null Beeld

100 jaar Ronde van Vlaanderen: Onze Man reed het parcours van 1913

Op zondag 25 mei 1913, om kwart over zes 's ochtends, werd in Gent de allereerste editie van de Ronde van Vlaanderen op gang geschoten. Honderd jaar later is de Ronde uitgegroeid tot een haast religieuze celebratie van Vlaanderen en van de wielersport.

Tom Pardoen

Onze Man hulde zich in fluorescent water- en windwerend neopreen, en legde het parcours van de allereerste editie opnieuw af. De missie: een portret van het Vlaanderen van toen, nu en straks, op het ritme van de forse pedaalslag van de ware flandrien.

Toen: dat is dus 1913, het laatste jaar - luidens een hardnekkig cliché onder historici - van de negentiende eeuw. Geschiedenisboeken wijden slechts dunne hoofdstukken aan 1913, maar in de feiten was het één lange aaneenschakeling van belangwekkende gebeurtenissen. Een greep: in 1913 wordt het werkzame bestanddeel van xtc gepatenteerd, opent mama Albrecht in het Duitse Essen-Schonnebeck het prototype van de Aldi-winkel, en probeert de weinig getalenteerde kunstschilder Adolf Hitler in Wenen vruchteloos zijn aquarellen aan de man te brengen.

En in België, vatten dat jaar 37 'kloeke kerels' voor de eerste keer de Ronde van Vlaanderen aan, na de fameuze woorden: 'Heeren, vertrekt!' Of Karel Van Wijnendaele, hoofdredacteur van de organiserende krant Sportwereld, die retorisch galmende woorden écht heeft uitgesproken, valt niet te verifiëren, maar ze behoren intussen wel tot de canon van de sportverslaggeving, omhoog gewerveld in het zog van de gemystificeerde Ronde.

Helemaal zoals Karel Van Wijnendaele het wilde: die flamingante intellectueel betrachtte met de koers niets minder dan de ontvoogding van zijn geliefde Vlaamsche volk, toen nog verstrikt in - citaat van een historicus - een knoop van achterlijkheid, armoede en ongeletterdheid.

België was vanaf het begin van de twintigste eeuw wel uitgegroeid tot de vijfde economie ter wereld - het bnp was in 1913 met 220 procent gestegen ten opzichte van de helft van de vorige eeuw -, maar de industriële bedrijvigheid concentreerde zich hoofdzakelijk in Wallonië. Vlaanderen bleef achter, op Gent na.

Het mag dan ook niet verwonderen dat uitgerekend Gent tijdens de eerste Ronde dienstdoet als start- en aankomstplaats van het parcours. Dat heeft de vorm van een kaduke cirkel en loopt langs de buitengrenzen van de provincies Oost- en West-Vlaanderen, met bovenaan een inkeping tot diep in het West-Vlaamse hartland.


Syfilis en socialisme

Maandag, 9 uur. De Rooigemlaan, een drukke verkeersader in het grauwe noordoosten van Gent. Hier hadden de organisatoren in 1913 een witte startlijn gekalkt. Ook mijn omzwerving zal er aanvatten, maar eerst heb ik er een afspraak met Erik Thoen, professor rurale geschiedenis en historische geografie aan de Universiteit Gent, en Ruben Mantels, verbonden aan het Instituut voor Publieksgeschiedenis van de UGent.

Zij zullen antwoord geven op mijn allereerste vraag: wat zágen de 37 renners die dag in godsnaam, hier en in de rest van Vlaanderen? We treffen elkaar in een benzinestation, met een kartonnen bekertje wrange espresso in de hand. Over het eerste grote verschil tussen 2013 en 1913 mag geen twijfel bestaan: de totale afwezigheid van cafés waar men interviews kan laten plaatsvinden.

'Dat ze hier vertrokken zijn, verbaast me een beetje,' zegt Mantels. 'Waarom niet in de grandeur van de binnenstad, om de koers meer luister bij te zetten?' Gent was in 1913 een moderne stad, onbetwistbaar pronkstuk van een Vlaanderen dat razendsnel werd geïndustrialiseerd. Met de wereldtentoonstelling van dat jaar wilde de Gentse handelselite de toekomst fêteren, maar ook het roemrijke verleden in de kijker zetten.

Mantels «Het historische centrum was helemaal gerenoveerd, terwijl de Rooigemlaan een functionele verbindingsweg was, aangelegd op vraag van de grote textielfabrieken. Dat was wellicht het eerste wat de renners zagen: mastodonten van fabrieken, met daartussen armtierige arbeiderswijken en beluiken. Het was een chaotisch geheel, ongeordend.»

Ik staar naar buiten en monster het weinig idyllische schouwspel dat zich anno 2013 op de Rooigemlaan afspeelt: auto's zoeven met ontstoken koplampen over de betonnen baanvakken, tegen een achtergrond van oninteressante bebouwing.

Erik Thoen: 'De Gentse burgerij was indertijd uitgesproken franskiljons, de stad werd zelfs beschouwd als de noordelijkste post van de francité. Het moet de renners - veelal eenvoudige jongens van op het Vlaamse platteland - zeker opgevallen zijn dat alle pancartes en opschriften op winkels en fabrieken in het Frans waren.'

Mantels: 'Misschien was Van Wijnendaele wel te flamingant naar de zin van de burgerij, met burgemeester Emile Braun op kop, en hebben ze hem verplicht om naar de Rooigemlaan uit te wijken?'

Terwijl het lichtjes begint te sneeuwen, haal ik een kaart boven waarop ik het parcours heb uitgetekend. Een reconstructie op basis van een summiere routebeschrijving uit Sportwereld, in feite niet meer dan een reeks steden en enkele straatnamen. Ik heb het fijnvertakte wegennet genegeerd en gekozen voor de grote verbindingswegen tussen de steden.

Een veilige gok, aldus Thoen: 'Dat zijn ook de weinige verharde en goed berijdbare wegen die er in 1913 lagen. Meer nog: ze lagen er al in de jaren 1700, de Oostenrijkers hebben die kaarsrechte tracés tussen de steden getrokken.'

Wat de renners in 1913 wellicht niet zagen, is de manifeste lelijkheid die zich straks voor mijn ogen zal ontrollen. Bestaat er een fenomeen dat het aanzicht van het Vlaanderen van 2013 beter typeert dan de lintbebouwing?

Thoen: 'Van echte lintbebouwing was in 1913 nog geen sprake, maar de kiem was toen zeer zeker gelegd.' Dat België tot de laatste morzel grond is volgebouwd, heeft te maken met het failliet van de boerenmaatschappij, legt hij uit: na de aardappelcrises van de negentiende eeuw konden de keuterboeren het hoofd nog moeilijk boven water houden en wilden velen naar de stad uitwijken.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234