null Beeld

30 jaar racisme in Vlaanderen: Johan Leman maakt de balans op

Johan Leman was kabinetschef van Paula D'Hondt van ’89 tot ’93, en zo bevoorrecht getuige van enige woelige jaren. De opkomst van het Vlaams Blok. Gewelddadig protest tegen asielcentra. Racisme dat welig én openlijk tierde. Klinkt als: 2016.

'1 op de 2 Vlamingen is xenofoob'

In vier jaar tijd schreven D’Hondt en haar kabinetschef het ene rapport na het andere – 3.000 bladzijden in totaal, met een lange lijst aanbevelingen voor een vlotter samenleven van autochtone en allochtone Belgen. Onderwijs op maat. Maatregelen tegen spijbelen. Kennis van de landstaal. Respect voor de westerse waarden. Zelfs een immigratiestop, én een selectieve terugkeer van migranten. ‘Klopt,’ zegt Leman: ‘Er is weinig veranderd. Niets, eigenlijk. Die nota’s hadden evengoed vorige week geschreven kunnen zijn. Er zijn 27 jaren verloren gegaan.’»

HUMO Met de benoeming van Paula D’Hondt tot Koninklijk Commissaris toonde de regering voor het eerst aandacht voor de migrantenproblematiek. Voordien werd het debat niet gevoerd.

Johan Leman «Ja. Het Commissariaat is er louter gekomen als antwoord op het succes van het Vlaams Blok, dat bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 uit het niets groot was geworden met een virulente retoriek tegen migranten. Het interessante is dat de slogans en standpunten vooral sociaal-economisch waren geïnspireerd: ‘Ze pakken ons werk af.’ De culturele factor speelde toen geen rol. Er werd wel over de islam gesproken, maar op bijna folkloristische wijze. Folders over Arabieren die met een vliegend tapijt boven de kerktoren vlogen. Het ging toch vooral over ‘het werk van onze jongeren’. Vandaar slogans als: ‘Eigen volk eerst!’ In de huidige context houdt die geen steek meer.»

HUMO Een duidelijke parallel met vandaag: het was een economisch moeilijke periode.

Leman «Ja. België moest fors besparen om in de eurozone te raken. De werkloosheid was hoog. Dat speelde natuurlijk een rol. Volgens onderzoek van Marc Swyngedouw en Jaak Billiet bedroeg de xenofobiegraad in Vlaanderen in die periode 40 procent. Ik zeg niet dat die mensen allemaal racisten waren. Sommigen waren gewoon ‘ongelukkig’ door ‘al die gastarbeiders’.

»In de loop van de jaren 90 kreeg je een verschuiving: België mocht toetreden tot de eurozone, de economische perspectieven waren positief. Het was ook de periode van Hand In Hand en veel andere acties tegen racisme. De dood van Loubna Ben Aissa had een golf van sympathie veroorzaakt. Het openlijke racisme verdween geleidelijk uit het discours, en de studies bevestigen dat: eind jaren 90 was die 40 procent 30 procent geworden.

»Met 9/11 is dat compleet omgeslagen: in een paar jaar tijd zaten we weer aan 40 procent. Voor het eerst speelde er ook een culturele factor mee. En nog recenter is daar het aspect van de veiligheid bij gekomen. 9/11 had geen betrekking op ons, dat was iets van Amerika en Israël, maar nu zijn we zélf een doelwit. Dat draagt bij tot de xenofobie en de onverdraagzaamheid.»

HUMO Er is al even geen nieuw onderzoek meer gedaan: hoe xenofoob denkt de Vlaming tegenwoordig volgens u?

Leman «Mijn aanvoelen is dat we rond de 50 procent zitten. Ik voel dat als ik ga spreken. Er is een verschil tussen de Vlaamse Debatclub en het Davidsfonds, maar wie over migratie gaat spreken, zit altijd in het defensief.»

HUMO Deze zomer is de etterbuil opengebarsten. Nadat de Limburgs-Marokkaanse jongen Ramzi was verongelukt, werden sociale media overspoeld door racistische opmerkingen: ‘Als dat een Vlaming is, ben ik een neger.’

Leman (wuift) «Facebook-reacties. Maar het klopt dat het klimaat veranderd is: ‘Ik doe en zeg wat ik wil, want ik word toch niet gestraft.’ Er is geen afschrikeffect meer. Ik wil niet de schoonmoeder uithangen, maar sinds ik er ben vertrokken is het Centrum (Centrum voor Gelijke Kansen en Racismebestrijding, nu Unia. Leman was er jarenlang directeur, red.) softer geworden. De organisatie treedt niet streng op en kiest voor de pedagogische aanpak en sensibilisering. Ik erken het belang daarvan, maar vind de juridische weg ook belangrijk.»

undefined

'Philippe Moureaux heeft veel goeie maatregelen rond de islam tegengehouden'

undefined


HUMO U diende geregeld een klacht in als iemand zich schuldig had gemaakt aan racisme, en daardoor werd u als een nestbevuiler gezien.

Leman «Wat niet waar is. Kijk: elke instelling moet doen waarvoor ze is opgericht. Een journalist stelt kritische vragen. Een politicus neemt beslissingen. Een directeur van een Centrum voor Racismebestrijding bestrijdt racisme. Dat werd mij kwalijk genomen. Maar wat niemand weet, is dat veel juridische procedures nooit zijn voortgezet. We regelden veel zaken met een gesprek, waarna de klacht geseponeerd werd. Ooit had een werknemer van het Rode Kruis tijdens een bloedinzameling een folder uitgedeeld met mopjes over ‘makakken’ en zo. Die man is toen bij ons op gesprek gekomen met iemand van de vakbond, en toen bleek dat die man spijt had en de draagwijdte van zijn gedrag niet juist had ingeschat: wij hebben de klacht laten vallen. Het Rode Kruis was categorieker dan ik: uiteindelijk ben ik moeten tussenkomen om te voorkomen dat de man zijn job zou kwijtspelen. Maar dat weet niemand.»

HUMO Ook deze zomer viel het woord ‘makak’ geregeld. Een bloemlezing uit de andere reacties: ‘Nen bruinen minder’. En: ‘Apesmoel.’ Een variant: ‘Inteeltaap.’ De gêne is volledig weg: alle sluizen gaan open.

Leman «Ja, ik zou een klacht indienen. Ook al zou ik me dan weer de woede van de mensen op de hals halen. (Denkt na) De haat was enorm. Men was ervan overtuigd dat ik een verschrikkelijk mens was. Niet prettig, maar ik heb het volgehouden door mezelf in te prenten: ‘Het is mijn job.’ Bij nader inzien had ik moeten stoppen na mijn vier jaar op het Commissariaat en zes jaar bij het Centrum: tien jaar publiek functioneren is voldoende. Ik was doodop. De eerste maanden nadat ik gestopt was – ik had meteen ander werk op de universiteit – had ik continu het gevoel met vakantie te zijn.»

HUMO Ik duik nog ’ns in de rapporten van het Commissariaat: u en mevrouw D’Hondt hamerden op de noodzaak van respect voor de westerse waarden. De erkenning van de scheiding van kerk en staat. De emancipatie van de vrouw – heel frappant, in het licht van de discussie over de boerkini. U hebt vanop het strand in Italië uw standpunt geventileerd via sociale media: ‘Ik ben hier omringd door mensen die van kop tot teen getatoeëerd zijn.’ U voegde eraan toe dat u daar niet per se van hield, maar dat het u niet belette om uw schoolslag te perfectioneren.

Leman (droog) «En er valt veel te perfectioneren. Mijn punt is: als we onze eigen smaak als maatstaf nemen en alles verbieden waar we ons aan ergeren, zijn we ver van huis. Ik erger mij ook aan mensen die roken en hun sigarettenpeuken in het zand keilen. Gaan we daarom een rookverbod op het strand invoeren?»

HUMO Nadia Sminate van de N-VA vindt de boerkini een pak erger dan sigarettenpeuken.

Leman «In de Belgische politiek lijken inhoudelijke overwegingen niet meer op te wegen tegen de kreten van de achterban. Jammer. Ten eerste: échte islamisten gaan niet naar het strand. Degenen die wél gaan zijn – zeg maar – traditionele, maar gematigde moslims die de zeelucht willen opsnuiven. Als je de boerkini verbiedt, blijven die mensen weg en bestaat de kans dat bepaalde grote moskeeën zelf zwembaden gaan bouwen. Ik kén een moskee die nu al een eigen zwembad en fitnesslokaal overweegt. Segregatie is nooit een goed idee. Een boerkiniverbod aan zee werkt het islamisme in sommige stadswijken in de hand.»

HUMO Sommigen noemen de boerkini een teken van emancipatie: dat lijkt me evengoed lichtjes overtrokken.

Leman «Ja. Zover zal ik nooit gaan, dat is erover.»

undefined

null Beeld


Typisch Belgisch

HUMO De rechterzijde verwijt u soms een naïeve gutmensch te zijn die de realiteit niet onder ogen wil zien. Maar al na 9/11 zei u in Humo: ‘Het is simpel. Ofwel creëren we werk in de achtergebleven wijken, ofwel geven we ze over aan de fundamentalisten.’

Leman «Heb ik dat toen al gezegd? Tja. (Denkt na) Ik ga niet zeggen dat ik altijd gelijk heb, maar ik ben ook geen ezel: sinds 1974 breng ik mijn dagen door in Molenbeek. Ze moeten mij niet komen uitleggen hoe het hier in mekaar zit en wat er kan gebeuren.»

HUMO U zag Laag-Molenbeek, Kuregem en Laken trouwens al véél vroeger als potentiële broeihaarden.

Leman «In 1991 waren er ernstige rellen in Vorst: na een uit de hand gelopen arrestatie hebben migrantenjongeren de politie dagenlang aangevallen en tientallen auto’s beschadigd. Toen leefde bij die jongeren nog veel meer dan vandaag het gevoel dat ze geviseerd werden. Ik heb nog gezien dat hier aan de overkant van de straat vijftien jongeren met de handen tegen de muur op een rij stonden. Dat zie je niet meer: het is softer geworden, minder manifest. Maar na die rellen in ’91 heeft premier Wilfried Martens ons om een nieuwe nota gevraagd, toegespitst op de probleemzones.»

HUMO Die nota is later bekend geworden als ‘la non-note’ en werd net als veel andere rapporten verticaal geklasseerd.

Leman «‘De nota die niet mocht bestaan.’ Ze is zelfs niet op de regeringstafel beland, want vicepremier Philippe Moureaux wilde er niet over spreken. Het gerucht ging dat Wilfried Martens bij de volgende verkiezingen zou opkomen in Brussel: Moureaux zag hem als een potentiële concurrent. Als Martens de oplossing gevonden zou hebben voor de probleemwijken, zou hem dat electoraal de wind in de zeilen hebben gegeven. Moureaux heeft in de periode tussen 1989 en 1993 veel goeie maatregelen rond de islam tegengehouden – puur uit electorale overwegingen. Nadien is er toch wat geld vrijgemaakt, maar zeker niet te veel. Er moest nog altijd bespaard worden. Bovendien ging het om federaal geld dat bestemd was voor gewestelijke bevoegdheden: opnieuw discussie. En als we geld gaven aan Brussel, kwamen Gent, Antwerpen, Luik en Charleroi aankloppen: ‘Wij hebben ook problemen.’ Een typisch Belgisch verhaal.»

HUMO U zei daarnet dat er 27 jaren verloren zijn gegaan. Al die tijd werden dezelfde pijnpunten aangeduid en dezelfde recepten gerecycleerd. Toch gebeurde er niets: waarom ontbrak de sense of urgency?

Leman «Ik denk dat men nooit de ernst van de opdracht heeft begrepen. Veel politici en hun medewerkers kennen de realiteit niet. Als ik op een interkabinettenwerkgroep kwam, werd ik vaak geconfronteerd met mensen die de materie niet kenden en daar alleen zaten om een slag binnen te halen voor hun minister.»


Dansende moslims

HUMO U waarschuwde vijftien jaar geleden dat we de werkloze migrantenjongeren in de handen van Al Qaeda zouden drijven. Maar van Al Qaeda is geen sprake meer: IS heeft hier uiteindelijk voet aan de grond gekregen.

Leman «Ja, tijdens de jaren 90 is er een verschuiving geweest van de Moslimbroederschap naar het jihadisalafisme. Pas op: dat zijn niet dezelfde mensen die gewoon van ideologie zijn veranderd. De salafisten hebben beter gerekruteerd. Terwijl de Broeders zich in de moskeeën vestigden, hebben de salafisten buiten de moskeeën geronseld. In cafés. In geïmproviseerde preekzalen en -kelders.»

HUMO Zo ging het ook bij de Molenbeekse zelfmoordterroristen van Parijs en Brussel. Heeft het u verbaasd dat de overlevende terroristen hier maandenlang konden onderduiken?

Leman «Dat zijn microprocessen. Globaal genomen is de tendens in Molenbeek positief. Het gaat hier beter dan in 2001, en beter dan in 1989. Zeshonderd moslims hebben het einde van de ramadan gevierd in de Sint-Jan-Doper-kerk. Het besef dat we moeten samenleven is nooit groter geweest.»

HUMO Ik hoor uw criticasters al steigeren: ‘Leman heeft zijn roze bril weer op.’

Leman «Nee. Want ik ben niet blind voor de problemen, hè. Ik zie de wagens met buitenlandse nummerplaten ook, en ik weet dat die soms op drugstrafiek wijzen. Ik zie ook dat hier Roma toekomen die hun vuilniszakken achteloos tegen een boom zetten. Tot ergernis van de Marokkanen, die bij komen klagen: ‘Ik wil verhuizen. Het is niet meer te doen met die immigranten.’ Nu, als mijn buren hun vuilnis op straat gooien, ga ik bij hen aankloppen. Alleen zo kun je de samenleving beter maken.»

HUMO De aanslagen in Parijs en Brussel zijn niet gepleegd door Roma’s, maar door Belgische en Franse Marokkanen die hun leven lang hier woonden.

Leman «Pas op: er zaten ook Franse Algerijnen tussen, hoor. Ik blijf erbij: dat zijn microprocessen, maar daarom niet minder belangrijk. De schade die ze aanrichten is enorm.»

HUMO Intussen is het Vlaams Belang in de peilingen aan een remonte bezig. Zijn ze terug van nooit helemaal weggeweest?

Leman «Ik ga ervan uit dat ze een groep mensen zullen recupereren, maar niet alles. Bij het Blok zaten naast zuivere racisten ook rabiate Vlaams-nationalisten. Die zijn overgestapt naar de N-VA, en die partij noem ik niet racistisch. U zult mij – en nu zullen veel mensen vinden dat ik vloek in de kerk – Bart De Wever nooit een racist horen noemen.»

'De haat was enorm. Men was ervan overtuigd dat ik een verschrikkelijk mens was.'


HUMO Ook niet na zijn uitspraken over Berbers?

Leman «Nee. Er ís een probleem met sommige clusters van Berbers uit bepaalde dorpen uit het Rifgebergte. Er zijn kernen waar ze een parallel rechtssysteem hebben. De Wever is een assimilatie-nationalist, en we verschillen duidelijk van mening, maar hij is geen racist. Al spreekt hij zijn achterban naar mijn mening te vaak naar de mond. Soms denk ik: ‘Komaan, ge zijt verstandiger dan dat.’»

HUMO En bent u het eens met De Wevers partijgenote Liesbeth Homans, wanneer ze weer ’ns zegt dat racisme relatief is?

Leman «Iedereen heeft het recht op een afwijkende mening. En ik begrijp soms waar ze op alluderen. Er wordt soms misbruik gemaakt van de beschuldiging van racisme. Maar het probleem is dat de N-VA het microproces altijd veralgemeent tot de regel. Zoals die keer dat Jan Jambon over dansende moslims sprak. Ik sluit niet uit dat er vijf waren die blij waren. Of zelfs twintig. Maar Jambon heeft met zijn veralgemening de 99.980 andere Molenbekenaars geculpabiliseerd. Het zijn nochtans die mensen die ons moeten helpen om die twintig te snappen. Door zulke veralgemeningen mist men de kans om het probleem bij de wortel aan te pakken.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234