Patti SmithBeeld EPA

InterviewPatti Smith

‘Iedereen is dood. En toch blijf ik denken dat er iets geweldigs staat te gebeuren’

2016 was het jaar waarin Patti Smith zeventig werd. In het boek ‘Jaar van de aap’ denkt ze terug aan dat wat voorbij is en herdenkt ze, net als in haar eerdere boeken, haar overleden dierbaren. 

Dichter, muzikant, beeldend kunstenaar en schrijver Patti Smith (1946) had er al een tumultueus leven in New York opzitten toen ze zich in de jaren tachtig met haar echtgenoot Fred ‘Sonic’ Smith terugtrok om voor haar gezin te zorgen. Op het platteland van Michigan stond ze iedere ochtend om vijf uur op om te schrijven, met in haar achterhoofd de belofte die ze aan de vroeg gestorven fotograaf Robert Mapplethorpe deed om een boek te wijden aan hun vriendschap.

Nadat haar man in 1994 aan hartfalen stierf, keerde ze met haar twee jonge kinderen terug naar New York om albums te maken en te touren, maar de drang om te schrijven bleef. In 2010 publiceerde ze haar memoir ‘Just Kids’, het prachtige relaas van haar jaren in New York met Mapple­thorpe, dat werd onderscheiden met de National Book Award. Daarna volgde ‘M-Train’, waarin ze herinneringen ophaalt aan haar echtgenoot en aan haar broer Todd die kort na haar man overleed.

Uit haar werk spreekt een groot verlangen naar dat wat voorbij is. Zoals ze in ‘M-Train’ schrijft: ‘Alles verandert. Jongen volwassen, vader dood, dochter langer dan ik, huilend in een nare droom. Blijf alsjeblieft altijd hier, zeg ik tegen de dingen die ik ken. Ga niet weg. Groei niet op.’ Ook in het zojuist in vertaling verschenen ‘Jaar van de aap’ herdenkt Smith vrienden die te vroeg het leven hebben moeten verlaten.

De wereldster klinkt kordaat aan de telefoon. Ze was niet van plan ‘Jaar van de aap’ te schrijven, vertelt ze. ‘Net zomin als ik ooit van plan ben geweest om ‘M-Train’ te schrijven. Ik werk al jaren aan een detective. Ik ben niet zo geïnteresseerd in misdaad, maar ik hou enorm van de psychologie en de sfeer. Dat boek zal nog even op zich laten wachten. Ik was ook bezig met een dichtbundel, ik heb de gewoonte om aan meerdere dingen tegelijk te werken. Maar ik raakte afgeleid door een andere macht.’

Patti SmithBeeld EPA

- Uw vriend Sandy Pearlman kreeg een hersenbloeding...

SMITH «Ja. Ik kende Sandy al ruim veertig jaar. Hij kwam vaak naar onze concerten. We hadden afgesproken om na een optreden in The Fillmore in San Francisco samen een kleine reis te gaan maken.

»Maar de avond ervoor werd hij bewusteloos op een parkeerplaats aangetroffen. Hij lag in coma en ik kon niets voor hem doen, dus ik besloot alleen op pad te gaan en contact te houden met de mensen in het ziekenhuis. Het was nog best een uitdaging aangezien ik niet kan autorijden en we met zijn bus zouden gaan, maar ik heb een beetje rondgereisd, met Sandy in mijn gedachten.

»Ik schrijf altijd als ik onderweg ben. Als ik teken moet ik alleen zijn, een tekening heeft een bepaalde concentratie nodig, dat is een delicaat iets. Maar schrijven kan ik ook in een trein of in een rumoerig café. In 2016 was ik veel in beweging en hield ik een dagboek bij. Die aantekeningen werden ‘Jaar van de aap’.»

- U schrijft ook over Sam Shepard, die in 2017 stierf aan ALS. U probeert uw vrienden zo in leven te houden?

SMITH «Nou, ik probeer meer om ze bij me te houden. Over Sam heb ik altijd veel geschreven. We hadden een relatie toen we jong waren, we hebben samen een toneelstuk geschreven. Hij maakte deel uit van mijn schrijvende leven. Sam was me extreem dierbaar, ik heb altijd gehoopt dat hij mijn hele leven bij me zou zijn. Over hem schrijven biedt enige troost. En op deze manier kan ik mensen die hem niet hebben gekend over hem vertellen, mooie kleine herinneringen.»

- Vraagt u zich weleens af wat uw overleden dierbaren van uw boeken zouden vinden?

SMITH «Ik ben er zeker van… Nou ja, ik hoop dat ze ze mooi zouden vinden. Robert zou trots zijn geweest op het succes van ‘Just Kids’. Ik zou ons verhaal nooit hebben verteld als hij me er niet om had gevraagd, kort voor zijn dood. Het heeft me jaren gekost maar ik heb het voor elkaar gekregen en het werd een succes. Het is geloof ik in 43 talen vertaald, dat zou hij geweldig hebben gevonden.»

- Een poëtisch memoir, zo vermeldt het omslag van ‘Jaar van de aap’. Maar deels is het fictie, toch?

SMITH «Vroeger zou een boek als dit gewoon literatuur genoemd worden. Jean Genet schreef autobiografische boeken, gebaseerd op feiten, maar hij gaf daarbij veel ruimte aan zijn verbeelding. ‘M-Train’ is non-fictie, slechts tien procent van wat daarin staat komt voort uit dromen en fantasie. In ‘Jaar van de aap’ zijn de belangrijkste dingen feitelijk; mijn reizen, de plaatsen waar ik ben geweest. Dat Sandy stierf en dat ik Sam verloor, en de afschuwelijke verkiezing van Donald Trump. Maar ik heb ook personages verzonnen en er veel dromen in verwerkt. Ik schat dat zo’n 40 procent fictie is. Zelf zou ik het autobiografische fictie noemen.»

- Het bevat veel verwijzingen naar kinderboeken als ‘Alice in Wonderland’, ‘The Wizard of Oz’ en ‘Peter Pan’. Waarom?

SMITH «De boeken uit mijn jeugd hebben me gevormd. Ik las ook wel realistische verhalen, over het leven van een jongen en zijn hond bijvoorbeeld, maar ik hield vooral van mystieke abstracte boeken waarin veel ruimte was voor de verbeelding, magische verhalen die andere werelden raakten. Ik kom uit een lagere-middenklasse gezin. We gingen zelden naar de film, we hadden niet veel speelgoed, er waren maar drie televisiezenders. Ik las, dat was mijn manier om over het leven te leren. Toen ik zelf kinderen kreeg heb ik ze ook altijd aangespoord te lezen. Die verhalen zijn nog steeds een deel van mijn leven.»

- Het jaar van de aap was ook het jaar waarin u zeventig werd. U schrijft: “Zeventig. Zomaar een getal, maar wel een getal dat aangaf dat een belangrijk percentage van de door een eierwekker toegewezen kooktijd was verstreken, met jezelf in de rol van ei.”

SMITH «Zeventig worden heeft mooie kanten. Je hebt meer levenservaring, je bent minder onzeker. En ik ben zeker een betere schrijver dan vroeger. Maar er zijn wel meer fysieke uitdagingen en het kost meer moeite om mijn weerstand op peil te houden. De grootste uitdaging is het besef van tijd. Ik voel me niet oud, ik voel nog steeds dezelfde levenskracht die ik altijd had, maar leeftijd is een nummer en nu, 73 inmiddels, moet ik op een praktische manier naar dit getal kijken en bedenken hoeveel productieve jaren ik nog voor me heb. Dus ik ga minder achteloos met mijn tijd om en probeer zo min mogelijk dingen te doen die me tegenstaan.

»Weet je, ik heb nog steeds evenveel ambities als vroeger. Er zijn nog zoveel mooie projecten die ik wil verwezenlijken. Ik droom er nog steeds van om een geweldig boek te schrijven. Een écht geweldig boek. Een boek dat nog niet geschreven is. Zo gulzig is de artiest. Mensen vragen me wel­eens als ik net een project heb afgerond waar ik het meest trots op ben en dan zeg ik altijd: datgene waar ik nú aan werk. Het is altijd de volgende schepping.»

Patti SmithBeeld EPA

Ze pauzeert even en zegt dan dat ze wat rusteloos is. Ze zou nu op tournee zijn, er stonden concerten gepland in onder andere Australië en Nieuw-Zeeland maar die zijn vanwege de pandemie uitgesteld. 

SMITH «Ik vind het moeilijk om stil te zitten nu. Ik probeer me daar niet te somber over te voelen. Het is zo’n tijdverspilling om me kwaad te maken over verloren werk of over het feit dat het me niet lukt te schrijven. Dus zoek ik taken die ik nu wel uit kan voeren. Ik ga door mijn kledingkast, ik doe de was, ik check hoe het met andere mensen gaat. Tot ik de rust heb om te gaan zitten.

»Deze periode waarin we gedwongen thuis zitten biedt ons de ruimte om ons leven opnieuw tegen het licht te houden. Hoe zit het met onze gezondheid? Eten we goed? Als je overgewicht hebt, probeer daar dan nu iets aan te doen. Leef je te midden van een hoop rommel, zoals ik, doe er iets aan. Dit is een goed moment om te bedenken hoe je de kwaliteit van je leven kunt verbeteren.»

Smith schrijft met hartzeer over over de tijd die steeds sneller lijkt te verstrijken, maar eindigt haar boek optimistisch: ‘Dit is wat ik weet. Sam is dood. Mijn broer is dood. Mijn moeder is dood. Mijn vader is dood. Mijn man is dood. Mijn kat is dood. En mijn hond die in 1957 dood was is nog steeds dood. En toch blijf ik denken dat er iets geweldigs staat te gebeuren. Misschien morgen. Een morgen die volgt op een hele reeks morgens.’

‘Het leven is geweldig’, zegt ze. ‘Vanwege de natuur, de lucht die ons iedere dag nieuwe wolkenformaties geeft. Vanwege de cadeaus die de mensheid ons geeft. Of het nu nieuwe songs zijn, boeken of films. Ik hou van het leven, van de grote en de kleine wonderen. Dat iemand een lekker stuk brood voor me maakt. Ik weet niet hoe ik brood moet bakken, voor mij is dat een klein mirakel. Een boek vinden dat me compleet betovert, dat is een groot wonder.’

‘Dus ja, ik verheug me op wat iedere nieuwe dag me brengt. Dat kan wat melancholie zijn, of meer rusteloosheid, of één klein betoverend moment. We moeten hiervoor openstaan. Niet alleen voor de grote wonderen, maar ook voor de kleine.’

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234