200.000 mensen leven onder de radar: 'Bijna 25% van de Belgische economie is zwart en illegaal'

Steeds meer vluchtelingen ontsnappen uit het officiële opvangproces. Vanuit Duitsland en het zuiden van Europa stromen ze naar België en hier verdwijnen ze illegaal in de duistere massa van mensen zonder verblijfsvergunning, domicilie, documenten, naam of gezicht.

'We zullen een aantal rechten overboord moeten gooien die we altijd als een vooruitgang hebben beschouwd' Ive Marx

In 2015 zijn bijna een miljoen vluchtelingen in Europa gearriveerd. De Europese Commissie verwacht er de volgende twee jaar nog 3 miljoen. Maar de vluchtelingencrisis is als een ijsberg. De asielzoekers die zich aanbieden bij de autoriteiten, een legale status ambiëren en zich laten tellen, zijn het zichtbare deel. Maar onder de waterlijn bevinden zich mensen zonder naam die niet geïnteresseerd zijn in asiel en niet geteld willen worden. Ze mijden het contact met de overheid, laten zich niet controleren en duiken onder. Het is een bonte groep van vluchtelingen en ‘uitgeprocedeerde’ asielzoekers, maar ook visa-overstayers – mensen met een tijdelijk toeristisch of studentenvisum die langer blijven dan hun visum toelaat – en arbeidsmigranten die na het verlopen van hun wettelijke arbeidsverblijf evenmin terugkeren. En met het aanzwellende aantal asielzoekers groeit ook deze onzichtbare groep.


Spookvluchtelingen

Wij gaan ervan uit dat binnenkomende migranten methodisch worden geïdentificeerd, geregistreerd en in de asielprocedure terechtkomen. Maar niet alle vluchtelingen wíllen asiel. Op dit moment verdwijnen overal in Europa tienduizenden vluchtelingen van de radar. In Zweden meldde de krant Aftonbladet begin december dat meer dan 14.000 mensen in rook waren opgegaan – door de mazen van het officiële net geglipt. In Duitsland springen vluchtelingen uit de trein die hen naar een verblijfplaats moet brengen, of ze sluipen met honderden tegelijk weg uit de opvangcentra. In het Camp Shelterschleife in de Beierse stad Erding verdwenen eind oktober in één weekend 580 naamloze mensen. In de deelstaat Nedersaksen waren er van de 4.000 mensen die daar verplicht werden ondergebracht in de noodopvang na een paar dagen al meer dan 1.000 verschwunden.

Ook bij ons doet dit fenomeen zich voor, zegt professor Godfried Engbersen, specialist irreguliere immigratie van de Erasmus Universiteit Rotterdam: ‘Een deel van de migranten die onder invloed van de crisis uit een aantal Arabische landen wegtrekken, vraagt ook hier geen officiële vluchtelingenstatus aan. En anderen stappen in de illegaliteit wanneer hun die status wordt geweigerd.’

‘Bovendien komen er ook steeds meer illegalen uit het zuiden van de Europese Unie naar het noorden,’ zegt Tine Debosscher van het Kruispunt Migratie-Integratie, dat het Vlaamse integratiebeleid ondersteunt.

Tine Debosscher «De financiële en economische crisis heeft hard toegeslagen in landen als Spanje, Portugal en Griekenland. Steeds meer mensen die zonder wettig verblijf in die Zuid-Europese landen zitten, zakken nu af naar ons land, op zoek naar een inkomen.»

En daarbovenop blijkt ook dat asielontduikers uit bijvoorbeeld Duitsland uitwijken naar ons land. België is immers een transitland voor vluchtelingen die naar het Verenigd Koninkrijk of de Scandinavische landen willen. Die doorstroom wordt bij ons geregeld door groepen mensensmokkelaars die zich verbergen in drukbevolkte multi-etnische wijken als Molenbeek en Sint-Joost-ten-Node.

‘België is een open, welvarend, dichtbevolkt en sterk verstedelijkt land in het midden van Europa,’ zegt Ive Marx van de Universiteit Antwerpen.

Ive Marx «Je kunt hier makkelijk binnen, je kunt hier makkelijk blijven en je kunt hier makkelijk weer weg. Uiteraard trekt dat mensen aan. En we hebben natuurlijk een aanzienlijke reguliere migrantenpopulatie in de binnensteden. Mensen die niet over de juiste papieren beschikken, kunnen in zo’n omgeving makkelijk in het decor verdwijnen.»


1 op de 5 illegaal in Molenbeek

Godfried Engbersen «Illegale migranten wonen in de eerste plaats in achterstandswijken in grote steden, waar ze vaak in grote groepen samenhokken in slaaphuizen.»

‘Mensen zonder wettig verblijf,’ zegt het Kruispunt Migratie-Integratie, ‘gaan naar waar ze een inkomen in de zwarte economie kunnen vinden, en ondersteuning in de eigen etnische gemeenschap of bij hulporganisaties. Meestal is dat in de grote steden, al vinden we ook uitgeprocedeerde gezinnen in kleinere, landelijke gemeenten.’

Hoeveel onzichtbare mensen houden zich op dit moment op in grootsteden als Antwerpen en Brussel?

‘Eigenlijk is daar geen peil op te trekken,’ zegt professor Ive Marx. ‘Illegalen laten zich nu eenmaal niet meten. Dat is hun aard. Maar het zijn er hoe dan ook veel.’

Volgens de cijfers waar de huidige N-VA-burgemeester van Antwerpen Bart De Wever in 2012 mee uitpakte, trekt Antwerpen een kwart van alle legale immigranten in Vlaanderen aan. Het ligt voor de hand dat de illegale immigratie die beweging volgt. Johan Vermant, de woordvoerder van De Wever, zegt: ‘We beschikken niet over harde cijfers, maar er zijn inderdaad tekenen die erop wijzen dat hier veel illegalen zitten. In elk geval meer dan 10.000. Een lage schatting? Die 10.000 is de benedengrens. Vermoedelijk ligt het reële cijfer inderdaad veel hoger.’

Het Brussels Gewest neemt het overgrote deel van de irreguliere immigranten voor zijn rekening. In maart 2012 zei Glenn Audenaert, de toenmalige directeur van de federale gerechtelijke politie in Brussel, in De Morgen: ‘Het aantal illegalen in dit land wordt geschat op 110.000. De helft daarvan zit in Brussel.’

In 2013 werd het aantal illegalen in Molenbeek door een Franstalige krant op 20.000 geschat. Molenbeek heeft 95.000 inwoners. Eén op de vijf inwoners zou er dus illegaal zijn. Sint-Joost-ten-Node bevindt zich klaarblijkelijk in een soortgelijke situatie.

‘Tja, wat moeten we daarop zeggen?’ reageert men op het kabinet van Molenbeeks burgemeester Françoise Schepmans. ‘50.000 in het hele Hoofdstedelijk Gewest, 20.000 in Molenbeek... Het is mogelijk, maar wij weten het niet. We weten alleen dat we bijvoorbeeld aan de Leopold II-laan een huis hebben met 250 illegalen. Die zijn zichtbaar, zoals de mensen die op straat slapen. Maar natuurlijk zijn het er veel meer. We weten vaak niet eens wie of wat hier legaal is, laat staan dat we zouden weten hoeveel illegalen hier huizen.’


Criminele economie

Heeft de aanwezigheid van zo’n onzichtbare laag irreguliere migranten een invloed op de zichtbare samenleving? Illegale vluchtelingen die de asielprocedure niet volgen, zijn géén politieke vluchtelingen: ze hebben meestal economische motieven om in de illegaliteit te verdwijnen. Ze kennen mensen in het gastland, vaak familie, bij wie ze kunnen verblijven en die hen aan zwartwerk helpen. En er zijn nog andere mensen die het contact met de overheid mijden: criminelen, of islamterroristen en -extremisten, zoals de rabiaat fundamentalistische zuster van de Thalys-terrorist Ayoub El Khazzani. Zij kwam uit Spanje en woont al jaren illegaal en ongezien in Molenbeek.

Volgens het rapport ‘Irreguliere immigranten in België’ heeft ons land veel meer last van illegale immigranten dan bijvoorbeeld Nederland, omdat we een veel grotere zwarte en illegale economie hebben: bijna een kwart van de totale economie, tegenover ‘slechts’ 13 procent in Nederland. Volgens Godfried Engbersen spelen illegalen ook vaak een rol in criminele migrantennetwerken die voor de aanvoer van nieuwe illegale migranten zorgen. Het ligt eigenlijk voor de hand: illegalen zwengelen de illegale bedrijvigheid en criminele economie aan.

Marx «Uit onze wetenschappelijke studie naar de collectieve regularisatie van 2000 weten we dat heel veel irreguliere migranten in België overleven in die zwarte economie. Wat kunnen ze anders?

»De zwarte en criminele economie is zeker één van de problematische aspecten van de aanwezigheid van illegalen. In andere landen bestaat een formele arbeidsmarkt voor de lage lonen. Onze officiële lonen liggen hoog. Waarom? Omdat we eigenlijk geen officiële lage lonen hebben. Die zijn bijna allemaal zwart. Maar ik heb niet de indruk dat elke beleidsmaker in dit land even gemotiveerd is om het zwartwerk aan te pakken.»

Lokale besturen en handhavingsdiensten zien de aanwezigheid van illegalen vaak ook als een bedreiging van de openbare veiligheid en orde. Engbersen bevestigt dat.

Engbersen «Een deel van hen raakt inderdaad betrokken bij specifieke vormen van criminaliteit, zoals vermogensdelicten en documentenfraude.

»Er zit ook een hiërarchie in de illegaliteit: bovenaan zitten de illegalen die over legaal aanwezige familie in de wijk beschikken, toegang hebben tot zwartwerk en zo bijvoorbeeld hun eigen appartement kunnen betalen. Daarna komen de migranten die slaaphuizen moeten delen en helemaal onderaan zitten de dakloze illegalen. Goed in de omgeving ‘geïntegreerde’ illegalen die over woonruimte en zwartwerk beschikken, gaan minder snel over tot criminaliteit dan gemarginaliseerde illegalen.»


‘Mensen die het slecht voor hebben’

Op het kabinet van N-VA-minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon zijn ze op de hoogte van het probleem.

‘Wij gaan ervan uit dat het aantal illegalen in België inderdaad zal toenemen,’ zegt woordvoerder Olivier Van Raemdonck.

Olivier Van Raemdonck «We zullen proberen die aangroei zo veel mogelijk te beperken, maar we zijn niet van plan een heksenjacht te beginnen en de sukkelaars aan te pakken. Wij gaan achter de mensen aan die het slecht voor hebben met onze samenleving. Criminele economie, zwartwerk en irreguliere migranten hangen nu eenmaal samen. Het bindmiddel zijn de criminele organisaties die geld verdienen met die illegale circuits, de mensensmokkelaars.»

In dat verband heeft Jambon aangekondigd dat hij de mensensmokkelaars in België wil aanpakken, en dat hij de niet geregistreerde vluchtelingen boven water wil krijgen met ‘gerichte politionele acties’. Ook zijn recente beslissing om in de strijd tegen het terrorisme elk adres in Molenbeek te laten controleren, kadert in die aanpak.

Van Raemdonck «De aanwezigheid van illegalen in dit land is een probleem dat al vele jaren speelt. Maar we hebben nu begrepen dat we er iets aan moeten doen. We kunnen niet tolereren dat er zich een groeiende massa ongecontroleerde en oncontroleerbare mensen in onze samewnleving bevindt. Het uitgangspunt van onze maatschappijvorm is dat iedereen kenbaar moet zijn. Onze samenleving komt onder druk te staan door criminaliteit en fundamentalisme die woekeren in de anonimiteit. Maar ik weet ook wel: we zullen dit probleem niet in een half jaar oplossen.»

Marx «Wat je met al die illegalen moet doen? Dé grote vraag waar we geen antwoord op hebben. Degenen die er al zitten, krijg je niet meer weg. Het is dus aan de kant van de instroom dat je moet ingrijpen. Maar om die instroom op een adequate manier te beperken, moet je heel wat verworvenheden op de helling zetten, zoals het vrij verkeer van personen. Dan komt Schengen in gevaar en ga je botsen met heel wat internationale verdragen. En uiteindelijk zul je een aantal rechten overboord moeten gooien die wij toch altijd als een vooruitgang hebben beschouwd.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234