Naar aanleiding van hun nieuwe album 'A Moon Shaped Pool': de 8 platen van Radiohead, voor u gerangschikt

Het is zover, beste vrienden: na de jarenlange afwezigheid, het afgewezen Bond-thema, de ooglidcorrectie, de digitale verdwijntruc en de vorige week geloste nieuwe tracks ‘Burn the Witch’ en ‘Daydreaming’ – schrap wat niet past – loste Radiohead afgelopen zondag eindelijk een nieuwe plaat. Titel en tracklist waren op moment van schrijven nog een raadsel, maar de neuroot in ons zat niet stil: Ordnung muss sein, en dus hebben wij alle acht vorige Radiohead-platen netjes gerangschikt, van gewoon goed naar geniaal. U mikt die nieuwe er zelf even tussen? Merci!

'Een songschrijver die zijn eigen werk pure tijdverspilling noemt, da's wel héél treurig' Thom Yorke


8 ‘The King of Limbs’ (2011): De geniaal geproducete geeuw

‘The King of Limbs’ vervult op zijn minst één langverwachte wens: al in 2003 zei Thom Yorke dat hij ooit een nummer wilde maken ‘waar je lekker op kan neuken, a shagging song’ – en met het sensuele ‘Lotus Flower’ is het er in 2011 eindelijk van gekomen. Verder is ‘The King of Limbs’ de kortste Radiohead-plaat en de langste teleurstelling. Fans van de plaat roemen de steile groeicurve en de dialoog tussen verleden en toekomst, waarbij krautrock en ijle soundscapes het luidst staan te kwekken. Maar op zijn best is het een studie in sferen en sfeertjes, op zijn slechtst het equivalent van een geniaal geproducete geeuw. Dat laatste is eigenlijk ook een compliment: ‘The King of Limbs’ heeft de mooist gebeitelde sound van alle Radiohead-platen. ‘Separator’ is mild opborrelende altrock, ‘Codex’ een pianoballad, ‘Bloom’ een raar soort anthem.



Een stap vooruit is ‘The King of Limbs: Live from the Basement’, een YouTube-concertopname die toont wat ‘TKOL’ had kúnnen zijn, waar de band pas naartoe is gegroeid nadat ze de songs op tournee beter had leren kennen. Op die ‘Basement’-sessies staan ook een aantal geweldige nummers die rond dezelfde tijd geschreven werden maar die net niet op de officiële plaat terechtkwamen. Spijtig: met inbegrip van ‘The Daily Mail’, ‘Staircase’ en ‘The Butcher’ had ‘The King of Limbs’ hier twee plaatsen hoger gestaan.

‘The King of Limbs’ wordt door fans met ‘Kid A’ en ‘Amnesiac’ in een trilogie ondergebracht. Omdat het de Elektronische Drie van Radiohead zijn, of – volgens één fan – omdat ze samen het verhaal van een uitslaande brand vertellen. Daarin staat ‘Kid A’ voor de brandhaard zelf: laaiend, onvoorspelbaar en destructief – het einde van wat was. ‘Amnesiac’ is de rare stilte achteraf, het zachte gezoem van de nasmeulende asse. ‘The King of Limbs’ symboliseert het nieuwe leven dat na lange tijd terug op de verschroeide aarde begint te groeien. (Maar een fiere fenix komt daar dus niet van, hoogstens enkele paardenbloemen.)

Radiohead is een groep met honderden van dat soort fantheorieën.


7 ‘Pablo Honey’ (1993): U2 in een grungejasje

De weinig goeds voorspellende, allereerste zin die Radiohead op plaat zet, is: ‘You are the sun and the moon / And the stars are you / And I could never run away from you’. ‘Pablo Honey’ is tot ver over de helft gevuld met middelbareschoolpoëzie, en dat heeft met de communicerende vaten tussen hart en mond te maken: Thom Yorke grijpt interviews in die tijd nog vooral aan om de uitlopers van zijn puberteit te bezweren. ‘Ik ben een bange jongen die niet weet hoe met meisjes om te gaan.’ Gitarist Jonny Greenwood noemde seks rond die tijd ook nog ‘a smelly-area kind of activity, too intimate to engage with strangers’, dat u dat weet.

'Na 'Creep' kreeg Thom Yorke vanuit de gevangenis brieven van moordenaars die schreven dat zíj de creep uit het nummer waren, en hoe leuk ze het vonden dat eindelijk iemand het voor hen opnam.'

‘Ripcord’, ‘Prove Yourself’ en ‘How Do You?’ zijn niet helemáál onverdienstelijke pogingen om U2-songs in een te krap grungejasje te wurmen, maar vertonen in 2016 wel sporen van rigor mortis. ‘You’ en ‘Anyone Can Play Guitar’ zijn twee van de slechts drie songs die we mee naar de volgende ronde nemen – van dit debuut (ook ‘Enrique Syrup’ genoemd) onthoudt de wereld verder vooral ‘Creep’, een brok lillende emoties, met een tekst die geen lettergreep te veel telt, en zijn melodie simpel maar intens houdt.

Dat ‘Creep’ (of: ‘Crap’) jarenlang nauwelijks op setlists voorkwam, heeft minder te maken met het perverse genoegen van tegendraadse apen om hun publiek hits te ontzeggen, en meer met de onzin die van buitenaf aan het nummer is gaan klitten. In 1994 werden er in Amerika meet & greet-radiowedstrijden gehouden met de tagline: ‘Win een avondje met de creep van Radiohead!’ Diezelfde zenders censureerden de ‘fuckin’ special’-regel van ‘Creep’: een nachtmerrie voor een rabiate perfectionist als Yorke. Vanuit de gevangenis kreeg hij ineens ook brieven van moordenaars die schreven dat zíj de creep uit het nummer waren, en hoe leuk ze het vonden dat eindelijk iemand het voor hen opnam.

De Humo-recensie eindigde destijds met: ‘Vanaf de eindstreep bekeken heeft het meer weg van een uitputtingsslag dan van een coherente elpee, maar van dit groepje horen we ongetwijfeld nog.’ Vanuit de terugkijkspiegel klinkt het zo: als Radiohead na ‘Pablo Honey’ in dezelfde stijl songs was blijven schrijven, hadden de groepsleden nu al lang een andere job.


6 ‘Hail to the Thief’ (2003): Radiohead, de musical

Bijgenaamd: ‘Radiohead, de musical’. Omdat hier en daar iets theatraals en gezwollens aan het geluid van ‘Hail to the Thief’ kleeft, en omdat sommige songs er vooral lijken te staan om het verhaal voort te stuwen. In 2016 schuiven we onze vinger over de Radiohead-tijdslijn en als we aan ‘Hail’ blijven haken, dan omdat de band hier weer ‘open’ is gaan klinken. Het kon muzikaal weer alle kanten op, en niet enkel richting Yorke’s natste elektronicadromen. Ineens hebben ze het tijdens interviews ook eens over iets anders dan over de tol van de roem. Thom Yorke had opnieuw naar de sterren leren kijken.

‘Hail to the Thief’ kent ook één song uit onze all-time Thom Yorke-top vijf: ‘A Punch-up at a Wedding’, een lethargische moes van schijnbaar conflicterende ideetjes en grillige zanglijnen, maar het wérkt. Ook goed: single ‘There There’ (voor ons favoriete stukje poëzie: ‘Just cos you feel it / Doesn’t mean it’s there’), ‘Where I End and You Begin’ en ‘Sail to the Moon’ (dat ongetwijfeld uitstekende argumenten aanbrengt voor de oeroude stelling ‘Radiohead = gezaag’, maar dat laten we voor de rekening van de haters). Minder memorabel: ‘We Suck Young Blood’, ‘Myxomatosis’, ‘Scatterbrain’, ‘I Will’. Veel fans houden van ‘A Wolf at the Door’, maar hier komt die zelden écht binnen.

Voornaamste detailkritiek: het wankele evenwicht, de haperende flow. Ten tijde van ‘Kid A’ en ‘Amnesiac’ had de band maandenlang geschaafd en gepuzzeld aan de tracklisting – wie ‘Hail to the Thief’ tegen dat licht houdt, hoort nonchalant op een hoop gegooide tracks. Het onderliggende thema en de luidst verkondigde boodschap van ‘Hail to the Thief’ (een motie van wantrouwen tegen George W. Bush) doen de luisterervaring in 2016 ook geen goed: wie de gevaarlijke steentrol Trump in de ogen kijkt, ziet in Bush Jr. nog maar een amateur. Toch is ‘Hail to the Thief’ minder Thom-die-maatschappelijk-bewuste-liedjes-wil-zingen dan Thom-die-heel-hard-probeert-de-politiek-erbuiten-te-houden-maar-daar-niet-helemaal-in-slaagt.

'The Bends' ruikt niet naar de nineties, de nineties ruiken naar 'The Bends'. De plaat is een minischatkist vol succesvolle singles'


5 ‘The Bends’ (1995): De nostalgieplaat

Een minischatkist aan succesvolle singles. ‘The Bends’ ruikt niet naar de nineties, de nineties ruiken naar ‘The Bends’. Het is ook de plaat waar Coldplay een carrière op heeft gebouwd, én de enige Radiohead die op de werkvloer kan opstaan zonder dat de collega’s gaan zeuren. Dat de plaat het destijds goed deed, was voor de band een verrassing: ‘Als je maar vaak genoeg hoort en leest dat je een onehitwonder bent, begin je er op den duur zélf in te geloven.’

‘High and Dry’ is een schier tijdloze miniballad. ‘Fake Plastic Trees’ blijkt over fake plastic love te gaan, op de anthem ‘Street Spirit (Fade Out)’ heeft MTV een jaar geteerd, ‘Just’ is hardrock volgens Radiohead. ‘My Iron Lung’ is een nummer over de tijd dat Radiohead niet meer op eigen benen kon staan – het vlotte niet meer binnen de groep, de verstandhouding was zoek – en totaal afhing van anderen, alsof ze aan een beademingstoestel lagen.

Yorke «Het meest trieste, moedeloze nummer dat ik ooit geschreven heb. ‘This is our new song / Just like the last / A total waste of time’. Een songschrijver die zijn eigen werk pure tijdverspilling noemt, da’s wel héél treurig, hè?»

'Thom Yorke in actie: 'Ik vraag me soms af waarom ik niks anders ga doen.'

Vooraf hadden we ‘The Bends’ hier hoger ingeschat, maar in 2016 blijkt het verouderingsproces van de plaat steviger ingezet dan verwacht. Dat zo veel andere groepjes ‘The Bends’ zijn gaan na-apen, heeft het typerende geluid retroactief gedegradeerd tot een soort platitude. Het is een nostalgieplaat geworden.

De periode van ‘The Bends’ is overigens ook die waarin Yorke voor het eerst kokhalst van het succes dat hen overvalt.

Yorke «Je weet dat we een tijdlang met R.E.M. op tournee geweest zijn: één van mijn all-time favoriete groepen. Op een avond verlieten Michael Stipe en ik samen de concertzaal. Het was erg laat. Er stond nog één meisje te wachten. En ze stapte op mij toe: ‘Are you Thom?’ Ik zakte door de grond van schaamte. Ze wilde míjn handtekening, terwijl Michael Stipe – dé Michael Stipe – stond toe te kijken. Verschrikkelijk.»

HUMO Misschien had ze de zijne al.

Yorke «Ik vraag me soms af waarom ik niks anders ga doen.»




4 ‘Amnesiac’ (2001): Een goeie investering

Dat ‘Amnesiac’ nog steeds een bedenkelijke reputatie heeft bij casual fans, is een oud zeer. Dat komt omdat – toen de plaat aangekondigd werd – bij veel ‘Kid A’-haters de hoop was opgeborreld dat hiermee de terugkeer naar de oude rocksound van Radiohead zou zijn ingezet, een retour au rock-’n-roll. Het idee ‘‘Kid A’ was maar een tijdelijke zijsprong, een nare droom’.

Wel, nee. ‘Amnesiac’ is de schaduwzijde van ‘Kid A’, met songs die tijdens dezelfde periode geschreven en opgenomen werden maar een andere postcode bleken te hebben. Twee aparte platen, omdat bij Radiohead geen fans van dubbelalbums rondlopen. ‘Amnesiac’ lijkt vaak kaal en weinig uitnodigend, te dwarsliggerig voor een oppervlakkige beluistering, maar wie erin investeert, krijgt veel terug. We turven slechts twee skipmomenten: het irritante ‘Pulk/Pull Revolving Doors’ en de overbodige tweede versie van ‘Morning Bell’.

Instantclassic ‘Pyramid Song’ werd geschreven na een bezoek aan het Egypte-museum in Kopenhagen. De high die ‘I Might Be Wrong’ oplevert, is een verslaving waard. ‘Knives Out’ is de mooiste song over kannibalisme, ‘You and Whose Army?’ een hoogtepunt: klaaglijke zang van een niveau dat alleen Yorke haalt, en een prachtig arrangement dat het midden houdt tussen ‘Karma Police’ en ‘The Tourist’.


3 ‘Kid A’ (2000): Goede disco voor slechte dansers

Rond de millenniumwissel was ‘OK Computer’ (‘97) in amper een paar jaar tijd een Onaantastbaar Monument geworden. En wat doe je met monumenten anders dan er af en toe eens tegen pissen? Een mening die binnen de groep leefde – en vooral bij Yorke, die na de lange, fysiek en emotioneel slopende ‘OK’-tournee thuis lang en intens naar plaatjes van Autechre en Aphex Twin was gaan luisteren. Toen ze opnieuw de studio introkken, zou dat zijn voor something completely different.

‘Kid A’ is een chaotische werveling van ideeën en bizarre klanken, een maalstroom die elke goeie of desnoods slechte herinnering aan Radiohead-oude-stijl (van ‘Creep’ tot ‘Exit Music’) aan de kant schoof voor iets nieuws. Uit de Humo-recensie: ‘Alsof het museum waar je vroeger graag naar het werk van de Vlaamse Primitieven mocht gaan kijken van de ene dag op de andere op moderne kunst is overgeschakeld en – om de schok niet onnodig lang uit te stellen – meteen maar de parmantig en tevreden drollende Cloaca in de eerste zaal heeft opgesteld.’ Op de Radiohead-website stond rond die tijd een poëzietip van de dadaïst Tristan Tzara: ‘Neem een krantenartikel, knip alle woorden uit, gooi ze in een zak, neem ze één voor één eruit, en plak ze naast elkaar. Proficiat, u bent nu een dichter.’ Single ‘Idioteque’ – goede disco voor slechte dansers – is zo geschreven.

‘Kid A’ klinkt nu minder raar dan toen – Yorke zei in 2003 al: ‘Zo revolutionair was ‘Kid A’ toch niet? Je laat de gitaren even weg en iedereen doet alsof je gek bent geworden!’ – en voor dit overzicht is dat gemakkelijk: kunnen we de songs nóg beter op hun nettowaarde beoordelen. Horen wat ons betreft ook in 2016 nog tot de canon: het bezwerende ‘Everything in Its Right Place’ (waarop funky lulkoek als ‘Yesterday I woke up sucking a lemon’ als poëzie klinkt), ‘Idioteque’, ‘How to Disappear Completely’, ‘Motion Picture Soundtrack’ en ‘Morning Bell’.

‘Kid A’ had hier hoger kunnen eindigen: het is de plaat waarmee de groep de meeste stenen in de poprivier heeft verlegd. Dat het slechts brons is geworden, ligt aan details. Track nummer vijf, ‘Treefingers’, is er zo één: sfeervol, goed voor middagdutjes én een functioneel bruggetje tussen ‘How to Disappear Completely’ en ‘Optimistic’, maar: vulsel.

Kom bij ons niet klagen: wij zijn het niet die de lat zo hoog hebben gelegd.


2 ‘In Rainbows’ (2007): De perfecte samenvatting

Curieuze plaat, beestige plaat. Door zijn rafelige geluid klinkt song nummer twee, ‘Bodysnatchers’, hier als de kopie van een kopie van een kopie, en misschien net daardoor komt hij na honderd beluisteringen and counting nog steeds binnen als een voorhamer. Hetzelfde gevoel bij ‘Videotape’, waarin je Yorke af en toe knullig op de verkeerde pianotoets hoort drukken. En tijdens ‘Weird Fishes/Arpeggi’ stellen wij ons altijd een portretschilderij voor dat naar je glimlacht – maar hoe langer je ernaar staart, hoe akeliger die glimlach wordt. ‘In Rainbows’ staat vol songs (‘Reckoner’! ‘Jigsaw Falling into Place’!) die we voor geen tien ‘Creep’s zouden ruilen.

'Drie jaar vóór 'Kid A' zei gitarist Ed O'Brien: 'Iemand als DJ Shadow is veel meer avant-garde dan wij, hij stuwt muziek nieuwe richtingen uit, wij pakken het traditioneler aan.' Het bewijst dat de groep geen vijfjarenplannen heeft.'

‘In Rainbows’ geldt als de perfecte samenvatting van het hele, grillige Radiohead-oeuvre: zowel de donderende sound van het vroege werk, de antirilatine van ‘Kid A’, de hartverkillende condens van op sommige ‘OK Computer’-songs als de ijle ambiance van ‘Amnesiac’ zijn hier aanwezig. Veel melodie op ‘In Rainbows’, maar weinig overdaad; alsof Yorke betaald werd om zo weinig mogelijk woorden te gebruiken, en de band om er zo weinig mogelijk noten aan te verspelen.

Dat de grootste muzikanten soms niet weten hoe hun muziek bij de luisteraar binnenkomt, blijkt uit hoe Yorke zelf het dieptreurige nummer ‘House of Cards’ omschrijft: ‘Relaxed, lui en zomers.’ Wij kennen het als de song die élke keer tranen tussen onze wimpers doet plakken: als de verslavendste instantdowner in ons medicijnkastje.

‘In Rainbows’ is ons gaandeweg zeer dierbaar geworden, maar ze is moeilijker te vinden voor wie muziek als kraantjeswater beschouwt. Het is namelijk de enige die niet op Spotify staat – omdat ze helemaal los van de platenfirma werd opgenomen. ‘In Rainbows’ kwam destijds nochtans als een geschenk. Jonny Greenwood was composer in residence van het BBC Concert Orchestra geworden, en Thom Yorke ging solo. Maar: toen ze opnieuw verzamelen bliezen, bleken ze fitter, happier en more productive dan ooit. Nog meer geschenkpapier: de groep liet de fan zélf bepalen hoeveel geld hij/zij ervoor veil had. Altijd waar voor je geld: na de laatste uitstervende seconden van ‘Videotape’ druk je gegarandeerd meteen opnieuw op ‘play’.

'OK Computer' werd rond de millenniumwissel in amper een paar jaar tijd een Onaantastbaar Monument'


1 ‘OK Computer’ (1997): Het magnum opus

De warmste, rijkste en menselijkste plaat over eenzaamheid, overconsumptie en ontmenselijking. Negentien jaar na de release staat het internet vol met getuigenissen van fans die nog precíés weten waar en in welke toestand ze zich bevonden toen ze de plaat voor het eerst in zijn geheel hoorden. (Wij, helaas: tijdens het studeren voor een wiskunde-examen, 4/10.) ‘OK Computer’ is – nog steeds – het magnum opus van Radiohead: als er over honderd jaar nog over de Vijf van Oxford gepraat en geschreven zal worden, zullen ‘Paranoid Android’, ‘Karma Police’ en hopelijk ‘Lucky’ bij de belangrijkste trefwoorden horen.

In 1995 werd ‘The Bends’ één van de beste platen van het jaar genoemd, maar hetzelfde gold toen ook voor ‘Liquid Swords’, ‘Post’, ‘Mellon Collie and the Infinite Sadness’ en ‘To Bring You My Love’. ‘OK Computer’ maakte het ons twee jaar later veel gemakkelijker en oversteeg die discussie volledig. Toch was niet iedereen mee: iemand schreef de band een brief om te melden dat het onrechtvaardig was dat Jeff Buckley was verdronken, en niet Yorke.

'OK Computer' bevat songs als hogedrukreinigers, die je hoofd bij elke luisterbeurt weer helemaal leegspoelen en waar zelfs wij – hete bokken – het koud van krijgen.'

‘OK Computer’ is bijzonder door de hoeveelheid songs die je de keel dichtknijpen, maar ook door zijn veelheid binnen de eenheid. Er zijn binnenstebuiten gekeerde, kletterende popsongs (‘Paranoid Android’, ‘Electioneering’), een rond een muziekdoosmelodietje opgebouwde cocoonsong (‘No Surprises’), een beklemmende, verontrustende blik in het verwrongen innerlijk van een seriemoordenaar (‘Climbing Up the Walls’) en de ultieme tearjerker ‘Karma Police’ (opgedragen aan al wie voor een grote firma werkt, een song tegen bazen). En de allerbeste tracks, het langzaam wegsmeltende ‘Lucky’ en het verstilde ‘Exit Music (for a Film)’, zijn gecondenseerd tot instantperfectie. Songs als hogedrukreinigers, die je hoofd bij elke luisterbeurt weer helemaal leegspoelen en waar zelfs wij – hete bokken – het koud van krijgen.

Naar verluidt was de openingssong ‘Airbag’ bedoeld als poging om The Beatles en DJ Shadow te kruisen. Zo is het uiteindelijk niet gaan klinken, maar heel gek: in het releasejaar van ‘OK Computer’ en dus drie jaar vóór ‘Kid A’, werd uit de mond van gitarist Ed O’Brien dit opgetekend: ‘DJ Shadow is veel meer avant-garde, hij stuwt muziek nieuwe richtingen uit, wij pakken het traditioneler aan.’ Het bewijst dat de groep ook geen vijfjarenplannen heeft, en een verrekijker die niet sterk genoeg is.

Radiohead had het muziekjaar 1997 al in juni afgesloten, de competitie kon naar huis. 2016 is ook alweer lang genoeg bezig, wat ons betreft.


Bekijk hier de clip bij de nieuwe single van Radiohead, 'Burn the Witch':

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234