5 jaar na Occupy Wall Street: hoe zou het nog zijn met de woede van de 99%?

2011 staat in de geschiedenisboeken vermeld als het Jaar van de Revolutie: we maakten kennis met de Arabische Lente, de Indignados, Occupy en de 99 procent. Maar wat blijft er vijf jaar later nog over van zoveel verontwaardiging? Humo trok samen met enkele Belgische activisten van het eerste uur op revolutionary road trip.

'Met bloemen en drumcirkels alleen zal het niet lukken'

De vlam sloeg eigenlijk al in december 2010 in de pan: uit onvrede met de corruptie en de economische malaise stak een Tunesische fruitverkoper zichzelf in brand. In een mum van tijd trokken moslims van Marokko tot de Filipijnen de straat op en eisten ze meer jobs en meer vrijheid van meningsuiting, met de maandenlange en bijwijlen grimmige bezetting van het Tahrirplein in de Egyptische hoofdstad Caïro als symbolische exponent.

Aangevuurd door het in oktober 2010 verschenen pamflet ‘Indignez-vous!’ (in het Nederlands vertaald als ‘Neem het niet!’) van de anarchodiplomaat Stéphane Hessel en de theorieën over radicale democratie van de Argentijnse politicoloog Ernesto Laclau kwamen jongeren in Spanje, Griekenland, Portugal en Italië op straat om de Europese besparingspolitiek, de torenhoge jeugdwerkloosheid en de zinloze oorlogen in Irak en Afghanistan aan te klagen. De zogenoemde Indignados – de Verontwaardigden – verschansten zich in tentenkampen op pleinen van grote steden en scandeerden politieke leuzen als ‘No nos representan’ (‘Ze vertegenwoordigen ons niet’) en ‘No les votes’ (‘Stem niet voor hen’).

In de VS droomden Kalle Lasn en Micah White van een grote mars op Wall Street. ‘Amerika heeft zijn eigen Tahrir nodig. Stel je eens voor dat 20.000 mensen Wall Street zouden inpalmen,’ twitterden ze. ‘Democracy, not corporatocracy.’

Ook in België gingen stemmen op om onze 19de-eeuwse parlementaire democratie te moderniseren. Na de federale verkiezingen van 13 juni 2010 riep schrijver David Van Reybrouck zijn G1000 samen, een ‘platform voor democratische innovatie’ dat burgers opdroeg oplossingen te bedenken voor hedendaagse problemen.

Vanaf 15 mei 2011 ging het er ruiger aan toe. Niet toevallig waren de eerste Indignados in Brussel Spaanse expats. Een bont gezelschap van studenten, activisten en EU-ambtenaren troepte samen voor de Spaanse ambassade aan de Belliardstraat. Op spandoeken stond de intussen klassieke slogan ‘Wij zijn de 99 procent’ te lezen, verwijzend naar een uitspraak van de Amerikaanse econoom Joseph Stiglitz in het meinummer van het magazine Vanity Fair, waarmee hij de economische almacht van de rijkste 1 procent en de daaruit voortvloeiende ongelijkheid in de samenleving op de korrel nam.

‘We begrepen snel dat een betoging in de Europese wijk na de kantooruren weinig zin had,’ zegt doorgewinterd activist Peter Terryn, die zich meteen bij het oproer had aangesloten. ‘Het bezetten van een plein had een grotere symboolwaarde en dus sloegen we onze tenten op het Carré de Moscou in Sint-Gillis op.’

Wekenlang kampeerden burgers in tal van wereldsteden op straat: in Zuccotti Park in New York, op het Beursplein in Amsterdam, aan St Paul’s Cathedral in Londen, op de Puerta del Sol in Madrid. Eén van de zeventig tenten in de Moskoustraat in Brussel behoorde toe aan Ben Borges, oprichter van de Facebookpagina Occupy Brussels.

Ben Borges «Iedereen was begeesterd door idealisme. Mensen stroomden toe vanuit Gent, Luik, Namen, Charleroi. We communiceerden met de buitenlandse groepen via sociale media en volgden de ontwikkelingen op de voet. Door die internationale samenhorigheid geloofden we op dat moment écht dat we de wereld zouden veranderen.»

De oprichters van Occupy Antwerpen richtten hun pijlen op de Groenplaats. ‘Het viel me op dat onze media met geen woord over de gebeurtenissen in Amerika repten,’ zegt Sarah Wagemans, lerares Nederlands aan anderstaligen en voortrekker van Occupy Antwerpen.

Sarah Wagemans «Daarom begon ik de berichten van Adbusters via Facebook te delen. Ik opende de pagina Occupy Antwerpen en verstuurde uitnodigingen voor een eerste vergadering op de Groenplaats. Er kwam hooguit dertig man opdagen. We spraken af om voor de volgende vergadering elk drie personen mee te nemen. Een week later telden we vijfhonderd deelnemers.»

Rafa Grinfeld, een veteraan in de activistenwereld, trok zijn ogen open.

Rafa Grinfeld «Wat mij meteen trof aan de Occupybeweging, was de nieuwe openheid. In onze kringen was er voordien veel wantrouwen. Bij ons moest je vooral de juiste achtergrond hebben.»

Wagemans «Het nadeel daarvan was wel dat sommige diehard-activisten ons te braaf vonden. Voor velen onder ons was het de eerste keer dat we op straat kwamen. We leerden bijvoorbeeld hoe we in grote groepen moesten vergaderen dankzij de instructiefilmpjes die Occupy Wall Street online zette.»


Spaanse klikspaan

Roepen om verandering is één ding, verandering realiseren een ander. Elke Occupy-afdeling begon op lokaal niveau aan een betere wereld te bouwen. Occupy Antwerpen bezette een week lang de De Keyserlei uit protest tegen het kappen van een rij eeuwenoude lindebomen. Onder impuls van onder anderen schrijver Jeroen Olyslaegers kwam er een gratis soepbedeling voor armen op gang. Zijn idee van de geefpleinen, -winkels en -kasten verspreidde zich over heel Vlaanderen, een concept dat overigens nog steeds overeind blijft.

De bezettingsstorm wervelde op 15 oktober 2011 naar een hoogtepunt met Occupy Everywhere, een betoging van miljoenen mensen in meer dan duizend steden. De originele Indignados verzamelden in Brussel na een wekenlange mars van 2.000 kilometer vanuit Madrid en Barcelona. Europeanen aller landen sloten aan onder de slogan ‘Verenigd voor een globale verandering’. Maar hoe succesvol het initiatief ook was, de klad zat er stilaan in. De bezetting van de Hogeschool-Universiteit Brussel gaf het imago van de beweging bovendien een flinke knauw.

Peter Terryn «Dat was een bizarre toestand. We hadden het gebouw niet echt gekraakt, want het was door de school ter beschikking gesteld. Het was wel nog gemeubeld en er stonden computers. Honderden mensen liepen in en uit, die konden we onmogelijk allemaal controleren. Achteraf bleek er heel wat materiaal gestolen te zijn.»

Borges «Daarnaast waren de toiletten verstopt. Dat zorgde voor allerlei onsmakelijke toestanden én het gaf de politie meteen een reden om ons weg te jagen.»

Ook intern vertoonde de samenwerking barsten.

Borges «Van het begin af was het duidelijk dat de Zuid-Europeanen en de Belgen een andere agenda volgden. Spanje, Portugal, Griekenland en Italië leden enorm onder de Europese besparingspolitiek. Die effecten waren in België niet of nauwelijks voelbaar. Hier heerste vooral ongenoegen over de eindeloze regeringsvorming.»

Terryn «Op zich vond ik die botsing van culturen best interessant. Onze basisanalyse en ideologie waren dezelfde. Ik had er alleen nooit bij stilgestaan dat de uitvoering ervan zo verschillend kon zijn. In die periode regende het stakingen in België: in de witte sector, de dienstensector en de openbare sector. Ik wilde de militanten van de vakbond uitnodigen om front te vormen. De Spanjaarden waren daar radicaal tegen. Zij staan van nature wantrouwig tegenover de syndicale beweging, die in Spanje verstrengeld is met het politieke bestel. Bij ons zijn de vakbonden onafhankelijker. Ik vond hun hulp meer dan welkom en duwde door.»

Er waren nog meer meningsverschillen, onder meer over het gebruik van geweld tijdens de betogingen.

Terryn «De Spanjaarden hanteerden een verklikkerssysteem. Zodra een betoger slaags raakte of geweld gebruikte, vormden de anderen een cirkel en begonnen ze die persoon met de vinger aan te wijzen om pers en politie duidelijk te maken dat ze zich distantieerden. Wij stonden voor geweldloos verzet, maar als het uit de hand liep, bleven we wel solidair.»

'De grote verdienste van Occupy is dat ze met de slogan van de éénpercenters het thema van de ongelijkheid op de agenda heeft gezet'

Ook financieel bleek het een zware opgave om de beweging overeind te houden.

Borges «Wij keken vanuit Brussel met gemengde gevoelens naar Occupy Wall Street, een bourgeois beweging met veel financiële middelen en weinig etnische minderheden. Amerika kent nu eenmaal een traditie van fondsenwerving die wij niet hebben. Toen de politie Occupy Wall Street met geweld verjoeg, had de beweging het geld om de stad New York voor de rechter te dagen wegens vernieling van eigendom. Dat proces heeft ze nog gewonnen ook.

»We hebben hen geld en middelen gevraagd om zo een echte globale beweging te kunnen oprichten, maar er was geen vertrouwen. Ze vroegen zich af of dat geld wel goed terecht zou komen.»

Wagemans «Occupy Antwerpen had weinig of geen middelen. Alles kwam uit onze eigen zak. Sommige winkels gaven groenten voor de soepbedeling en soms kregen we giften, maar dat was het. We schreven onze boodschappen op behangpapier dat we op de Turnhoutsebaan in de uitverkoop kochten en op de Groenplaats uitrolden.»


Geen tijd

Nog voor de jaarwisseling deemsterde de aandacht voor de Indignados weg. De massabetogingen losten op, maar het ongenoegen dat de beweging had opgewekt, werkte door in een plejade van spin-offs. Geoffrey Pleyers, socioloog aan de Université Catholique de Louvain en expert in sociale bewegingen, volgt het fenomeen al jaren op de voet.

Geoffrey Pleyers «2011 was een scharnierjaar. Sinds de gebeurtenissen in de Arabische wereld is er een continue golf van nieuwe protestbewegingen. Iedereen kent Occupy en de Indignados, de bezetting van het Taksim Gezi Park in Istanbul of de grote straatprotesten in Brazilië in 2013. Maar er was ook de bezetting van het Maidanplein in Oekraïne en de oproer in Hongkong. Recent palmden duizenden burgers pleinen in Roemenië en Bulgarije in. Op dit ogenblik gebeurt hetzelfde op veel plaatsen in Zuid-Amerika en West-Afrika.»

HUMO Hoe komt het dat mensen meer dan ooit de drang voelen om hun stem te laten horen?

Pleyers «Onze democratie kampt met een fundamenteel probleem. Militanten zullen zeggen dat ze niet werkt, dat de invloed van de lobbygroepen te groot is of dat er geen alternatief voorhanden is. Dat klopt, maar het is niet volledig. Onze democratie werkt niet beter of slechter dan vroeger. Alleen nemen burgers geen genoegen meer met een verkiezing om de vier jaar. Ze willen een actievere rol spelen én ze vragen dat politici meer rekening met hen houden.

»Veel bewegingen worden ook aangestuurd door jongeren die gefrustreerd raken door de hoge werkloosheid, corruptie en de vriendjespolitiek van het regime. Ze hebben ook meer tijd om zich dag en nacht met hun acties bezig te houden. Dat zag je duidelijk bij de zuidelijke Indignados. In een land als België, waar de werkloosheidsgraad lager is, moesten de leden hun dagelijkse protest combineren met een job, wat moeilijker vol te houden was. Bij de Franse protestbeweging Nuit Debout bleven enkelingen de hele tijd op de Place de la République, maar de meesten kwamen twee keer per week na hun werk.»


Nachtje opblijven

In België is de meest invloedrijke speler sinds 2011 Hart Boven Hard, de burgerbeweging die sinds de zomer van 2014 tegen de neoliberale mores tekeergaat. Ze lokt jaarlijks tienduizenden betogers naar de Grote Parade in Brussel, jent de Vlaamse minister-president met een alternatieve Septemberverklaring, mobiliseert burgers om op straat te komen tegen TTIP en CETA, de vrijhandelsverdragen tussen Europa, de Verenigde Staten en Canada en organiseert bosplantacties. Ook zij strijdt tegen de uitwassen van de vrije markt, maar een opvolger van Occupy? Zover wil medeoprichter Wouter Hillaert niet gaan.

Wouter Hillaert «De grote verdienste van Occupy is dat ze met de slogan van de éénpercenters het thema van de ongelijkheid op de agenda heeft gezet. Ze maakte van een schijnbaar extreemlinks standpunt een mainstreamgedachte. Ik beschouw Occupy eerder als een symbolische voorvader. Ook wij strijden tegen economisering en ongelijkheid, maar onze thematiek gaat veel breder en onze netwerken zijn niet dezelfde.»

HUMO De levensduur van een revolutionaire beweging is betrekkelijk kort. Houdt u daar rekening mee?

Hillaert «Het is van bij de aanvang ons doel geweest om minstens vijf jaar aanwezig te zijn als een constructieve antibesparingsbeweging. Wij engageren niet alleen losse burgers, maar ook de ngo’s en de vakbonden. Dat geeft je een iets bredere basis. Het open parlement van Hart Boven Hard komt één keer per maand met een vijftigtal mensen samen. Een groep van vijftien bespreekt twee-wekelijks de omzetting van ideeën. Voorlopig is er nog weinig directe dialoog met de politiek, maar daar werken we aan.»

Zelf wijst Hillaert naar Nuit Debout als de rechtmatige opvolger van Occupy. Wat begon als een groep Franse jongeren die op 31 maart 2016 de Place de la République in Parijs bezetten uit onvrede met de nieuwe arbeidswetgeving, kreeg navolging in verschillende Europese landen. Ook in Gent en Brussel organiseert men nachtelijke debatten over de meest uiteenlopende onderwerpen, maar met een honderdtal aanwezigen is de opkomst vooralsnog aan de magere kant. In Parijs neemt de interesse ondertussen gevoelig af, zegt professor Pleyers, die daar momenteel verblijft.

Pleyers «Begin september trokken de volksvergaderingen van Nuit Debout nog een vierhonderdtal deelnemers, maar eergisteren was er nauwelijks vijftig man.»

'Ik ben minder optimistisch geworden: Bernie Sanders steunt nu Hillary Clinton, en Syriza heeft óók zwaar moeten besparen'

HUMO Bewegingen als Hart Boven Hard en Nuit Debout werken concrete voorstellen uit. G1000 schreef haar bevindingen netjes in een rapport en overhandigde ze aan de verschillende parlementen in ons land. Is het überhaupt mogelijk om buiten de politiek om wezenlijke veranderingen door te voeren?

Pleyers «Ik bracht destijds veel tijd door bij Occupy Londen. Die jongeren waren categoriek tegen partijpolitiek. Enkele jaren later zag ik hen wel in rode T-shirts voor Labour-politicus Jeremy Corbyn supporteren. Hun standpunt was: ‘Als we iets willen veranderen, dan móéten we ons wel met de traditionele politiek verbinden.’ De conclusie is wellicht dat zoiets niet te vermijden is. Kijk maar hoe Occupy Wall Street zich met Bernie Sanders heeft verbonden. Ze willen veranderingen, maar niet de macht. Daarom steunen ze iemand die het voor hen kan doen.

»Tegelijk mogen we die groeperingen niet reduceren tot hun politieke impact. Ze tonen aan dat de democratie zich ook elders afspeelt: in een meer ecologische levensstijl of in een burgerij die beter geïnformeerd en waakzamer is.»

Borges «Veel mensen die via Occupy het activisme hebben ontdekt, hebben zich intussen bij vakbonden en andere veldorganisaties aangesloten om het werk voort te zetten.»


595 moorden

HUMO Intussen blijft de oorlog in Syrië duren, blijft de bankensector relatief onaangetast en verkeert het klimaat in een steeds zorgwekkender toestand. Heeft de mondiale protestgolf van 2011 wel iets opgeleverd?

Terryn «In Griekenland en Spanje zijn de Indignados de wijken ingetrokken, waar ze de basis van het succes van politieke partijen als Syriza en Podemos hebben gelegd. In Amerika kon een man als Bernie Sanders zo ver komen door de steun van dat netwerk. Toch ben ik minder hoopvol dan vijf jaar geleden. Toen Sanders de handdoek in de ring gooide en zijn aanhangers vroeg om op Hillary Clinton te stemmen, heeft hij de steun van de beweging verloren. En in Griekenland heeft Syriza toch een flink aantal besparingsmaatregelen moeten doorvoeren.»

Grinfeld «In Amerika steunen Black Lives Matter (organisatie tegen racisme en politie-geweld tegen zwarten, red.) en de groeiende beweging tegen de klimaatopwarming op de oude Occupy-netwerken. In Europa is er meer en meer protest tegen TTIP en CETA. Deze week manifesteerden er honderdduizenden mensen in Duitsland en zeker vijftienduizend in Brussel. De acties doen me erg denken aan die van de andersglobalisten: ze steunen op het netwerk van Europese ngo’s en ze hebben meer contacten met beleidsmakers en politieke partijen dan Occupy, Indignados en Nuit Debout.»

Pleyers «Veel burgerbewegingen uit 2011 kregen te maken met enorme repressie, met als tragische voorbeelden Egypte, Turkije en India. Op 14 augustus 2013 heeft men in Egypte 595 militanten vermoord. In Turkije worden militanten van het Gezi Park vervolgd. Hetzelfde zien we in India, waar men een soortgelijke beweging als Occupy vervolgt en jongeren aanklaagt wegens landverraad.»

HUMO Hoe ziet u de toekomst van de burgerbewegingen?

Pleyers «De democratie staat overal ter wereld onder druk. Het verbeteren ervan moet een permanente doelstelling zijn. Burgerbewegingen kunnen daarin een cruciale rol spelen.»

Wagemans «Na vijf jaar is mijn optimisme kleiner en mijn kwaadheid groter. Het naïeve geloof dat we de wereld in een knip kunnen veranderen is verdwenen. Met bloemen en drumcirkels alleen zal het niet lukken.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234