‘Je kunt depressief worden van te weinig slaap. Dat heb ik pas ingezien sinds ik eindelijk medicatie ben beginnen te nemen’ Beeld Guy Kokken
‘Je kunt depressief worden van te weinig slaap. Dat heb ik pas ingezien sinds ik eindelijk medicatie ben beginnen te nemen’Beeld Guy Kokken

Villa VrijheidNaïma Joris, revelatie van 'Vive le Vélo'

‘Ik ben in therapie om met het verlies van mijn zus te leren omgaan. Ik wil de pijn vóélen’

In het coronajaar, terwijl iedereen binnen zat,beleefde Naima Joris haar grote doorbraak. Ze stond meer op het podium dan eender wie en loste drie zeer gesmaakte singles, om in 2021 te debuteren met een van verstilling en schoonheid bol staande titelloze ep. Een ep waarop ze de dood van haar acht jaar jongere zus Saskia verwerkt. ‘Als ik die tekst van haar sta te zingen, denk ik weleens: wat heb ik mezelf aangedaan?’

Dat Naima Joris,die genoemd werd naar de song die John Coltrane schreef voor zijn eerste vrouw, pas ophaar 39ste solo debuteert, is opmerkelijk. Haar grootvader Jan was operazanger, haar vader is de gerenommeerde jazzmuzikant en schilder Chris Joris, en zelf deed zeervaring op als backingzangeresbij Isbells, The Happy, Raymond van het Groenewoud en Monskopoli (die enekeer dat ze in de halve finale van Humo’s Rock Rally zo wonderschoon de lage stem zong in ‘Something in the Way’ van Nirvana).

Als ik zeg dat het interviewpast in onze zomerreeks ‘Villa Vrijheid’, reageert ze enthousiast: ‘Dan moeten we beginnen met Free Willy!’

NAIMA JORIS «Niels Van Heertum, die eufonium –tenortuba – speelt in mijn groep, geeft mij altijd bijnamen: Joske, Jantje, altijd mannennamen. Op een gegeven moment was het Willy, en toen heb ik gezegd: ‘Zullen we het vanaf nu bij één naam houden? Ik kies Willy.’ Sindsdien ben ik Willy. In een interview op Radio 1 is dat Free Willy geworden. Omdat ik me bevrijd voelde door de lockdown. Ik ben opengebloeid terwijl iedereen thuiszat en het moeilijk had.

»Pas op mijn 27ste heb ik een gitaar gekocht en ben ik beginnen te zingen, maar meer dan covertjes spelen deed ik niet. Het was zeker niet de bedoeling om ooit met dat instrument op een podium te gaan staan.»

HUMO Je komt nochtans uit een muzikale familie, en hebt ooit nog aan het conservatorium gestudeerd.

JORIS «Ik heb die studie niet afgemaakt, ik ben er zelfs amper aan begonnen. Ja, muziek is er bij ons altijd geweest, maar in 2001, na de dood van mijn stiefmoeder – de moeder van mijn halfbroer Yassin, die ook mijn ep geproducet heeft –, ben ik er zelf mee gestopt. Ik wilde mijn leven zo zinvol mogelijk invullen en begon me andere vragen te stellen. Ik wilde iets in de zorgsector gaan doen. Eerst dacht ik aan verpleegkunde, maar het is onthaalmoeder geworden. Tof, hoor. Kindjes die pas leren lopen en praten: het zijn net zatlappen (lacht). Maar het was ook zwaar. Drie jaar lang de kabouterdans doen, laat zijn sporen na.

»Jaren later, op mijn dertigste, heb ik alsnog verpleegkunde geprobeerd, maar mijn slaapstoornis heeft een stok in het wiel gestoken. Ik had die stoornis al van kindsbeen af en was eraan gewend geraakt. Ik besefte niet hoe weinig ik sliep en hoezeer ik ervan afzag. Ik moest drie weken stage lopen en ben twee keer ziek geworden. »

HUMO Was muziek intussen helemaal uit je leven verdwenen?

JORIS «Nee, maar ik wilde er geen job van maken, wilde het niet vermengen met geld. Op een bepaald moment ben ik lessen eufonium gaan volgen en ben ik in een Macedonische gipsyfanfare terechtgekomen, Orkestar Braka Kadrievi. Ik was er leermeisje op de tenortuba, acht maanden lang. Zotte toestanden. Niet voor publicatie vatbaar, het ging er niet altijd even legaal toe. Het deed denken aan de films van Emir Kusturica, de fanfare heeft in de jaren tachtig trouwens echt in zijn ‘Time of the Gypsies’ gespeeld. Heel interessant allemaal, maar ook afmattend. Het was de periode dat ik in de crèche werkte, en tenortuba spelen is bijna sport. Na tien minuten was ik kapot, een set van een uur meespelen kon ik niet. instrumenten die ik stoer vind.

»Ik ga altijd voor instrumenten die ik niet aankan (lacht). Ik heb ook conga gespeeld, maar dat was te zwaar. En Iraanse percussie: tombak en daf. Mijn vader heeft me gevoelig gemaakt voor wereldmuziek. In één nummer op de nieuwe ep speel ik heel even daf.»

HUMO Vergeef me, maar ik heb geen idee hoe een daf eruitziet.

JORIS «Het is een raamtrommel met ringetjes die klinken als een shaker. Ze heeft een heel diep basgeluid, luid en zwaar. Je produceert er een soort heavy metal mee. Mannen die daf spelen, hebben doorgaans lang haar. Daarmee gaan ze dan schudden, en zo raken ze in trance. Ik ben er zeker van dat headbangen daarvandaan komt (lacht).

»Iraanse percussie wordt vaak gecombineerd met soefigedichten, en er zit een religieus kantje aan. Daar was het mij om te doen: om vrijheid en bevrijding via muziek. Pas jaren later heb ik ontdekt dat vooral zingen voor mij heel bevrijdend werkt. Daarom heb ik op mijn 27ste die gitaar gekocht.»

HUMO Waarom een gitaar en geen piano?

JORIS «Een piano is groot en zwaar en duur, en een gitaar heb je voor 15 euro in de kringloopwinkel (lacht). Ze is bovendien handig om mee te nemen, mijn oom speelde ook gitaar... Op dat moment dacht ik nog: ik ga The Beatles leren spelen.»

VERLOREN JAREN

HUMO Je middelbare school heb je naar verluidt niet afgemaakt.

JORIS «Ik wilde daar zo rap mogelijk weg. Na de scheiding van mijn ouders, op mijn elfde, ben ik met mijn moeder in Zuid-Frankrijk gaan wonen. Het was er paradijselijk – paarden, palmbomen, de zee – maar ik raakte er geïsoleerd en wilde weg. Toen ik de kans kreeg om terug in België te komen wonen, bij mijn vader en stiefmoeder, heb ik die gegrepen.»

HUMO Je moeder is een Française?

JORIS «Nee, een Nederlandse van Indonesische afkomst. Zij en mijn stiefvader werkten in de containerscheepvaart en zijn intussen met pensioen. Ze hebben elkaar ontmoet in Antwerpen en wonen nu in Marseille, twee havensteden. Mijn stiefvader kon kiezen tussen Rotterdam en Marseille: de keuze was snel gemaakt. ’t Is daar echt mooi. Maar toen ik er aankwam, zei ik al: (Met gespeeld kinderstemmetje) ‘Als ik achttien ben, ben ik hier weg.’

»Op school is het nooit goed gegaan. Nu ben ik er zeker van: dat kwam door die slaapstoornis waarover ik het daarnet had. Pas op mijn 32ste heb ik ontdekt dat ze een naam heeft: slaapverlamming. Het lijkt alsof je wakker wordt en niet kunt bewegen. In je kamer zie je een eng wezen dat je aanstaart – héél beangstigend. De volgende fase is dat je je verstikt voelt. Ik ben lang bang geweest om te gaan slapen. Daar kwam dan weer een dwangneurose uit voort: de lichtknoppen twee, drie keer checken voor ik in mijn bed kroop, dat soort toestanden. En ik moest van top tot teen onder dekens liggen om me veilig te voelen, lakens waren niet zwaar genoeg. Ook in de zomer, ja. In Zuid-Frankrijk!

»Op mijn veertiende heb ik mezelf die tics afgeleerd. Ik verving ze door een soort gebed, en als jongvolwassene heb ik me ook dát afgeleerd. Ik ging samenwonen met mijn eerste vriend en voelde me veiliger met iemand bij me in bed. Maar mijn relaties duurden nooit lang en als ik alleen was, werd het weer erger. In 2013 ben ik met een angstpsychose in de psychiatrie beland.

»Een depressie kan een emotionele oorzaak hebben, een sociale, het kan te maken hebben met je kindertijd… Maar je kunt dus ook depressief worden van te weinig slaap. Dat heb ik pas ingezien nadat ik in 2017 met paniekaanvallen op de spoedpsychiatrie terecht was gekomen. Toen ben ik eindelijk medicatie beginnen te nemen. Ik had dat altijd geweigerd. Ik wilde geen junkie worden. Ik dacht ook dat slaappillen en antidepressiva de enige opties waren. Nu weet ik dat er nog andere middelen zijn – en ben ik verslaafd (lacht). Maar depressief ben ik niet meer.»

HUMO Eindelijk beter slapen: welke impact had dat op je leven?

JORIS «Een grote. Omdat ik met mijn depressie had leren omgaan, besefte ik niet dat ik eigenlijk op een lager pitje functioneerde. Ik kreeg wel altijd complimenten: ‘Je hebt zo’n talent, waarom doe je daar niks mee?’ Dan dacht ik: ik heb dat niet nodig. Pas toen ik beter begon te slapen, dacht ik: aha! (lacht) Al die jaren heb ik verloren. »

HUMO Voelt het zo?

JORIS «Een beetje wel, ja. Maar goed, het leven is voor iedereen een les. En ik ben blij dat ik iemand heb ontmoet die me inspireerde om naar de psychiater te stappen.»

CHEMOBUDDY

HUMO Je vader heeft je gepusht om meer te gaan zingen.

JORIS «Ja, om te gaan zingen voor een publiek en om mijn lage stem te gebruiken: ‘Daar zit zoveel diepgang in!’ Hij heeft een groep opgericht als excuus om Yassin, mijn zus Saskia en mij te kunnen betrekken. Van 2016 tot 2019 zijn we daarmee de baan op geweest. We hebben ook een plaat opgenomen: ‘Home and Old Stories’. Daar staan mijn eerste covers op: ‘Both Sides, Now’ van Joni Mitchell, ‘Grinnin’ in Your Face’ van Son House... »

HUMO In 2020, het jaar waarin alles stil leek te liggen, heb jij je eerste soloconcerten gespeeld.

JORIS «Het was alsof ik geswitcht had met de wereld: iedereen zat somber binnen terwijl ik mentaal mijn hawaïhemd had aangetrokken (lacht). Mijn eerste band, mijn eerste concerten… Ongelooflijk.»

HUMO Ik las dat je voor een concert altijd bloednerveus bent.

JORIS «Ik heb wel wat podiumervaring, maar ik ben niet het type dat graag in de spotlights staat. Bij Isbells was ik ook altijd nerveus, maar dan omdat ik nog maar pas was beginnen te zingen.»

HUMO Bij die groep zong je hoger, niet?

JORIS «Té hoog. Ongemakkelijk hoog. Ik kon het wel, en het was mooi, maar… (knijpt haar keel dicht). Alsof ik aan het koorddansen was zonder genoeg geoefend te hebben. Het is goed om een beetje zenuwachtig te zijn – dat betekent dat je het goed wilt doen, dat je het belangrijk vindt – maar voor de eerste optredens moest ik echt gaan huilen in de toiletten.

»Het emotionele speelde ook mee, hoe mijn leven een wending aan het nemen was. De dood van Saskia in 2018, de liedjes die daaruit zijn voortgevloeid.»

HUMO Was Saskia jonger dan jij?

JORIS (knikt) «Ze was 28. Na de dood van mijn stiefmoeder dachten we dat we het wel hadden gehad, qua tragedie in de familie. We konden niet geloven dat het ons nog eens zou overkomen. Mijn moeder heeft drie jaar geleden longkanker overleefd – ik dacht dat ze zou sterven – maar dan bleek dat lot voor Saskia weggelegd.

»Ik was haar chemobuddy. Ik ging wekelijks met haar naar de afdeling oncologie. Op 1 april 2020 is ze op de spoed beland en 26 dagen later is ze gestorven.»

HUMO Is ze lang ziek geweest?

JORIS «Van de diagnose tot haar dood: vier jaar. Borstkanker die uitgezaaid was naar de lever. De lever heeft het uiteindelijk begeven. Een alcoholicus met levercirrose krijgt een nieuw exemplaar, maar een meisje van 28 met kanker niet: de kanker zou weer in de lever kunnen kruipen, en dan is een orgaan verloren gegaan. Alsof een alcoholieker zijn nieuwe lever niet opnieuw kapot kan zuipen. Maar dat zijn de regels, blijkbaar.

»Ik dacht niet dat Saskia ging sterven. Zot, hoe ontkenning werkt als beschermingsmechanisme. Zij had het meer door dan ik. Op het einde zijn we samen naar een sjamaan geweest. Hij noemde zichzelf een lifecoach, maar hij gebruikte sjamanistische praktijken. Bij hem heeft ze met de dood leren omgaan. In de academische wereld zul je die troost niet vinden. Het is zoals in ‘The Invention of Lying’, die film van de Britse komiek Ricky Gervais: in een wereld waarin mensen alleen de waarheid kunnen vertellen, vindt hij het liegen uit. Aan het sterfbed van zijn moeder zegt hij tegen haar: ‘Het is niet gedaan, je gaat naar de hemel.’ Dat is de eerste leugen in de film, waarna het hek van de dam is. Maar zijn moeder sterft er wel vredig door. Fantasie is belangrijk.

»Nadat de dokter had verteld dat het er bijna op zat, ben ik die droge boodschap voor Saskia gaan vertalen. Ik wist dat ze aan zee wilde sterven en zei: ‘Je gaat op vakantie. Het zal op jouw bestemming beter zijn dan op eender welk ander vakantieoord. Dertig jaar duurt daar maar vijf minuten. Je zit met je gezicht in het zonnetje, midden in de natuur. En wij komen ook allemaal.’ Pure improvisatie, vanuit het hart. Als een verhaaltje voor het slapengaan, maar dan intenser. ‘Het zal voelen als een bevrijding, als naar huis gaan.’ Dat denk ik ook écht. Eindelijk vakantie (lacht).»

HUMO Je stiefmoeder is omgekomen in een verkeersongeluk.

JORIS «Ja, heel stom. Ter hoogte van Machelen, op een weg die ze opnieuw aangelegd hebben, met een verkeerslicht alvorens je de snelweg op kunt gaan. Het was winter, de zon stond laag. Ze was 39, zo oud als ik nu. Annette heette ze.

»Zelf was ik 19, en ineens was ik Saskia en Yassin in bed aan het stoppen: ‘Tandjes poetsen!’ Ik deed de was, de strijk, het huishouden. Psychologisch was dat niet gezond. Ik ben ervan weggevlucht en ben bij mijn lief gaan wonen.»

‘Ik dacht niet dat Saskia ging sterven. Zot, hoe ontkenning werkt als beschermingsmechanisme.’ Beeld Guy Kokken
‘Ik dacht niet dat Saskia ging sterven. Zot, hoe ontkenning werkt als beschermingsmechanisme.’Beeld Guy Kokken

STERK BERGBLOEMPJE

HUMO Wanneer heb je je allereerste liedjes geschreven?

JORIS «In 2009, 2010. Puur omdat iemand had gezegd: ‘Probeer dat eens een keer.’ Maar ik vond mijn stijl niet, ik vond mezelf te beperkt. Het klonk nooit zoals ik het voelde. Nog altijd niet, trouwens. Neem nu ‘Soon’: die song klinkt megasexy, terwijl hij gaat over iemand die aan het sterven is. Na de dood van Saskia heb ik me daarbij neergelegd: het is wat het is. Ik probeer het niet meer te sturen. Dat werkt toch niet.

»‘My Home’ heb ik gemaakt nadat ik met Saskia naar die sjamaan was geweest. We hadden samen een totemreis gemaakt en een zweethutsessie gedaan, we hadden gebabbeld over leven en dood. Je komt daar verlicht buiten, zuiver en helder van geest. Maar dat vervaagt natuurlijk weer, en dan ben je weer neurotisch (lacht).

»Na ‘My Home’ was ik van plan om een ep te maken met alleen songs gebaseerd op teksten van Saskia: ik had haar notitieboekje gevonden, ze schreef zelf ook muziek. Ik wilde haar in de spotlights zetten, met een foto van haar op de hoes. Die foto is gebleven, maar de teksten heb ik losgelaten. Ik vond er mijn weg niet in. Die van ‘Bellybutton’ is de enige die ik heb overgehouden. ‘Missing You’ is geschreven vanuit papa’s standpunt: hoe hij zijn verlies ervaart en wat ik daarin herken. Dat je in het gemis blijft steken, omdat het je dichter bij haar brengt. En de tekst van ‘Life’ vertrekt vanuit Saskia’s standpunt – ‘I woke up with aches and pain’ – maar ook het mijne. Een combinatie van psychische en fysieke pijn.»

HUMO Zijn er opnames van Saskia?

JORIS «Ja, iets wat ik een paar maanden geleden pas heb gevonden: een liedje van haar met tekst en zang maar zonder akkoorden. Ze zingt gewoon, in haar telefoon. Ik heb er iets heel zwaarmoedigs onder gestoken, en het heet nu ‘I’m Hopeful Again’ (lacht).

»In het ziekenhuis hebben we samen nog een liedje van Gillian Welch gezongen en opgenomen: ‘Acony Bell’. Een schattig liedje over een bergbloempje dat in de lente als eerste door de sneeuw breekt. Een sterk bloempje.»

HUMO Zongen jullie samen als kind?

JORIS «Als kind danste ik constant, en nu zing ik. Zij heeft de omgekeerde beweging gemaakt, van zingen naar dansen. Yassin kan trouwens ook heel mooi zingen.»

HUMO Je zingt geen backings op je plaat.

JORIS «Nee, daar leent de muziek zich niet voor.»

HUMO Ik opper het omdat je zo mooi backings hebt gezongen voor anderen. Het zou zonde zijn om dat in de toekomst volledig te laten varen.

JORIS (gespeeld verwaand) «Ik ben léádzangeres nu, hè.

»Onlangs wilde ik backings toevoegen aan een nieuw liedje, en ik voelde: amai, dat is lang geleden. Het klonk zelfs een beetje vals. Op weg naar hier was ik wel aan het overwegen om misschien ‘All Things Must Pass’ van George Harrison te coveren, maar dan nog eens met hoge stem.»

HUMO Toen je bij Raymond van het Groenewoud backings zong, kreeg je van hem een momentje in de spotlights.

JORIS «Voor een Radio 1-livesessie was dat, ja. Ik dacht dat het een vergissing was. Ik stond daar tussen allemaal BV’s en dacht: o nee, Raymond weet niet dat ik totaal onbekend ben!’ (lacht) Het was de eerste keer dat ik voor een publiek zong. Het filmpje staat nog op YouTube: je ziet dat ik sta te trillen. Mijn keel was dichtgeknepen. Op de achtergrond stond er trouwens eentje vals te zingen: Leander van het Groenewoud, Raymonds zoon. Ik weet nog dat ik dacht: Leander, allee jong!’ (lacht

HUMO Hoe moeilijk is het om de songs waarin je de dood van je zus verwerkt telkens live te moeten zingen?

JORIS «Ik ben onder meer in therapie om met de pijn te leren omgaan. Als je ze probeert te ontwijken, ga je vluchten in drank of zelfs drugs. Nee, je moet ze vóélen. Maar dat elke avond op het podium doen, is natuurlijk nog iets anders. Daar moet je meer een actrice zijn. »Om heel eerlijk te zijn: ik heb nu wel zin in andere nummers. Het was ook niet de bedoeling om die liedjes duizend keer op een podium te gaan brengen. Als ik ‘Bellybutton’ sta te zingen, denk ik weleens: wat heb ik mezelf aangedaan? Ik hoop dan altijd dat ik niet in tranen uitbarst. Dat is me één keer overkomen, tijdens een optreden met mijn pa. In het publiek zat een man met longkanker, hij was aan zijn laatste weken bezig. Toen ik ‘Drive’ van Isbells zong – wat me altijd doet denken aan mijn stiefmoeder: ‘Drive, drive, drive till the sun goes down’ – ben ik beginnen te huilen. En dan weer te lachen, van nervositeit.»

GEEN JUKEBOX

HUMO Heb je zelf de dood ooit in de ogen gekeken?

JORIS «Zelfmoordgedachten, bedoel je?»

HUMO Niet noodzakelijk.

JORIS (denkt na) «Toen ik op mijn vijfde van de Flandria-boot viel? Ik kon niet zwemmen. Als kind kwam ook mijn slaapverlamming aardig in de buurt. Kinderen ervaren existentiële angst veel meer dan volwassenen beseffen. Een baby die huilt, met niemand in de buurt die kan komen helpen, kan een bijna-doodervaring hebben. Het kan bijna niet anders of geboren worden is ook een bijna-doodervaring. Eigenlijk is het leven één grote bijna-doodervaring. Voor mij toch (lacht). En dat is niet noodzakelijk negatief, het is een reden om dankbaar te zijn. In het boeddhisme wordt gezegd dat je elke dag moet mediteren over de dood, dat daarin de bevrijding ligt. En in plaats van je af te vragen of het glas halfvol of halfleeg is, smijt je het glas tegen de grond en neem je het water gewoon zoals het is.»

HUMO Om helemaal op een vrolijke noot te eindigen: je bent vorige week elke dag een liedje gaan zingen in ‘Vive le Vélo’ op Sporza.

JORIS «Ik cover niet eender wat, ik ga niet de jukebox uithangen. Ik speel liever dingen die ik vóél. Sommige muzikanten zien dat anders, speelser. Bij mij is het allemaal iets zwaarder en emotioneler. »Ik heb ook niet zoveel om op terug te vallen. Ik ben technisch weinig onderlegd, speel niet goed gitaar, speel slecht piano, en eigenlijk kan ik niet zo goed zingen. Zangtechniek gebruik ik zelden. Ik heb een goed gehoor en gevoel, maar dat is het dan ook. Ik zing vooral om trieste emoties te uiten en er iets moois van te maken. ‘Melancholy is an elegant negotiation with tragedy’: ik weet niet meer wie dat gezegd heeft, maar ik vond het wel passend. Zo voelt zingen voor mij.

‘In ‘Vive le Vélo’ heb ik ‘La bicyclette’ van Yves Montand gebracht, en dat lukte wel. Ik dacht: misschien hoeft het niet altijd zo zwaar te zijn.’ Beeld VRT
‘In ‘Vive le Vélo’ heb ik ‘La bicyclette’ van Yves Montand gebracht, en dat lukte wel. Ik dacht: misschien hoeft het niet altijd zo zwaar te zijn.’Beeld VRT

»Nu, in ‘Vive le Vélo’ heb ik ‘La bicyclette’ van Yves Montand gebracht, niet meteen het zwaarste lied aller tijden, en dat lukte wel. Ik dacht: misschien kan het dan toch ooit anders, misschien hoeft het niet altijd zo zwaar te zijn. Ik begin ook nog maar pas, hè. Alles is nieuw voor mij. Ik vind dat ik dat allemaal nog vrij goed doe (lacht).»

Naima Joris speelt o.a. in het OLT Rivierenhof op 22 juli en in de AB op 30 oktober. Alle speeldata: busker.be/artists/naima-joris.

Schrijf je in op onze wekelijkse muzieknieuwsbrief:

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234