'Het nieuwe kwaad is onzichtbaar, je kunt het niet horen, niet ruiken, maar het doodt je wel’ Beeld ‘
'Het nieuwe kwaad is onzichtbaar, je kunt het niet horen, niet ruiken, maar het doodt je wel’Beeld ‘

30 jaarramp in tsjernobyl

30 jaar na Tsjernobyl: ‘Mensen gingen na de explosie met hun kinderen de brand bewonderen’

Op 26 april is het dertig jaar geleden dat een kernreactor in de centrale van Tsjernobyl explodeerde en een radioactieve wolk over Europa joeg. Schrijfster en Nobelprijswinnares Svetlana Alexijevitsj beleefde het van dichtbij.

alice bota

- Al decennia luistert u naar anderen en schrijft u op hoe hun vertrouwde wereld instort. Op 26 april 1986 werd uw leven een deel van de geschiedenis. U woonde toen in Minsk, niet zo heel ver van Tsjernobyl. Hoe hebt u de eerste dagen na de kernramp beleefd?

Svetlana Alexijevitsj «Mijn zus was toentertijd ziek. Ik wilde net naar haar toe, toen een Zweedse vriendin me opbelde. ‘Tsjernobyl is ontploft!’ riep ze. Ik stelde haar meteen gerust en zei dat er niets ernstigs aan de hand was. Wij wisten gewoon nergens van.»

- En daarna?

Alexijevitsj «Korte tijd later reisde ik naar het platteland, in de buurt van de verboden zone. Daar vertelde een imker me dat alles veranderd was. Hij mist een vertrouwd geluid in zijn tuin: het gezoem van de bijen. Geen enkele bij had de bijenkorf verlaten. Niet op de dag van het ongeluk, en ook niet de dagen erna. Die bijen wisten al wat wij nog niet wisten. Vissers vertelden me dat ze onmogelijk nog regenwormen konden vinden. Die bleven diep in de grond verstopt zitten. In een dorp in de buurt was er een kaasmakerij, en de arbeiders zeiden me dat ze de melk niet konden verwerken: er scheelde iets aan, maar ze wisten niet wat. Ik nam een taxi en de chauffeur zei me dat de vogels gek geworden waren: ze vlogen keer op keer tegen zijn voorruit aan. En plots dook er een grote legereenheid op: pantserwagens, en soldaten met nieuwe machinepistolen. Maar op wie moesten ze daar schieten? Tegen wie moesten ze zich verdedigen?»

Svetlana Alexijevitsj: 'Na een lezing in Japan zeiden werknemers van een kerncentrale me: 'Zoiets kon alleen maar bij jullie gebeuren.''  Beeld
Svetlana Alexijevitsj: 'Na een lezing in Japan zeiden werknemers van een kerncentrale me: 'Zoiets kon alleen maar bij jullie gebeuren.''

- In uw boek ‘Wij houden van Tsjernobyl’, dat dit najaar opnieuw wordt uitgegeven, zeggen uw gesprekspartners telkens opnieuw dat de kernramp een oorlog is geweest.

Alexijevitsj «In Tsjernobyl zag je toen alles wat op een oorlog wees: soldaten, evacuaties, nieuwsberichten tjokvol militaire begrippen. Maar dit was anders. In Nagasaki en Hiroshima raakten mensen verbrand of smolten ze zelfs weg, in Tsjernobyl niet. Het leven ging gewoon door. Alles zag er nog altijd hetzelfde uit: de aarde, het water, de bomen. Mensen die in de buurt van de kerncentrale woonden, gingen na de explosie samen met hun kinderen de brand bewonderen, die ’s nachts zo mooi de hemel oplichtte. Er waren wel Wit-Russen die hun geboortegrond verlieten, maar in diezelfde periode begon het Sovjetimperium te wankelen, en Russen uit bijvoorbeeld Tadzjikistan ontvluchtten de oorlog daar en betrokken de leegstaande huizen in de omgeving van Tsjernobyl.»

- Een Tadzjiekse moeder vertelt in uw boek over haar leven in de verboden zone: ‘Als ik hier schoten hoor, weet ik dat ze op wild jagen. Daarom ben ik hier niet bang.’

Alexijevitsj «Inderdaad: in Tsjernobyl kenden ze vrede, niemand dreigde ermee de trekker over te halen, zeiden ze.

»We belandden in een nieuwe realiteit, en die oversteeg niet alleen ons bevattingsvermogen, maar ook onze verbeeldingskracht. In Fukushima was het eenvoudiger om met dat ongeval om te gaan, omdat we op de ervaringen met Tsjernobyl konden terugvallen.»

- Welke ervaringen bedoelt u?

Alexijevitsj «Niemand zou nu nog op het idee komen om met kinderen een bestraald gebied te bezoeken. Tegelijk vertellen mijn Japanse vrienden me dat ze tegen hun leiders protesteren, omdat die zich net zo gedragen als de machthebbers van de Sovjet-Unie destijds.»

'Enkele dagen na de ramp meten onderzoekers de radioactieve straling vanuit een helikopter: menselijk leven blijkt onmogelijk’ Beeld
'Enkele dagen na de ramp meten onderzoekers de radioactieve straling vanuit een helikopter: menselijk leven blijkt onmogelijk’

- De post-Tsjernobyl-mens heeft niets geleerd?

Alexijevitsj «We hebben vandaag op zijn minst een voorstelling van dat nieuwe kwaad. Het is onzichtbaar, je kunt het niet horen, je kunt het niet ruiken, maar het doodt je wel. Ik weet uit eigen ervaring hoe moeilijk het is om aan zo’n wereld te wennen. Toen ik in de besmette gebieden rond Tsjernobyl rondreed, werd ik vergezeld door een man die een geigerteller bij zich had. Dat toestel knetterde onophoudelijk. Ik mocht nergens op de grond gaan zitten, niet zwemmen, en al helemaal niet die heerlijk uitziende bessen uit de tuintjes opeten.»

- De schrijver Ales Adamovitsj, in zekere zin uw mentor, heeft Michail Gorbatsjov, op dat moment de secretaris-generaal van de Communistische Partij, toen geschreven dat er niet alleen een kernreactor was geëxplodeerd, maar ook een complex kluwen van onverantwoordelijkheid, bureaucratie en wanorde.

Alexijevitsj «Toen Gorbatsjov later werd gevraagd waarom hij niets had ondernomen, antwoordde hij: ‘Ze hadden me gezegd dat er niets ergs was gebeurd. Het volk dronk verder rode wijn.’ Er ging veel tijd overheen voor men begreep dat er echt wel maatregelen genomen moesten worden. Maar er waren amper middelen. De mensen aten bestraalde groenten en fruit en dronken besmette melk. Er werden wel geigertellers uitgedeeld, maar toen die aangaven dat de radioactiviteit veel en veel te hoog was, zo hoog dat je er gewoon niet meer kon leven, werden alle toestellen snel weer ingezameld.»

- Was Tsjernobyl het begin van het einde van de Sovjet-Unie?

Alexijevitsj «De oorlog in Afghanistan en Tsjernobyl hebben het einde ingeluid. Na Tsjernobyl kregen de lokale partijleden te horen dat ze ter plaatse moesten blijven en geen paniek mochten zaaien, anders zouden ze hun partijkaart verliezen. Dat zette hen aan het denken, met als resultaat dat ze hun kinderen en have en goed oppakten, en hun partijkaart achterlieten. Tijdens Tsjernobyl-manifestaties eisten ze een andere woonplaats, iets waar alleen de bewoners van de 30 kilometerzone rond Tsjernobyl aanspraak op konden maken.»

- Leidde die bewustwording begin jaren 90 tot het uiteenspatten van de Sovjet-Unie?

Alexijevitsj «Neen. Toen de Unie uit elkaar viel, heerste er vooral chaos. De mensen waren bang, omdat ze hun werk en hun thuis kwijt waren. Ze waren gewend vertrouwen te hebben in de overheid, en plots hadden ze geen geld, en was er evenmin hulp van bovenaf. Daarop was het volk niet voorbereid.»

- Denken daarom zoveel mensen met weemoed aan de Sovjettijd terug?

Alexijevitsj «Voor zover ik weet, was niemand klaar voor het kapitalisme. Het kapitalisme dat wij meegemaakt hebben, was niet sociaaldemocratisch, maar een brutaal Chicago-kapitalisme, waarin de mens waardeloos is. Toen ik aan mijn boek ‘Het einde van de rode mens’ werkte, heb ik door heel Rusland gereisd. Van de perestrojka was niets te merken. De mensen waren zelfs slechter af dan vroeger. In de Sovjettijd kon je je kinderen op vakantiekamp sturen, onderwijs en gezondheidszorg waren gratis, arbeiders konden op adem komen in sanatoria. Nu zijn alle fabrieken privé-eigendom. De mensen hebben echt véél verloren. Ze begrijpen de mantra’s over democratie en vrijheid niet.»

- Er waren toch aanzetten tot een nieuwe samenleving? Er werden nieuwe partijen opgericht, een milieubeweging ook. Waar is de mondigheid van de burgers gebleven?

Alexijevitsj «De dagelijkse strijd om het bestaan was iets wat ze begrepen. Begrippen zoals democratie en rechtsstaat echter waren hun vreemd. Iedereen, van de top tot helemaal onderaan, was radeloos. Daarom ook zag niemand op dat moment graten in de terreur van Stalin

- Waarom is men opnieuw in het spoor van de ‘rode mens’ gestapt, zoals u de Sovjetburgers noemt?

Alexijevitsj «Daar kun je een parallel met Duitsland trekken. De overwinning op het fascisme heeft de mensen niet bevrijd. Er moesten veertig jaar overheen gaan voor iemand als bondspresident Richard von Weizsäcker de dingen bij hun naam kon noemen. Bij ons waren de communisten de eersten die weer bij hun zinnen kwamen. Poetin ten slotte begreep wat miljoenen Russen eigenlijk wilden. Hij begon het over het grote Rusland te hebben. Volgens hem is de instorting van de Sovjet-Unie de ergste geopolitieke catastrofe van de 20ste eeuw geweest. En wie is de vijand? Mensen die denken zoals ik. Verraders van de nationale belangen. De ideologie dat er overal vijanden zijn, zoals Europa en de VS, is helemaal terug. Wij vechten in Syrië en in Oekraïne. Het is nog een wonder dat we geen oorlog tegen Turkije voeren. Dat alles is het werk van de rode mens.»

- In deze donkere tijden hebt u besloten dat uw volgende boek over de liefde zal gaan. Waarom?

Alexijevitsj «Ik kan de waanzin niet langer aanzien. Ik heb over de oorlog geschreven, maar dat zou ik nu niet meer kunnen. Het hartverscheurende schreeuwen van moeders, wanneer de kisten met het lichaam van hun zonen erin gebracht werden, of die jongens zonder handen noch benen... Ik heb mijn project over de rode beschaving tot een goed einde gebracht. Ik heb geen andere ideeën in die richting meer.»

'Toen de geigertellers aangaven dat de radio­­a­ctiviteit zo hoog was dat je er niet meer kon ­leven, werden alle toestellen snel weer ingezameld’ Beeld
'Toen de geigertellers aangaven dat de radio­­a­ctiviteit zo hoog was dat je er niet meer kon ­leven, werden alle toestellen snel weer ingezameld’

Filosofie van de sterkere

- Waarom leidde zo’n verschrikkelijk falen van de staat zoals na Tsjernobyl niet tot een radicaal nieuw begin?

Alexijevitsj «Wij waren naïef. We dachten dat je vrij zou zijn zodra je door de poort het kamp had verlaten. Maar wanneer je je hele leven in een kamp hebt doorgebracht, kun je niet meteen vrij zijn. Van die illusie hebben wij pas nu afscheid genomen.»

- IJdel was ook de hoop dat we lessen uit Tsjernobyl zouden trekken. In 2008 werd in Minsk het memorandum opgeheven dat de bouw van nieuwe kerncentrales verbood. Ook in het Westen zet men nog altijd in op kernenergie. Hoe is dat mogelijk?

Alexijevitsj «De mensen hebben Tsjernobyl nog altijd niet begrepen. Ik heb destijds veel gesprekken met wetenschappers en medewerkers van de centrale in Tsjernobyl gehad. Zij waren doordrongen van de filosofie van de sterkere. Ze spraken over de natuur alsof zijzelf de sterkeren waren. Tsjernobyl heeft duidelijk gemaakt dat de mens een verkeerde plaats in de natuur heeft ingenomen. Ik herinner me een lezing op het Japanse eiland Hokkaido. Daar heb je een kerncentrale die je vanuit esthetisch standpunt echt zeer mooi zou kunnen noemen. Na de lezing kwamen werknemers van de centrale naar mij toe: ‘Tsjernobyl kon alleen maar bij jullie gebeuren door jullie nonchalance.’ Een kleine tien jaar later had je de ramp in Fukushima.»

- De ondertitel van uw boek ‘Wij houden van Tsjernobyl’ luidt: ‘Een kroniek van de toekomst’.

Alexijevitsj «Toen het boek in 1997 verscheen, begreep niemand waar dat op sloeg. Nu wel: de menselijke vooruitgang leidt uiteindelijk tot een oorlog tegen de mens. Van de vooruitgang blijft op het eind alleen maar schroot over, dat hebben die vreselijke beelden ons toen getoond. Toen ik door Tsjernobyl reed, leek het wel op een laboratorium. De mensheid had al lang moeten begrijpen wat ze maar niet wil begrijpen. Toen iemand op een lezing vroeg wanneer de mensen zouden veranderen, antwoordde een filosoof in de zaal: ‘Wanneer ze honderd Tsjernobyls meegemaakt hebben.’»

© Die Zeit

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234