snel gewerkt: in drie maanden was de plaat klaar. Het was prettig werken, maar ik ben er zeker van dat mijn kameraad en producer Ruben Samama zou zeggen dat het op zijn best, euh, uitdagend was om in mijn buurt te zijn.»

HUMO In de docu noem je hem je ‘ultieme tolerator’.

RÍOS «Hij ként mij. Ik legde al mijn eitjes in één mand: al mijn geluk móést van die ene plaat komen. In ideale omstandigheden zijn er ankers in je leven: een thuis, een gezin, een geliefde... Dat had ik allemaal niet, waardoor ik geen uitknop had. Nu kan ik erom lachen, maar toen was het een kwestie van leven of dood – de druk die ik op mezelf leg, is immens. Maar ik zou niet weten hoe ik op een ándere manier een plaat kan maken.»

HUMO Waarom was de inspiratie er na zes jaar opeens wél?

RÍOS «Waarschijnlijk door de pandemie. Er bekroop mij een gevoel van melancholie. En in mijn privéleven had mijn vader alzheimer gekregen. Dat deed me twijfelen aan alles. Alsof ik door zijn aftakeling de gaten in de matrix begon te zien. Ik probeerde muziek te maken, maar songs leken opeens zo triviaal. Niks bleef plakken.»

HUMO Heet de docu ‘I’m Still Leaving’ omdat je Puerto Rico nooit écht hebt achtergelaten?

RÍOS (knikt) «Al denk ik niet dat ik in Puerto Rico zou kunnen wonen. Het zou voelen zoals terugkeren naar een relatie van twintig jaar geleden, terwijl je beiden andere mensen bent geworden.»

HUMO Je hebt je afkomst lang weggeduwd. Als tiener richtte je een punkband op: een poging om vooral niet thuis te horen ginds. Niet veel later ben je gevlucht naar België.

RÍOS «Ik laat het Puerto Rico in mij nu pas toe, wellicht door de naderende middelbare leeftijd (lachje). Ik heb het niet over het cliché van de midlifecrisis, eerder over een wetmatigheid: wat het ook is dat je hebt nagelaten om in de eerste helft van je leven tot op het bot te verkennen, daar word je mee geconfronteerd in de tweede helft. Je begint meer en meer het afval aan de rand van het wegdek te onderzoeken.

»Toen ik eindelijk toestond dat dat Puerto Ricaanse deurtje op een kier ging... Man, muziek, taal, humor: mijn synaptische connecties begonnen te knetteren als vuurwerk! Wanneer ik Spaans sprak – of beter: Puerto Ricaans – herkende ik mezelf amper: ik gedroeg me anders, bewoog anders, en dacht: who is this guy

HUMO Wat maakt je dan rusteloos?

RÍOS «Een gestructureerd leven, met een ritme en een logica, is moeilijk voor mij. Ik kijk niet neer op regelmaat: een huis, een huwelijk, kinderen... Maar ik blijf áángetrokken worden tot die rusteloosheid.»

HUMO Zijn een huwelijk en kinderen iets voor in de toekomst?

RÍOS «Ik weet het niet. Als ik zeg dat ik een gezin zal stichten, gebeurt er in mijn leven meestal iets dat me net van die keuzes wégtrekt. Daar zit zelfsabotage in, en het griezelige is: het is net in die donkere kant dat ik mijn songs vind.»

HUMO Klinkt als een prima excuus voor zelfdestructief gedrag.

RÍOS (grijnst) «Touché. Maar ik besef het tenminste. Het leven is een worsteling tussen intentie en lot, richting en overgave. Ik heb vaak het gevoel dat ik, als een gedupeerde staalarbeider, helemaal niet op de hoogte wordt gebracht van wat er hier in de bestuurskamer (tikt op zijn hoofd) beslist wordt.

»Ik zou het jammer vinden om voor de rest van mijn leven alleen te zijn, veroordeeld tot zelfisolatie. Maar tot nu toe is dat wel zo gelopen. Deze week was het mooi weer, maar ik ben het huis nog niet uit geweest.»

‘Het mooie weer, daar horen sigaren bij. De lucht in Puerto Rico is dik en zwanger, de rook lijkt langer in het ijle te hangen: je vóélt het als je erdoor stapt. Héérlijk.’ Beeld PETRA KATANIC
‘Het mooie weer, daar horen sigaren bij. De lucht in Puerto Rico is dik en zwanger, de rook lijkt langer in het ijle te hangen: je vóélt het als je erdoor stapt. Héérlijk.’Beeld PETRA KATANIC

HUMO Zou je thuis ooit écht in België kunnen liggen?

RÍOS «Ja. Ik weet niet of ik nog lang als een botsbal van hier naar daar kan springen, zoals ik al mijn hele leven doe. Tegelijk voel ik me nog altijd niet 100 procent thuis in België, al heeft het land mij zoveel gegeven. Dat komt vooral door de taal. Zelfs al kan ik voor 97 procent prima Nederlands: in die laatste 3 procent zit de nuance – het fucking goud van Het Woord (lachje).»

HUMO ‘No soy de aquí, ni soy de allá’ is één van je songs: ‘Ik ben niet van hier, ik ben niet van daar.’ Was dat een woordspeling op het Puerto Ricaanse gezegde ‘yo soy de aquí, como el coquí’?

RÍOS «Ja man, hoe ken jij dat? De coquí is een Puerto Ricaans kikkertje dat een hels kabaal maakt over het hele eiland: een krekel met een megafoon. ‘Yo soy de aquí, como el coquí’ is een mooi voorbeeld van hoe ontzettend trots de Puerto Ricanen zijn. Nationalisme wordt er hoog in het vaandel gedragen, en opvallend genoeg door de linkse partijen.

»‘Ni soy de aquí, ni soy de allá’ klinkt triester, maar in feite schreef Facundo Cabral, een bohémien-dichter, het als een dylaneske sixtiesbalade. Het refrein komt neer op: ‘Ik ben niet van hier, ik ben niet van daar / Gelukkig zijn is mijn enige identiteit.’ Helemaal niet droevig. Maar uit de keel van de Costa Ricaanse Chavela Vargas, die te horen is in enkele films van Pedro Almodóvar, wordt het zo mooi dat je er van de weeromstuit droevig van wordt.»

KOGELS IN DE STRATEN

HUMO Iets anders: naar welke originele versie van ‘El ratón’ moet ik luisteren?

RÍOS «Dé versie is van Joe Cuba Sextet & Cheo Feliciano

HUMO Donker nummer, hè?

RÍOS «Oh my god! Ik herinner mij nog de eerste keer dat mijn vader het opzette. De riff is gothic, man. Maar tegelijk: fúnny! Het gaat over een snitch die lokale gangsters verklikt bij de flikken. Geen nummer om een polonaise mee op gang te trekken, maar als het toch gebeurt, dan wil ik me eraan hangen.

»Dat vind ik ook zo leuk aan dat hele tijdperk rond de jaren 70 waarin die songs tot stand kwamen. Ik heb een Spotifyplaylist gemaakt, ‘Flore para Flore’, waarin ik al de originelen bundel die me beïnvloed hebben.»

HUMO Amerikaanse folk en blues zijn enorm donker. Caribische traditionele muziek heeft dat kennelijk ook.

RÍOS «Het rare is dat onze traditionals vaak afkomstig zijn van Europese populaire muziek. Als Europese muziekvormen de oceaan oversteken en zich mengen met de lokale geluiden, dan komt daar niet zelden iets gevaarlijks uit. Misschien ook omdat die muziek gemaakt werd door mensen die hun hebben en houden hebben achtergelaten – die deden dat niet zómaar. En in die reis wordt al het vet weggeschraapt: alleen wat écht relevant is voor de emotie van het nummer blijft over.»

HUMO ‘El ratón’ gaat over een verklikker. Was er veel misdaad in Puerto Rico toen jij opgroeide?

RÍOS «Geweerschoten zijn er schering en inslag. Vanuit de sociale woonblokken vuren mensen tijdens Nieuwjaar hun laders leeg in de zee of in de lucht – je hoort de kogels tegen de muren van de stad ketsen, en elk jaar vallen er doden. Stel je voor dat je zo sterft, duttend op je dakterras (lachje).

»Toen ik opgroeide in San Juan was er veel geweld, door de drugs en de bendes. Die vonden het leuk om in het weekend de stad in te trekken en passanten in elkaar te slaan. Het grappige is: sinds de intrede van Myspace en Facebook zijn dat soort misdaadcijfers dalende. Zij hebben de dorst naar opwinding en knokpartijen kennelijk doen dalen. Toen ik in 1996 vertrok, was ik bang om in San Juan rond te lopen. Het was een enorme opluchting dat ik deze keer zomaar kon rondkuieren in de stad.»

EXCENTRIEKE PA

HUMO Hoe kijk je terug op de 20-jarige Gabriel?

RÍOS «Ik zou zachter moeten zijn voor die jongen. (Denkt na) Als je jong bent, heb je een alleenrecht op de wijsheid, een patent op de waarheid én verdorie een dikke nek. Maar ik had die arrogantie nodig om de bal aan het rollen te krijgen. Zekerheid is een wapen, en het is sexy! Het is moeilijker om de bal aan het rollen te houden wanneer je wéét dat je geen hol weet.»

HUMO Was de ziekte van je vader een aanleiding om meer na te denken?

RÍOS «Natuurlijk. Mijn vader was héél actief betrokken bij mijn opvoeding. Hij wilde mij – met de tools, de kennis én de liefde die hij had – richting volwassenheid begeleiden.»

HUMO Lijk je op hem?

RÍOS «Soms doe ik iets en denk ik: verdorie, net mijn vader! Als je de 30 voorbij bent, besef je meer en meer welk een complexe marionet je bent: de draadjes die aan je vasthangen, gaan vaak héél ver terug.

»Ik heb veel geluk met de eigenschappen die ik van mijn vader heb. Hij had een wild brein en zag de chaos van het leven, maar hij was er niet bang van. Hij zei: ‘Je bent hier om iets te doen en je moet uitzoeken wát.’ Hij zág de chaos en toch bleef hij zoeken naar betekenis: dát noem ik heroïsch.»

HUMO Had je vader een leven zoals het jouwe kunnen leiden?

RÍOS «Hij hééft dat geprobeerd (lachje). Ooit, toen mijn ouders studeerden in Florida maar wel al getrouwd waren, hadden ze ruzie. Mijn vader vertrok naar New York om muzikant te worden. Ik denk dat hij het daar één week heeft volgehouden (lacht). Niet omdat hij ‘niet had wat je nodig hebt’ – hoewel ik me afvraag wat hij in het groezelige New York van de jaren 70 allemaal heeft gezien – maar wél omdat hij merkte dat zijn talent elders lag: hij is een bevlogen psycholoog geworden. Hij moest het proberen als muzikant om nog zekerder te weten dat psychologie écht zijn toekomst was.

»Pas op, he was good. Hij was een selfmade muzikant en speelde vooral op de piano, maar wanneer hij de percussie vastnam, stond ik altijd perplex van zijn coördinatie en zijn gevoel voor ritme.»

HUMO In het laatste beeld van de documentaire zie je hem een klein trommeltje vastnemen.

RÍOS «Tegen dan was zijn licht al aan het uitdoven. Maar ja, daar zie je het nog altijd.

»Hij was een grote fan van mijn muziek. Hij las de lyrics, zocht beelden op van liveperformances om ze aan iedereen te kunnen tonen – hij was erg trots.»

HUMO Speelde je weleens traditionele nummers voor hem: zijn lievelingsmuziek?

RÍOS «Die speelden we sámen. We waren er allebei gek op: ‘El ratón’, of ‘El carretero’, dat je misschien kent van Buena Vista Social Club. We hebben die liefde voor muziek misschien te weinig kunnen delen. Omdat mijn vader net als ik een loner was, en geen grote band had met andere muzikanten, speelde hij weinig. En ik ontdekte die nummers pas écht toen ik al in België woonde. Het was heel prettig geweest om nú samen aan het ontdekken te slaan, nu ik er een hele plaat rond heb gebouwd.

»Hij was een excentriek man, hoor. Toen ik een kind was, gaf hij me een walkman en tapes met zelfgekozen muziek. Toen ik ermee op school kwam, keek iedereen verdwaasd: ‘What the fuck are you listening to?’ ’t Was altijd een bont allegaartje van wereldmuziek en jazz, The Beatles en The Police. Hij schreef alle titels op, en maakte er tekeningetjes bij. Hij deinsde er ook niet voor terug om op het werk te arriveren in pakweg een kanariegeel pak (lachje).»

HUMO Klinkt als een coole kerel.

RÍOS «He was. Misschien dat hij me films als ‘The Shining’ en ‘Taxi Driver’ iets té vroeg heeft laten zien – ‘Full Metal Jacket’ is nogal intens op je 9de – maar verder denk ik niet dat hij ergens spijt van had.»

‘Misschien dat mijn pa me films als ‘Full Metal Jacket’ íéts te vroeg heeft laten zien, op m’n 9de, maar hij wilde mij – met de kennis én liefde die hij had – richting volwassenheid begeleiden.’ (Foto: uit de documentaire ‘I’m Still Leaving’) Beeld RV
‘Misschien dat mijn pa me films als ‘Full Metal Jacket’ íéts te vroeg heeft laten zien, op m’n 9de, maar hij wilde mij – met de kennis én liefde die hij had – richting volwassenheid begeleiden.’ (Foto: uit de documentaire ‘I’m Still Leaving’)Beeld RV

ALZHEIMER

HUMO Tijdens zijn ziekte is je vader weggegleden, maar vorige maand heb je hem ook fysiek moeten afgeven.

RÍOS «Het ergste dat ik ooit heb ervaren, was toen ik naar hem keek terwijl hij met toegeknepen vuisten en knarsende tanden kwaad en droevig tegelijk werd omdat hij zijn geest vóélde wegglijden. In het midden van de dag werd hij zich daar opeens bewust van. Ik stel het mij voor als een filmscherm dat opeens korrelig wordt. Hij wist niet wat er gebeurde: zijn lichaam was als een duikerklok op de bodem van de zee waarin hij gevangen zat. Ik heb hem naar een radiator zien kijken, zich zichtbaar afvragend wat dat ding was.

»Daarna is er een lange periode geweest waarin hij niet meer wist dat hij alzheimer had. Hij was kalm en bleef in bed. Daar werd hij enorm mager van, maar hij was tenminste vredig. Toen hij eindelijk overleed, gebeurde dat relatief pijnloos. Hij had niet veel morfine nodig, we moesten hem niet zien vechten om zuurstof. Hij gleed weg in zijn slaap. Dat fysieke overlijden was voor mij dus in zekere zin een opluchting: hij was bevrijd uit zijn duikerklok.

»Vlak na zijn dood kon ik me opeens met ontstellende helderheid herinneren – véél gemakkelijker dan tijdens de jaren dat hij nog leefde – hoe hij was in zijn beste dagen. In Puerto Rico spraken mensen mij weleens aan over hem: ‘Wat een fantastische vent! Hij heeft me zo vaak geholpen.’

»Gelukkig hebben we elkaar: mijn zus, mijn moeder en ik. Wij stonden allemaal aan zijn sterfbed. Zij vervoegen mij in juni in Puerto Rico, en dan gaan we zijn asse verspreiden in de zee. Zo wilde hij het.»

HUMO Heeft hij ‘Flore’ nog kunnen horen?

RÍOS «Mijn moeder heeft de plaat voor hem afgespeeld in de laatste maanden, maar is ze op een bepaald niveau ook binnengekomen? Een zelfzuchtige gedachte die weleens in me opkomt: zou hij me gemist hebben? Wist hij dat ik hém miste?

»Ik vind het fijn dat hij op een bepaalde manier aanwezig is in ‘Flore’. En ik weet zeker dat hij smakelijk had moeten lachen met sommige details op de plaat – there’s some funny shit in there

HUMO Zal er muziek spelen wanneer jullie de asse uitstrooien?

RÍOS «Nee. Mijn vader wilde geen begrafenis, en zéker geen trieste bedoening: ‘Maak er een feest van,’ zei hij voortdurend als we kinderen waren en afkwamen met vragen over de dood. ‘Asse uitstrooien en feesten maar!’

»Het wordt een moment van stilte met mijn moeder en mijn zus. Of toch voor zover stilte bestaat ginder, met de golven, het strandlawaai, de coquís... Geen muziek, alleen het geluid van Puerto Rico.»

‘Gabriel Ríos – I’m Still Leaving’ ging op maandag 10 mei in première op alle Proximuskanalen. ‘Flore’ is uit bij Sony.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234