25 kaarsjes: Nirvana's 'In Utero'

Vandaag blaast 'In Utero', de derde en laatste studioplaat van Nirvana, 25 kaarsjes uit. Op de dag dat de herfst begon in 1993, had de groep uit Seattle een plaat paraat die het gevoel van dat jaargetijde als geen ander zou blijken te repliceren: warmbloedig, maar tegelijk soms koud vanbinnen. Akoestische en warme klanken gingen hand in hand met feedback, noise en allerhande vertwijfeling in de songs. Het waren volbloed popsongs, die soms verpakt waren als het tegendraadse tegenovergestelde. En daarmee ergens het omgekeerde van de voorganger – want, 'In Utero' was natuurlijk boven álles de opvolger van 'Nevermind', de grootste gebeurtenis in de westerse popmuziek sinds de doorbraak van The Beatles. 'In Utero' werd ontvangen als een splijtzwam – en dat was exact de bedoeling van Kurt Cobain, die net als zijn held John Lennon enerzijds grenzeloos bewonderd wilde worden en tegelijk ook met rust gelaten. De frictie die dat levensgevoel opwekt, dat is waar 'In Utero' over gaat.

Een titel die zo veel betekent als ‘terug in de baarmoeder’ kan misschien ook wel niets anders dan hergeboorte behelzen. Want Kurt laat er bij wijze van ‘binnen zonder kloppen’ meteen geen gras over groeien op de plaat: ‘teenage angst has paid off well/now i am bored and old’ krijst de dan pas 26-jarige(!) op de ook een kwarteeuw later nog altijd fenomenale opener 'Serve The Servants'. Met die track zijn we direct in Kurt-land: wat mooi is (de grootste band op de planeet!) wordt direct cynisch weggezet (bedien de bedienden, je bent geen meester, maar een knecht).

De plaat werd opgenomen in de middle of nowhere, in de Pachyderm-studio’s in Minnesota. Dat is een ingesneeuwd gebouwtje, waar voor 'In Utero' louter riot grrl-groepen als Babes In Toyland hun plaat opnamen. Plus PJ Harvey, die haar baanbrekende tweede plaat 'Rid of Me' in Pachyderm op band spuugde. En die sound, die verbetenheid: dat is waar Kurt Cobain naar op zoek was voor de opvolger van 'Nevermind'. De twijfelkont Kurt, die als kind al in dagboekjes schreef de populairste muzikant ooit te willen worden, had toch wat bijgedachten gekregen bij de sound van 'Nevermind'. De harde grungesongs, die door producer Butch Vig en mixer Andy Wallace vakkundig tot pop waren vergalmd – was dat werkelijk waar hij voor stond? Nee, dus. En dus besloot hij, en hij alleen (label en bandmaats stonden erbij en keken ernaar) om Steve Albini in te huren. Albini was toen (en is nog steeds) DIY-indiegod- numero-uno, en was ook verantwoordelijk voor het eerder aangehaalde 'Rid of Me'.

Hoewel 'In Utero' sinds de release een onderwerp van discussie is geweest, is Albini naar mijn mening altijd een schot in de roos geweest. Ja, zijn rudimentaire manier van opnemen (de bandleden altijd in dezelfde ruimte, geen uitzonderingen) waren commercieel gezien de tegenpool van 'Nevermind'. Maar het idiote talent van Kurt, Krist en Dave lost dat natuurlijk voor een groot deel op. Albini mocht dan de punkethos belichamen die Kurt zo nodig had om in zijn ogen weer geloofwaardig te zijn (hij weigerde bijvoorbeeld royalties te aanvaarden, waarmee 'Albini' miljoenen dollars heeft laten liggen), de sound is evengoed massive.

Luister voor de lol eens naar het sublieme openingskwartet. 'Serve The Servants' mag qua opname dan dissonanter zijn dan al wat er op 'Nevermind' staat: wijs mij tegelijk een song aan die meer duidelijk maakt waar Nirvana voor stond. Het is een killerriff, geplakt op een melodie en zanglijn die je nooit zult vergeten als rockfan. 'Scentless Apprentice' is het antwoord op de vraag ‘hoe zou Led Zeppelin als indiegroep geklonken hebben?’ 'Heart-shaped Box' is een song die mij ook 25 jaar later nog steeds tot op het bot ontroert. Het is zeldzaam om een afgod, een multimiljonair zo te horen jammeren, zo te horen lijden zelfs en hem toch te geloven. Ik kan eigenlijk alleen John Lennons Plastic Ono Band als evenwaardig werkstuk noemen. 'Rape Me' tot besluit is een wereldhit die er nooit een werd (althans niet in de charts) door de titel. Een aanklacht tegen vrouwengeweld, gestoeld op gelijke delen kracht en kwetsbaarheid – het is #metoo avant la lettre.

Na dat openingssalvo gaat de plaat zwalken op een heerlijke nonchalante wijze. De fans die alleen op Nirvana waren afgekomen voor 'Nevermind' lopen er waarschijnlijk verloren in, en ik denk dat dat exact Kurts bedoeling was. Het maakt van 'In Utero' Nirvana’s versie van 'The White Album', uiteraard gestoken in een enkelvoudige hoes in gebróken wit. 'Frances Farmer Will Have Her Revenge On Seattle' is een briljante albumtrack, waarop Kurt zijn eigen strijd met de paparazzi verwerkt via het verhaal van de ‘krankzinnige’ cultactrice Frances Farmer (waar hij bovendien zijn dochter naar vernoemd had). ‘I miss the comfort in feeling sad’, ja, vertel ons iets Kurt.

'In Utero' is een plaat die speelt met dubbele verwachtingen, ook bij de makers ervan. Popsongs als 'All Apologies' of 'Pennyroyal Tea' hadden wereldhits moeten zijn, maar werden hier aangeboden in te lastige versies. Over 'Pennyroyal Tea' kan ik verder zeggen dat ik het de enige track vind die wél door Albini de nek is omgedraaid. Zo’n refrein had een sublieme mix verdiend. Gedachtes die Kurt er overigens ook op na hield, want hij liet na de opnamen 'All Apologies' én leadsingle 'Heart-shaped Bo'x remixen door REM-producer Scott Litt. Ook haalde hij op de valreep twee van de meest catchy songs die waren opgenomen van de tracklist: 'I Hate Myself And I Wan’t To Die' (lang de werktitel voor het hele album) en 'Sappy'. Die laatste is sindsdien misschien wel dé fanfavoriet van alle diehard Nirvanafans.

Op 'In Utero' hoor je al de Kurt die in het najaar van ’93 zo diep zou gaan op 'Unplugged', en tegelijk hoor je toch ook wel de pure waanzin van iemand die de trappers aan het kwijtraken is. Inmiddels is 'In Utero' niet meer weg te denken als voorbode van zijn zelfmoord, maar als je je best doet, kun je ook nog simpelweg ontroerd raken door zoiets simpels als 'Dumb', waarop Kurt zowaar rust lijkt te vinden. Het is het soort song waarvan ik me kan voorstellen dat ze op de plaat waren gekomen die hij met Michael Stipe wilde gaan maken, een werkstuk waarvan ik elke keer als ik Nirvana of REM luister denk: ‘verdomme, dat is ons ontnomen.’

Als 'In Utero' 25 jaar oud is, dan betekent dat dat Kurt volgend jaar 25 jaar dood is. Een hallucinante gedachte, nog altijd. God, wat had ik hem graag langer zien leven. Wat had ik hem muziek willen zien maken met Stipe, wat had ik graag willen weten wat hij van bijvoorbeeld Radiohead had gevonden. En stel je Kurt eens voor in de tijd van WhatsApp en Facebook – dat had zomaar twee briljant cynische platen kunnen opleveren. En wat had Kurt van 'Nanette' van Hannah Gadsby gevonden? En van Frank Ocean? Trump? Nevermind, hij is dood, het is zinloos.

'In Utero' bestaat 25 jaar. Ik vermoed dat ik hem de komende 25 jaar ook nog niet beu zal raken, samen met de Unplugged-plaat is het voor mij dé nalatenschap van Nirvana. Om af te sluiten met Kurts refrein uit 'Radio Friendly Unit Shifter': ‘Hate your enemies/Save, save your friends/Find, find your place’Speak, speak the truth.' Als dat geen medicijn is om deze verwarrende tijden mee door te komen, dan weet ik het ook niet meer, hoor.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234