null Beeld

A.F.Th. van der Heijden - De helleveeg

De achteloze tijd: na bijna zeventien jaar publiceert A.F.Th. van der ­Heijden het vijfde deel van zijn onovertroffen romancyclus ‘De tandeloze tijd’. Nochtans was de schrijver al die ‘De tandeloze tijd’-loze tijd productiever dan ooit: hij wisselde van schrijftafel ten faveure van zijn andere en zo mogelijk nog ambitieuzere cyclus, ‘Homo duplex’, en werd tot requiems gedwongen door de Dood: ‘Uitdorsten’ voor zijn moeder, ‘Voetstampwijnen zijn tandknarswijnen’ voor zijn vriend Jean-Paul Franssens en, vooral, ‘Tonio’ voor zijn enig kind.

Bart Vanegeren

‘De helleveeg’ (De Bezige Bij), qua opzet vergelijkbaar met het weliswaar half zo omvangrijke ‘Weerborstels’, speelt in het lome Brabantse arbeidersmilieu van de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. De roman biedt een uitgebreid portret van een passante in ‘De gevarendriehoek’, het cyclusdeel over de jeugdjaren van (anti-)held Albert Egberts in Geldrop: tante Tiny, het jongste zusje van Alberts moeder.

Gewapend met een stofdoek, ‘het epicentrum van een schokgolf’, trekt Tiny eropuit om al poetsend iedereen de mantel uit te vegen – haar schoonmaakwoede als voorschot op de alles verterende woede, haar smetvrees als opmaat van de grote vrees dat anderen geluk en rust zouden vinden terwijl zij voor het leven gekwetst blijft ronddolen. Met het kleineren, koeioneren en kwellen van vooral haar ouders en oudste zus, bij voorkeur tijdens familiale feestelijkheden, smoort Tiny immers ‘haar ongemakkelijke bestaan, haar onuitroeibare chagrijn, haar puinzooi van een huwelijk’. Geleidelijk aan worden de contouren duidelijk van het trauma dat ten grondslag ligt aan tantes tomeloze zucht tot liegen, pesten en vitten, met de definitieve onthulling aan het sterfbed van Alberts door parkinson gehavende moeder.

In ‘De helleveeg’ floreert Van der Heijdens zin voor literaire meerduidigheid als altijd: zo blijkt de titel niet alleen op de tirannieke tante te slaan en doet de vertelling haar voordeel met de geheel tegengestelde betekenissen van het werkwoord ‘vergeven’. Met Tiny van der Serckt voegt de schrijver alweer een onvergetelijk personage toe aan ‘De tandeloze tijd’, die associatieve wemeling van herinneringen, indrukken en bedenkingen waarin het gevecht tegen de tijd van working class hero Albert Egberts centraal staat. Die ontwikkelt, als kroongetuige van zijn tantes ziedende strooptocht, een weinig vrolijke kijk op liefde (‘een bloedig gevecht met onzekere afloop’) en familie (‘één groot loyaliteitsconflict’). Ook Alberts portret wordt in ‘De helleveeg’ weer wat verfijnd: we leren van wie de latere toneelauteur en dramaturg zijn ‘dwingende verbeeldingskracht’ geërfd heeft; zijn impotentie en fascinatie voor bloedschande komen in beeld; en zijn zoon Thjum, genoemd naar Alberts gestorven jeugdvriend, duikt in de slotalinea van de roman fotograferend op Tiny's begrafenis op. Onvermijdelijk echoot hij Tonio van der Heijden – een snapshot van gene zijne.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234