'Aan de oever': Rafael Chirbes, chroniqueur van de Spaanse crisis

In betere tijden hoeden wij ons voor gezagsargumenten, maar nu de crisis u achterdochtig heeft gemaakt, halen wij er graag El Pais bij. Volgens die Spaanse kwaliteitskrant heeft Rafael Chirbes met ‘Aan de oever' hét boek over de Spaanse crisis én het belangrijkste boek van de voorbije vijf jaar geschreven.

‘Aan de oever’ is minder analyse dan impressie: Chirbes (65) laat de lezer meekijken door de ogen van een rijkgeschakeerd ensemble van personages – pompbedienden, hoertjes, allochtone bouwvakkers, autochtone bouwvakkers die projectontwikkelaar zijn geworden. Hun rêverieën, al dan niet ingebeelde dialogen en halfdronken causerieën tijdens spelletjes kaart, vormen samen een mooie collage, die feilloos de contouren van het Spaanse debacle schetst. In het oog van de narratieve en economische storm: de geruïneerde en obese meubelmaker Esteban.

'De Spaanse literaire sensatie van het moment portretteert de oeverloze misère '

In eigen land heeft Chirbes met ‘En la orilla’ korven vol literaire prijzen bijeengeharkt, de Nederlandse vertaling komt dus als geroepen. Met zijn schematische vertelstructuur, langlopende zinnen en overvolle bladspiegel maakt Chirbes het de lezer niet altijd gemakkelijk, maar wie ervoor openstaat, wordt meedogenloos meegezogen door de woordenvloed. In Amsterdam treffen we een goedlachse Rafael Chirbes: anders dan zijn inktzwarte boek zou kunnen doen vermoeden, valt er bij hem geen spatje verbittering of chagrijn te ontwaren – ook niet wanneer ik het weinig benijdenswaardige lot van zijn hoofdpersonage ter sprake breng.

Rafael Chirbes «Voor mij is Esteban een held van onze tijd, zoals we die ook kennen uit de roman van Michail Lermontov (‘Een held van onze tijd’, uit 1840, red.). Een underachiever, onopvallend, het prototype van ‘de overbodige mens’. Een Oblomov, zo u wil. Esteban is – zoals al mijn personages – slimmer dan ik, maar ongeveer even oud. Als je al mijn boeken naast mekaar legt, krijg je één grote kanttekening bij het zogenaamde succesverhaal van mijn generatie – mensen die 30 à 40 jaar oud waren tijdens La Transición, toen de dictatuur na de dood van Francisco Franco overging in de democratie. Zoals de journalist Eduardo Haro Tecglen schreef: ‘Wij zijn la generación bífida.’ De gespleten generatie. Op het lyceum deelden ze dezelfde lessenaar: de jongen die later minister van Binnenlandse Zaken zou worden en de junkie die allang is weggerot in de goot. Esteban vertegenwoordigt het deel dat naast de prijzen heeft gegrepen. In tegenstelling tot het hoofdpersonage van mijn vorige boek: een nieuwe rijke die fortuin heeft gemaakt met het storten van beton en de mensen rondom hem manipuleert, zoals een pottenbakker klei naar zijn hand zet.»

HUMO Er loopt in uw boek een rechtstreekse lijn van die manipulatieve betonboeren naar de opportunistische nouveaux riches die onder Franco een wit voetje probeerden te halen bij de blauwhemden van de Falange – de uitgesproken fascistoïde beweging van José Antonio Primo de Rivera. Alsof La Transición – volgens de overlevering een orgie van hooggespannen verwachtingen en veranderingen – nooit heeft plaatsgevonden.

Chirbes «Kijk naar de banken, de ondernemingen en het leger: de namen van nu zijn de namen van vroeger. De democratie heeft het regime en de gefortuneerden die ertegenaan leunden bevéstigd in plaats van verjaagd. Wie waren aan de universiteit mijn professoren? De blauwhemden, en de militairen – de republikeinsgezinden waren gevlucht, verbannen of omgelegd. Neem Juan March: allang dood, maar vereerd als een heilige omdat zijn Fundación kunstenaars en onderzoekers financiert. Meneer de grote mecenas was in werkelijkheid een dief, een piraat die tijdens de Eerste Wereldoorlog al smokkelend slóten heeft verdiend. Met de winst heeft hij de militaire coup van Franco betaald. Later heeft hij – door zijn geld in kunst te steken – de onschuld van zijn kinderen afgekocht: hun muren zijn behangen met werken van Goya en Velázquez


Steekpenningen en subsidies

HUMO Rechts heeft zich verrijkt, maar links liet zich ook niet onbetuigd. De socialist Felipe González, minister-president van 1982 tot 1996, heeft belangrijke sociale hervormingen doorgevoerd en Spanje in recordtempo naar spectaculaire economische hoogtes geleid. Maar onder zijn bewind kwam ook de zogeheten pelotazo in zwang, een term uit het voetbal – ‘een loeier’ – die in figuurlijke zin wordt gebruikt voor ‘snel geld’. Met allerlei schimmige plannetjes werden mensen in een wip miljonair.

Chirbes «In de jaren 80 is inderdaad een nieuwe klasse van rijken ontstaan: de sociaal-democraten. Dat is de generatie die zich verrijkt heeft met de Olympische Spelen van Barcelona en de Wereldtentoonstelling van Sevilla van 1992. Het dubbele startschot voor de bouwdrift die Spanje naar de afgrond heeft gevoerd.»

HUMO Opvallend dat uitgerekend links dat allemaal in gang heeft gezet.

Chirbes «Ons politiek bestel is een constructie. Na de dictatuur heeft men twee partijen uitgevonden, naar Duits model. De Beierse CDU was de blauwdruk voor de conservatieve Partido Popular. De SPD voor de Partido Socialista Obrero Español of PSOE. Maar de PSOE is het socialisme van de haute finance. Felipe González heeft een partij opgericht die zich op de socialistische traditie beriep, maar de échte socialisten in de kou liet staan. Sommigen assimileerden, anderen dropen af.

»Progressief Spanje kent een lange traditie van verraad. Neem de 19de eeuw, toen de liberale minister Juan Álvarez Mendizábal massaal eigendommen van de kerk liet confisceren. Kloosters, kerken, gronden. Dat moest het volk ten goede komen, maar het waren de aristocraten die zich verrijkten. Ze kochten de gronden en kloosters op en – het was de periode van de stadsvernieuwingsprojecten in Madrid en Barcelona – gingen ermee speculeren.

»Dat drama heeft zich herhaald in de jaren 80. De linkse regering heeft het casinokapitalisme geïntroduceerd, waardoor veel mensen op korte tijd waanzinnige sommen geld hebben verdiend. Dankzij grote publieke werken, zoals de hogesnelheidstrein, de AVE, die niet naar Barcelona of Zaragoza voerde maar naar – godbetert – het stoffige Sevilla. Thuisstad van González.»

HUMO Ik sprak ’ns met een mijnwerker uit de buurt van Córdoba, en die was vol lof over de AVE, die niet alleen geïsoleerde regio’s heeft ontsloten, maar ook een symbool werd voor de welvaart die González heeft gebracht.

Chirbes «De hogesnelheidstrein is er gekomen dankzij Europees geld. De subsidies stroomden binnen, en als die niet volstonden, pasten we bij met goedkoop geleend geld. De PP, die na González kwam, ging daar lustig mee voort. Elke baksteen in Spanje is betaald met buitenlands geld, en die schulden betalen we nu af. En wat is er overgebleven? Een gede-industrialiseerd land. We zijn een land van obers, bankiers en aannemers geworden.»

HUMO Ik heb de beton- en asfaltzucht van de Spanjaarden altijd met verwondering gadegeslagen. Autosnelwegen. Woontorens. Verkavelingen. Vliegvelden, in élke provinciestad. Zo hoog, zo breed en zo veel mogelijk. Waarom?

Chirbes «Prestige. Zo banaal is het. Is mijn zwembad toch niet kleiner dan dat van mijn buurman?

»Ik heb in Valverde de Burguillos gewoond, in het verpauperde Extremadura, op de grens met Portugal. In het dorp – 320 inwoners – is er een Olympisch zwembad. En een cultureel centrum. Een sporthal. Een bibliotheek. Allemaal gratis, want gesubsidieerd. Natuurlijk is dat onhoudbaar, want in het volgende dorp, 5 kilometer verder, hebben ze óók een Olympisch zwembad. Het is zoals bij de Russische minister Potemkin, die met houten gevels het verval maskeerde.

»In mijn dorp zijn twee scholen, voor vijftien kinderen. Want als je één school bouwt, kun je maar één bevriende aannemer een plezier doen. Als je er twéé bouwt, kun je ook je schoonbroer vooruithelpen. En de metselaars uit het dorp tevreden houden. Want dat is de tweede verklaring: (stopt een denkbeeldige portefeuille in z’n binnenzak) elk bouwproject zet de deur open voor corruptie. Steekpenningen, in ruil voor opdrachten en vergunningen.»

HUMO Uw collega Antonio Muñoz Molina heeft ook een – weliswaar journalistieker – boek over de crisis geschreven, waarin hij zich een diner onder oude vrienden herinnert, met zicht op de bedrijvige bouwkranen op het einde van de Paseo De La Castellana in Madrid. Wanneer Muñoz Molina daar vragen bij stelt, wordt hij, een oude communist met anarchistische sympathieën, weggezet als een rechtse bal die de conservatieve oppositie napraat.

Chirbes «Kritiek was mogelijk, maar werd – hoe zal ik het zeggen? – niet gesubsidieerd door het ministerie van Cultuur (lacht). Kijk, telkens als ik iets aan de kaak stelde, werd ik weggezet als een nar. Als een sectair. Mij kon het niet schelen, hoor, ik heb het leven geleid dat ik wilde leiden. In tegenstelling tot andere schrijvers ben ik nooit gaan tafelen in het Moncloa (de ambtswoning van de minister-president, red.). Als ze me belden, verzon ik een excuus.»

HUMO Muñoz Molina schrijft ook over die andere Spaanse obsessie: het feest. Hij geeft dezelfde voorbeelden als u: de Olympische Spelen, de Wereldtentoonstelling. Tonnen geld gingen over de balk ‘als populistische gift, ter erkenning van het uitzonderlijke boven het gewone’.

Chirbes «Het feest is bijkomstig, het zijn de gebouwen waarin gefeest werd die telden.»

HUMO Ik bezocht in de zomer van 2012 Peñarroya, een stadje in Noord-Andalusië. De crisis en de werkloosheid waren op hun hoogtepunt, maar van miserie viel volstrekt niks te merken: de terrassen en bars zaten afgeladen vol. Niets of niemand komt tussen de Spanjaard en zijn caña of rum-cola?

Chirbes (met dichtgeknepen ogen) «Bent u een protestant, misschien? Want u klinkt als een calvinist. Kijk: als in Oslo of Brugge de zon schijnt, komen de mensen ook buiten om een glas bier te drinken. De natuur heeft toevallig veel mededogen met de Spanjaarden: de zon schijnt vaak bij ons. De armen zijn dan wel arm, het klimaat is excellent.»

HUMO Toen ik in Peñarroya was, vertelde men dat de gevolgen van de crisis en de werkloosheid werden opgevangen in familieverband. Een Spaans fenomeen, vat het personage Francisco in uw boek samen, terwijl hij de kaarten nog ’ns schudt: ‘Moeders, schoonmoeders, schoonzusters.’

Chirbes «Typisch voor maternale samenlevingen, in Marokko is dat ook zo. De familie was bij ons in de verdrukking geraakt, maar de crisis heeft ze weer bijeengebracht. Want werklozen gaan vaker bij grootmoeder of tante op bezoek, in de hoop dat er misschien een biljet van 50 euro op tafel komt, en in ruil repareren ze de ijskast die stuk is.»


Kluisjes met zwart geld

HUMO Uw boek speelt zich af in Misent. Een fictieve plek.

Chirbes «Maar wel het landschap dat ik zie als ik uit mijn raam kijk. Het landschap van mijn jeugd, ook, maar met meer littekens.»

HUMO De Costa Blanca is niet ver weg: dáár – maar eigenlijk in de hele regio Valencia – draaiden de betonmolens het driftigst. In elk corruptieschandaal dat aan het licht komt, loopt er een draadje naar Valencia.

Chirbes (wuift) «Men zet de spot op Valencia om niet over Madrid, Andalusië en Catalonië te hoeven te praten. De Catalanen zijn begaan met hun goede naam: daar spreken ze het woord corruptie gewoon niet uit. Maar hun voormalige minister-president, Jordi Pujol, is wél betrapt met miljoenen op een buitenlandse bankrekening. In Andalusië wordt ook gezwegen, want daar is links aan de macht, en het waren zij die met de vingers in de potten zaten. Extremadura is bekend om zijn vogelpracht, maar als er niet genoeg subsidies binnenkomen, stoppen de vogels met fluiten. In élk gemeentehuis in élke stad stond een klein kluisje met zwart geld.»

HUMO Wie de provincie Alicante betreedt, wordt in Spanje gezegd, zal dat zonder plaatsnaamborden ook wel merken. Je ziet het aan de huizen. En in Valencia-stad is de Ciutat de les Arts i les Ciències, een toverachtige maar peperdure verzameling bouwwerken van Santiago Calatrava, symbool geworden voor de verspilling van de voorbije jaren.

Chirbes (dromerig) «Magistrale architectuur, die tenminste de verbeelding voedt. Wij gingen vroeger op het strand naar de voorbijvarende zeeschepen kijken: daar doet het me aan denken.»

HUMO Nadat de vastgoedbubbel knapte, konden tienduizenden gezinnen hun hypotheeklast niet meer dragen. De banken zetten hen onverbiddelijk op straat. Hebt u die uitzettingen van nabij meegemaakt?

Chirbes «Natuurlijk. Achter mijn huis ligt een klein tuintje: het wordt onderhouden door een man die er in ruil voor dat werk groenten kweekt. Hem hebben ze onlangs uit zijn huis gegooid. Dit jaar zijn nog maar eens 35.000 mensen uit hun huis gezet. De banken willen revanche. Nochtans hebben die banken hun overleven te danken aan publiek geld. Mensen worden op straat gezet omdat ze de risico’s fout hadden ingeschat. De banken hadden de risico’s óók fout ingeschat, maar worden beloond met honderden miljoenen. Deze regering is crimineel. Ze jaagt mensen naar kraakpanden, waar men elektriciteit aftakt met blootliggende kabels.»

HUMO Op het hoogtepunt van de crisis bezetten duizenden manifestanten tientallen pleinen in Spanje. Uit die Movimiento 15-M, wij kennen ze als de indignados, is de politieke partij Podemos voortgekomen. Podemos – ‘Wij kunnen’ – ijvert voor een basisinkomen, wil huisuitzettingen verbieden en door de bank aangeslagen goederen teruggeven. De partij heeft nu al de meeste leden, en volgens een recente peiling van El Pais zou ze ook qua stemmen de grootste partij worden.

Chirbes «Het establishment is al in het verweer gekomen: elke keer als ik de radio aanzet, wordt Podemos vernietigd. Met het woord. Wie doet dat? La casta, zoals Podemos ze noemt, ‘de kliek’.

»Podemos toont één ding aan: dat de mensen er genoeg van hebben. Van de koning die zijn zaakjes regelt, van de politici die precies hetzelfde doen. Ik hoop dat Podemos de lont in het kruitvat kan zijn. Ik praat eigenlijk niet graag over politiek, maar als zij het rotte systeem de genadeslag kunnen toedienen: ‘Wees welgekomen, Podemos.’ (glimlacht)»


Terug naar het paradijs

HUMO Zal de gewone Spanjaard herrijzen? Of berust u, net als Francisco tijdens een laatste rondje kaart: ‘Ook al doen we nog zo ons best om het te ontkennen, dit is nog altijd het Afrika dat begint bij de Pyreneeën.’

Chirbes «Ik bemerk veel berusting, ja. De transitie is een luchtspiegeling gebleken. Het was een machtsgreep door mensen die allang aan de macht waren. Spanje is als een oude man, de benen bezaaid met blauwe plekken en levervlekken. Hij sleept zich naar het einde en smeekt: ‘Laat me gewoon niet te veel lijden.’ En: ‘Als het paradijs bestaat, zie ik het wel.’»

HUMO Schetst u dat paradijs ’ns.

Chirbes «Voor mij is het paradijs: mijn kindertijd. Nochtans waren dat de jaren van Franco, van fascistische onderdrukking en religieus fanatisme. Maar tegelijk was mijn jeugd weelderig als een Arabische tuin. Ondanks alle smeerlapperij. Franco stal een kip van de mensen, maar gaf een ei terug. De banken roven kippenhokken leeg en houden alle eieren voor zichzelf.»

HUMO Deelt u, vraag ik me tot slot af, eigenlijk het inktzwarte wereldbeeld van Esteban, zijn dementerende vader echoënd: ‘Iedere mens is een in elkaar geflanste zak viezigheid.’

Chirbes «Nee, want ik leg nog een zekere tederheid aan de dag voor sommige personages, zoals Liliana, de Colombiaanse migrante. En Rachid, de Marokkaanse bouwvakker.

»Ik ben die zin gaan halen bij de barokschrijver Baltasar Gracián, chroniqueur van het illusieloze. Hij schrijft letterlijk dat de mens een zak stront is. Hij heeft natuurlijk gelijk: we zijn een omhulsel, dat – binnenin – een hoop stront meedraagt. Maar we zijn wel een zak stront die iets kán. (Neemt een fles vast) Water bottelen. Een huis bouwen. Of een boek schrijven. Een boek is fragieler dan een gebouw, maar anderzijds: hoeveel gebouwen uit de tijd van Leo Tolstoj staan nog recht in Rusland? Niet veel, wellicht. Zijn boeken wel. Mijn boeken zijn eigenlijk niet pessimistisch. Ze getuigen over hun tijd, zoals de ruïnes in Carthago over hun tijd getuigen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234