Serge Simonart ontmoet filmcomponist Ennio Morricone. 'Uw vragen stimuleren mijn intellect, het was mij een genoegen'

De legendarische filmcomponist Ennio Morricone is op 91-jarige leeftijd overleden. Herlees hier ons laatste interview met hem, dat in Humo verscheen op 15 januari 2019.

Dit interview verscheen in Humo op 15 januari 2019.

Als wij worden uitgenodigd voor een gesprek met een legendarische filmcomponist die prachtige muziek heeft gemaakt, en het is in Rome, én bij hem thuis, dan luidt het antwoord bij Humo steevast: ‘Wanneer vertrekken we?’ Maar zo eenvoudig liggen de zaken nooit, en zelden lagen ze zo lastig als bij Ennio Morricone (90).

Onderstaande anekdotes typeren het ook op hoge leeftijd onverminderde perfectionisme van Ennio Morricone.

Op de eerste repetitiedag voor zijn laatste wereldtournee ontbreekt één van de zeven trompettisten van het honderd man sterke orkest. De tweede dag sluit Morricone bij het eerste stuk in opperste concentratie de ogen. Na zes noten legt hij het orkest stil en wijst hij met een priemende vinger de trompettist aan: ‘U daar, u was er gisteren niet bij!’

Op het eerste concert van de tournee breekt een golf van herkenningsapplaus los als de tonen van de mondharmonica uit het duister opdoemen. Morricone legt het orkest meteen stil en wacht tot de zaal opnieuw muisstil is. De boodschap is duidelijk: u mag enthousiast zijn – in stilte, zodat uw geïmproviseerde applaus de precisie op de partituur niet verstoort.

Een Belgische journalist – ik ben zo vriendelijk niet te vermelden wie het was – opende ooit zijn interview met een vraag over de soundtrack van ‘The Godfather’. Maestro Morricone antwoordde minzaam: ‘Dat zou u moeten vragen aan Nino Rota, de componist van die filmmuziek, maar daarvoor komt u helaas te laat want hij is al jaren dood.’

Om maar te zeggen: Humo mag op audiëntie bij een man wiens zelfrespect niet onderdoet voor zijn indrukwekkende oeuvre, dat minstens een dozijn filmthema’s telt die je zonder overdrijving iconisch kunt noemen: van ‘The Good, the Bad and the Ugly’ en ‘For a Few Dollars More’ over ‘The Mission’, ‘Malèna’, ‘Cinema Paradiso’ en ‘Once upon a Time in America’ tot ‘The Hateful Eight’. Meer dan 500 soundtracks in totaal, plus een honderdtal klassieke werken. Het is zo’n carrière waarbij je als luisteraar een deuntje hoort dat tot het collectieve geheugen behoort en zegt: ‘Is dat óók al van hem?!’

De dag van ons interview worden er boven Ierland ufo’s gespot – Morricone zou daar meteen een soundtrack bij bedenken. De maestro houdt overigens niet van het woord ‘soundtrack’, hij verkiest ‘filmmuziek’. En hij wordt kregelig als journalisten hem keer op keer vragen naar de muziek die hij voor de westerns van Sergio Leone componeerde, want: ‘Die vormen slechts zes procent van mijn oeuvre, en niet eens de béste zes procent. Mijn muziek voor het veel latere ‘Once upon a Time in America’ is veel beter.’ Hij heeft trouwens ook een bloedhekel aan de term ‘spaghettiwestern’, die ervaart hij als denigrerend.

Ik weet dat omdat het management van Ennio Morricone me vooraf twee bladzijden do’s-and-don’ts mailde. Dat overkwam me op meer dan 2.000 interviews nooit eerder. Een kleine greep: ‘Ennio Morricone converseert enkel in het Italiaans.’ ‘Spreek meneer Morricone te allen tijde aan met ‘maestro’.’ ‘De maestro is niet gesteld op misplaatste vragen over zijn huisdieren of zijn privéleven.’ ‘Stel onder geen beding vragen over de oorlog.’ ‘Er staat een piano in de living maar de maestro zal die onder geen beding bespelen en wenst niet aan of naast de piano gefotografeerd te worden.’ ‘Blijf van alles af, verplaats geen meubelen.’ ‘Neem geen foto’s in zijn woonst en volg de maestro niet met een camera door het huis.’ ‘De maestro poseert nooit voor selfies met hem.’ ‘Stel geen vragen over Sergio Leone, de maestro is dat beu.’ ‘Probeer onder geen beding uw interviewtijd te rekken.’

Die ‘richtlijnen’ schetsen het beeld van een controlefreak met een gezond ego, maar wellicht ook van een beschaafd, verfijnd gentleman die al te vaak botte, onachtzame, opdringerige journalisten over de vloer kreeg.

Tegen de BBC zei Morricone: ‘Ik kan u niets vertellen over hoe ik mijn muziek componeer. Maar men verplicht mij om allerlei onnodige zaken uit te leggen.’ Dat belooft.

Tot overmaat van ramp ontspint zich daags voor onze ontmoeting een incidentje dat internationale allures aanneemt. Een Duitse journalist publiceerde in Playboy schampere uitspraken van Morricone over Quentin Tarantino, die volgens de maestro ‘een domkop’ en ‘een dief’ zou zijn die banale, oppervlakkige flutfilms maakt. Morricone heeft dat nooit gezegd, en nadat Playboy eerst heeft volgehouden dat het de maestro wel degelijk correct citeerde, blijkt later dat hun reporter Marcel Anders die quotes verzon.

Mij zal zoiets niet overkomen: ik hou al mijn tapes bij. Maar sinds het incident met Playboy neemt ook de rechterhand van Morricone de interviews op. En een argwanende, slechthorende 90-jarige die moeizaam praat, wiens antwoorden worden vertaald én wiens assistenten en manager op twee meter afstand waakhond spelen, dat is geen ideaal recept voor een vlot, spontaan gesprek.

Om de privacy van maestro Morricone te beschermen kan ik u enkel melden dat het terras van zijn met extreem goede smaak ingerichte appartement een panoramisch uitzicht biedt op het wonderlijke Rome.

Tijdens ons verblijf staat maestro Morricone onverwacht op om aan de piano te illustreren welke intervallen hij bij het componeren zoal gebruikt. In de living zijn vier vrouwen aanwezig die al jaren met de maestro werken. Ik zie hun monden openvallen want in onbekend gezelschap pianospelen, dat doet hij dus nooit.

Als iemand hem complimenteert met z’n voor een 90-jarige goede gezondheid, bromt Morricone: ‘Ik heb nooit gerookt, ik drink enkel uitstekende wijn, ik doe elke dag turnoefeningen en vroeger had ik vaak seks.’ Dan hebben we alvast twee dingen gemeen.

HUMO Maestro, het verhaal van uw muziek voor de westerns van Sergio Leone hebt u al duizend keer verteld, dus ik ga u vragen naar mijn favoriete filmmuziek van uw hand. Laat ons, met uw goedvinden, beginnen met ‘Wolf’…

Ennio Morricone «‘Wolf’? (Verward) Wat is dat? Over welke film gaat het? Kent u de Italiaanse titel van die film?»

HUMO Euh, nee, maar het is die film waarin Jack Nicholson een weerwolf speelt…

Morricone «Geen idee… Kent u de naam van de regisseur?»

HUMO Mike Nichols.

Morricone «Aááh! Mike was een zeer intelligente, charmante man, una persona deliciosa, en hij was bovendien de beste vriend van de acteur die u net noemde, nu herinner ik het me. Dat was inderdaad een heel apart project, het verheugt me dat u daarnaar vraagt.»

HUMO Wat me aan uw filmmuziek voor ‘Wolf’ opviel, is dat u zeer originele, overwachte keuzes maakte die tegen het genre indruisen: een doorsneecomponist zou voor opzichtige, dreigende horrormuziek hebben gekozen, u niet.

Morricone «Maar ook de film zelf was geen doorsneehorrorfilm. ‘Wolf’ was het heel specifieke verhaal van een beschaafde intellectueel die, nadat hij werd gebeten door een wolf, niet enkel de karakteristieken van een wolf maar ook lang verloren gewaande instincten in zich voelt opwellen. Het is een sensueel verhaal dat eerder stoelt op intuïtie, psychologie en zintuiglijke implicaties dan op goedkope horror.

»Ik zoek altijd naar het DNA van de film: wat is de kern, de ziel van het verhaal? Bij ‘Wolf’ is dat niet horror maar wel mysterie, het afbakenen van ons terrein, het oog om oog, tand om tand van het kapitalisme en de rauwe, dierlijke instincten die nog in ons smeulen. Mijn muziek moest dus eerder mysterie en animalisme dan groteske stunts of angst verklanken. En ik wilde wegblijven van clichés: onheilspellende muziek bij beelden van de volle maan, bijvoorbeeld, da’s al duizend keer gedaan.

»Het probleem was dat Mike mij niet kon vertellen hoe het verhaal zou eindigen. Er waren twee mogelijke ontknopingen: een brute, rauwe, dramatische slotscène waarin het personage van Jack Nicholson stierf, en een optimistisch en hoopvol einde waarbij hij z’n concurrenten buitenspel zet en geneest. Vanzelfsprekend vereist een tragisch einde totaal andere muziek dan een happy end. Ik had een dramatisch, donker slot gecomponeerd, want eerder had hij me gezegd: ‘Het verhaal eindigt als de wolf aan de rand van de klippen staat, een afgrond onder hem...’ Pas tijdens een lunch na de laatste opnamedag zei Mike me luchtig: ‘Ik twijfel nog over de gepaste ontknoping.’ Maar toen was het orkest al naar huis!

»Ik heb al weleens twéé mogelijke ontknopingen georkestreerd, zodat de regisseur kan kiezen. Maar dit was een uniek, extreem verhaal, dus elk detail moest kloppen. Het luistert nauw, één verkeerde noot en een verhaal over een weerwolf ontspoort tot een klucht. Nu, Mike en Jack zijn heel vitale mannen die nooit zouden kiezen voor een tandeloos, tam sprookje. Maar wat is in dit geval een happy end? Als aan het eind niet alleen de man, maar ook zijn geliefde transformeert tot wolf, is dat een positief einde vanuit het standpunt van de wolven (grinnikt). Dan moet je muziek componeren die dat onderschrijft.

»(Zucht) Het probleem in Hollywood is natuurlijk dat zelfs een briljant, machtig regisseur niet in zijn eentje beslist over het einde van zijn film. Als bij de testscreenings een meerderheid van de kijkers het einde afkeurt of niet begrijpt, dan moet er een reshoot komen. Dat is ook gebeurd. Ik herinner me nog dat Mike gelaten zei: ‘God help us!’ (lacht)»

HUMO Is tijd niet het grootste probleem van de filmcomponist? Ik interviewde al een dozijn operasterren en die klaagden allemaal over onmogelijke deadlines en te weinig repetitietijd.

Morricone «Soms moet ik al aan de filmmuziek beginnen te werken nog voor de film af is, dus zonder dat ik de beelden heb gezien, zonder dat ik de fysionomie van de acteurs in die specifieke rol ken, want ook dát is belangrijk. De toon van de film is alles, want die dicteert de toon van de muziek! Over een echtpaar kun je zowel een romantische film maken als een film over hun bittere echtscheiding. Maar ook die tweede optie kan op ettelijke manieren gebracht worden, en de toon van de ene benadering vereist een subtiele verklanking, terwijl een meer dramatische of cynische interpretatie meer abrupte of kille muziek vereist. Enzovoort. Hoe minder afgewerkte beelden ik te zien krijg, hoe langer ik vooraf overleg met de regisseur. En als we het eens zijn over de toon, eis ik minimum een maand. Het is onmogelijk om kwaliteit te leveren in minder dan dertig dagen.»

'Filmmuziek moet uitdrukken wat het personage voelt, maar niet gezegd krijgt. Sergio Leone zei ooit dat ik de beste dialogen schreef'

HUMO Mij lijkt dat al heel weinig. Neem ‘The Legend of 1900’, da’s een larger than life soundtrack met heel veel verschillende tonaliteiten en sferen.

Morricone (glimlachend) «Dat is natuurlijk het voordeel van eeuwen ervaring. En iets in mij levert heel snel ideeën, het gebeurt me zelden dat ik moet zwoegen, trekken of sleuren, ik krijg meestal zeer snel een bruikbare inval. De meeste tijd verlies ik met het uitschrijven van de partituren voor elk instrument. Als een film een soundtrack heeft met enkel pianomuziek, dan weet ik in negen gevallen van de tien: het budget was klein en ze zaten in tijdnood.»

HUMO Nog één van mijn favorieten is ‘Lolita’: daar is uw muziek zo perfect, zo sfeervol, zo intens, dat het vaak lijkt alsof de beelden de muziek volgen in plaats van vice versa.

Morricone (legt zijn hand op mijn knie) «Je moet geloven wat ik nu ga zeggen. Mensen denken altijd dat ik enorm zwoeg op mijn filmmuziek, maar vaak heb ik één klein ideetje en als ik dat snel noteer, dan vloeit de muziek voor alle andere scènes daaruit voort. Ik hoor de muziek in mijn hoofd, ik speel ze zeer zelden op de piano. Ik componeer dus eigenlijk op papier. In het geval van ‘Lolita’ weet ik nog dat het kenwijsje ogenblikkelijk en helemaal afgewerkt in mij opkwam. Alles aan dat verhaal is melancholie, hè. Men staart zich blind op het feit dat in ‘Lolita’ een oudere man verliefd wordt op een minderjarig meisje, maar eigenlijk is het centrale thema vergankelijkheid. Ik voelde dus meteen heel sterk aan dat elke noot melancholie moest ademen. Ik zei nog tegen… Hoe heet die regisseur ook weer…?»

HUMO Adrian Lyne.

Morricone «Adrian, ja, wát een lieve, bijzondere man was dat! Un uomo extraordinario! Pas op, hij was ook kritisch en veeleisend. Op een bepaald moment zei hij me over een muziekfragment: ‘Ennio, dit klinkt me toch niet onsterfelijk genoeg in de oren.’ Waarop ik protesteerde: ‘Dat is unfair, latere generaties zullen pas kunnen oordelen of dit muziekstuk onsterfelijk is.’ (lacht) Ik ben toen terug naar Rome gegaan en heb Adrian een week later enkele nieuwe fragmenten bezorgd waarvan hij toegaf: ‘Oké, dit is nú al onsterfelijk.’ (lacht)

»Weet u, filmmuziek probeert altijd uit te drukken wat het personage voelt, maar soms ook wat het personage niet gezegd krijgt. Sergio Leone zei over mij dat ik de beste dialogen schreef, ook al gebruik ik er geen één. Er zijn acteurs geweest die vroegen om mijn muziek te horen om zo in de juiste stemming te komen voor die bepaalde scène.»

HUMO U bent een meester in sfeerschepping. Is de belangrijkste karaktertrek van een filmcomponist niet empathie, inlevingsvermogen?

Morricone «Dat is juist. Daarom verwacht ik van een regisseur dat hij mij, net zoals een acteur dat verlangt, motiveert en inlicht over de zielenroerselen van de personages. Een actiescène wordt meestal onderlijnd door nerveuze of agressieve muziek, maar als die actie wordt ondernomen door een personage dat een strijd aangaat waarvan hij weet dat hij hem zal verliezen, of als het een wanhoopsdaad betreft, dan leg ik natuurlijk heel andere accenten.

»Wat van belang is, is het verwachtingspatroon te doorbreken. En de klank of het instrument te gebruiken waarvan je denkt dat het de stem van de ziel van dat personage zou kunnen zijn. Tarantino was eerst verbaasd dat ik een tuba gebruikte bij een western. Soms kies ik zelfs géén instrument. (Heft de vinger, als om te zeggen: luister!) Wij worden te allen tijde begeleid door een symfonie of een kakofonie van geluiden. En zoals u weet, kan een mondharmonica of iemand die een wijsje fluit meer effect hebben dan een groot orkest. Soms is de filmmuziek die de kijker niet eens bewust registreert nog de meest efficiënte. Zelfs stilte is klank – een veelgemaakte fout is elke stilte dichtplamuren met strijkers. Een filmcomponist moet ook weten wanneer hij moet zwijgen.

»Eén van de films waarbij ik me het dichtst tegen de personages heb proberen aan te vlijen, was ‘The Mission’ met Jeremy Irons en Robert De Niro. Daar heb je de overweldigende natuur van Zuid-Amerika met ravijnen, grotten en watervallen, plus een conflict op leven en dood, plus God… En toch mag ik me niet tot gratuite bombast laten verleiden. Ik wilde ook geen muziekstuk waarbij ik me de lokale muziek van de indianen zou toe-eigenen zoals een toerist of een koloniaal dat zou doen. De hoofdpersonages waren bovendien jezuïeten, dus hun geloof moest voelbaar en hoorbaar zijn, zonder dat ik met een mis of een requiem op de proppen kwam. En een orkest met ‘klassieke’ instrumenten dwingt vaak tot elegantie die kan ontsporen in karakterloosheid, dat moet je durven te doorbreken. Het luistert allemaal heel nauw, weet u, mensen onderschatten dat. E veramente difficile.»

HUMO Het is boeiend uw soundtracks te beluisteren zonder de film erbij: ik heb uw muziek gespeeld aan de Grand Canyon…

Morricone «Filmmuziek is een abstracte kunst bij een zeer concreet gegeven, namelijk specifieke filmbeelden. Op een bepaald moment heb ik beseft dat mijn muziek ook los moest kunnen staan van die beelden, en sindsdien ben ik heel andere muziek gaan componeren. Ik zie mijn bijdrage aan een film ook als complementair: met mijn muziek zeg ik wat aan de beelden en de tekst eventueel ontbreekt.»

Manager «Dat volstaat. Dank voor uw komst.»

HUMO Als u uw muziek in uw hoofd componeert, en de noten neerschrijft zonder ze eerst op een instrument te spelen, hoe is het dan om coverversies van uw werk te horen, interpretaties door anderen dus? Ik heb thuis een cd die heet ‘Yo-Yo Ma Plays Morricone’…

Morricone «Dat is een uitzondering, want ik heb speciaal voor hem stukken opnieuw gearrangeerd zodat de cello prominenter klonk. Maar ook niet té prominent. Algemeen is de eerste keer dat een groot orkest mijn nieuwe filmmuziek speelt natuurlijk heel bijzonder: voor het eerst hoor ik dan een bos, nadat ik in mijn werkkamer als een monnik maandenlang boompjes, twijgjes en splinters heb genoteerd. Dat kan overweldigend zijn. Er zijn enkele andere versies in de jazz die ik boeiend vond. Hoe heet die man ook weer… (hij bedoelt wellicht John Zorn, red.).»

HUMO U hebt ook opera’s, symfonische werken en kamermuziek gecomponeerd. Ik weet dat u een groot bewonderaar bent van Bach, Mahler, Mozart en andere groten uit de muziekgeschiedenis. Hebt u het gevoel dat tachtig jaar componeren u een beter inzicht heeft verschaft in hun werkmethode? Luistert u nu anders naar hen dan toen u twintig was?

Morricone «De manier waarop ik naar hen luister, is niet veranderd, op één aspect na: ik bewonder hen nu nog méér. Geef tien verschillende componisten de kans om de muziek te componeren voor dezelfde film en je zult tien verschillende resultaten krijgen. Alle groten die ik bewonder, niet enkel Bach en Mozart maar ook Stravinsky en Palestrina, zijn allemaal geboren vóór de cinema werd uitgevonden. Natuurlijk heeft Bach filmmuziek gemaakt zonder dat hij het wist, want bijna drie eeuwen later gebruikte onder anderen Pier Paolo Pasolini zijn muziek (in ‘Accattone’, red.). Hetzelfde geldt voor de muziek van Gustav Mahler, die door Luchino Visconti werd gebruikt (in ‘Death in Venice’, red.). Maar ik heb me al vaak afgevraagd met welke muziek zij op de proppen zouden zijn gekomen voor films van onze tijd, dat intrigeert me mateloos!»

Manager «Nu is het echt genoeg, de maestro moet rusten.»

Morricone «Provocatore! Provocatore! Uw vragen stimuleerden mijn intellect, het was mij een genoegen. Ik heb voor uw landgenoten enkele verrassingen in petto, vertel hun dat.»

HUMO Bij dezen, maestro. Nog één ding: u werkte één keer met een popmuzikant samen, met name Morrissey. Had u…

Manager «Genoeg.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234