Achter de schermen van de EU: Luuk van Middelaar, ex-speechschrijver van Herman Van Rompuy

Luuk van Middelaar (44) is prof in Leiden en Louvain-la-Neuve, NRC-columnist, Brussels ingezetene, maar vooral: de helderste stem over de Europese politiek in de Lage Landen.

'Toen de eurocrisis uitbrak, wist níémand wat te doen, en dat heeft een paar jaar zo geduurd'

HUMO U was enige tijd speechschrijver voor de Nederlandse liberale politicus Frits Bolkestein, nadien voor de christendemocraat Herman Van Rompuy: men kan Luuk van Middelaar inhuren?

Luuk van Middelaar «Niet zomaar, hoor (lacht). En ik zou het ook niet meer zo makkelijk doen. Als je je voor Europese politiek interesseert, is de Europese Raad toch wat de Champions League in het voetbal is. Daarom wou ik het doen. Het was ook nog eens extra spannend dat Van Rompuy de eerste was die vast voorzitter werd.»

HUMO Heeft een speechschrijver ook veel politieke invloed?

Van Middelaar «Ik zat in het kernteam van Van Rompuy, en had het geluk dat ik een baas had die van speeches en tweets zijn favoriete communicatiemiddelen maakte – interviews vermeed hij. De tweets waren er voor snelle reacties, speeches om het gezaghebbende presidentiële woord uit te spelen, wat paste bij zijn persoonlijkheid én zijn functie. Een Europese Raadsvoorzitter heeft niet veel formele macht, maar wel de macht van het woord. Dan heb je als speechschrijver een belangrijke adviserende rol. Woorden maken de politiek.»

HUMO Een Raadsvoorzitter moet vooral goed op zijn woorden letten, lijkt me.

Van Middelaar «Hij moet uit ieders naam spreken. Toch nog íéts zeggen terwijl je nauwelijks wat kan zeggen, is vaak de opdracht. Er waren dus sterke beperkingen, maar moedeloos werd ik er niet van: er zijn tenslotte ook verzenmakers die zichzelf opsluiten in een sonnet van twee keer vier en twee keer drie regels.»

HUMO In het straatarme Moldavië was Van Rompuys status alvast enorm: u beschrijft een ontvangst met militaire parade, stilvallend openbaar verkeer, zingende schoolkinderen…

Van Middelaar «Ja! Hij werd er onthaald als een Amerikaanse president. En ik moet zeggen: Van Rompuy paste zich heel goed aan! (lacht)»

HUMO Maar met zijn status en gezag onder de Europese leiders viel het ook wel mee?

Van Middelaar «Zonder meer. Hij heeft, met name in de eurocrisis, gezien dat als het storm is en de baren hoog gaan de Raad de plek is waar de regeringsleiders besluiten moeten nemen. Hij is niet alleen zelf gegroeid in zijn rol, hij heeft ook die functie geconsolideerd. Na twee jaar dacht niemand nog: ‘Waar hebben we die man eigenlijk voor nodig?’ Hij had het vertrouwen gewonnen van Merkel en Sarkozy: ‘Herman is a safe pair of hands.’»

HUMO Wat had u in uw boek níét kunnen beschrijven zonder die Europese werkervaring?

Van Middelaar «Op een Europese Raad komen achtentwintig nationale leiders samen, politieke alfadieren, met elk hun band met de kiezers en de media in hun eigen land, met hun eigen visie op de politiek, op hun plaats in de geschiedenis. Hoe heftig die botsing telkens weer is, dat kun je je van buitenaf niet voorstellen.

»Een tweede ding is: hoezeer er daar geïmproviseerd moet worden. ‘Improvisatie’ was lang de werktitel van mijn boek. Er zijn momenten dat er iets móét gebeuren – een land gaat failliet! – terwijl er geen recepten klaarliggen, en de nodige instrumenten ontbreken. Dan is het aan de zijlijn makkelijk om te roepen: ‘Schande! We hebben het altijd voorspeld!’ Alleen op de plek waar de beslissingen móéten vallen, ervaar je de druk van de tijd. En dan kan improviseren een belangrijk talent zijn. Zoals in de jazz: ‘I’ll play it first,’ zei Miles Davis, ‘and tell you what it is later.’»

HUMO Dat gaat op voor de hele Europese constructie. U citeert uw intellectuele vader in Parijs, Marcel Gauchet: ‘De Europeanen weten niet wat ze gebouwd hebben.’

Van Middelaar «Europa is een heel ander bouwwerk geworden dan wat oorspronkelijk bedacht en opgetuigd was door Paul-Henri Spaak en zijn compagnons. Hun Europa was dat van de markt, van het vrije verkeer. Een knusse gemeenschap, die zich tijdens de Koude Oorlog, onder Amerikaanse bescherming, kon ontplooien. Er was ook wel een soort politieke roeping, maar die brak niet door. Tot het grote kantelmoment, de val van de Muur.

»Te weinig wordt gezien dat Europa niet alleen een voortbrengsel is van 1945, maar ook van 1989, het moment van een schok die het continent heeft veranderd. Sindsdien is Europa, gedwongen door allerlei crisissen, een heel ander verhaal gaan ontwikkelen dan de stichters voor ogen hadden: een Europa dat zich om zijn munt en zijn grenzen bekommert en niet vies is van macht. Ik vind het van symbolisch belang dat het in 1993 zelfs een andere naam kreeg: de Europese Gemeenschap werd de Europese Unie.»

HUMO U beschrijft die crisissen uitvoerig, om te beginnen de grexitthriller. Toen hebt u de paniek in de blikken van de verzamelde alfadieren gezien?

Van Middelaar «Toen de eurocrisis uitbrak, wist níémand wat te doen, en dat heeft een paar jaar zo geduurd. Men heeft van alles geprobeerd – Griekenland onder controle krijgen, regels verstrengen, reddingsschermen opbouwen, maar het bleef strompelen. De markten – dat woeste beest dat niemand precies kent (lachje) – wilden niet kalmeren. Pas in juni 2012 is het doorslaggevende antwoord gekomen, met de zogenaamde bankenunie.»

HUMO Wie zullen we in de geschiedensboeken opschrijven als redder van de euro?

Van Middelaar «Twee namen: Merkel en Draghi. De voorzitter van de Europese Centrale Bank was nodig voor de monetaire trucs, Merkel bracht de eurocrisis van het financieel-economische vlak op het politieke vlak toen ze stelde: ‘Het einde van de euro is het einde van Europa.’ Ze ging daarmee in tegen de financiële rekenmeesters die verkondigden dat West-Europa een grexit wel zou kunnen verstouwen zonder al te veel schade, én tegen de juridisch orthodoxen die altijd met de regels van het verdrag schermen.»

HUMO U hebt het ook uitgebreid over de Oekraïnecrisis, die al wat weggezakt is in het geheugen.

Van Middelaar «Het was nochtans de ernstigste crisis in ons continent sinds de Koude Oorlog: de Amerikanen stonden op het punt om Kiev van wapens te voorzien, we hadden bijna een gewapend Amerikaans-Russisch conflict op Europese bodem. Vergeet ook niet dat er duizenden doden gevallen zijn. Als die crisis al wat weggezakt is, is dat ook omdat er in het voorjaar van 2015 een staakt-het-vuren gekomen is, ook alweer door inspanningen van Merkel.»

HUMO U schrijft: in de Oekraïnecrisis heeft de EU zijn geopolitieke onschuld verloren. Wat wil dat zeggen?

Van Middelaar «De Europese Unie heeft lang gedacht dat je aan geopolitiek kunt doen met een passer. Je zet de punt van de passer in Brussel, trekt een mooie cirkel van West-Marokko door de Maghreb, het Midden-Oosten, Turkije tot Rusland, en beschouwt dat als je invloedzone, zonder nog maar te kijken wie je zo allemaal op een hoop gooit, of welke landen er net achter die passerlijn liggen: Rusland, Saudi-Arabië… In die wijde cirkel wilde Europa a ring of friends creëren. Toen de voormalige Commissievoorzitter Romano Prodi dat idee eens in het Witte Huis aan de man wilde brengen, zei G.W. Bush hem fijntjes: ‘Sounds like the Roman Empire, Romano…’ Intussen weten we wat er van die ring of friends geworden is: a ring of instability.

»Uit de Oekraïnecrisis zouden we toch moeten leren dat de Europese Unie wel degelijk een buitengrens heeft. Ook als je zelf geen machtsspeler wil zijn, zullen je buren – Poetin, Erdogan en hun collega’s – je wel degelijk als een machtsspeler zien. Als wij zeggen dat we Oekraïne alleen economische ontwikkeling en universele waarden willen bijbrengen, zegt Poetin: ‘Pure hypocrisie, u doet aan territoriumuitbreiding.’ Als de EU een serieuze buitenlandpolitiek wil, moet ze ook díé taal leren spreken, in een krachtenveld van macht en tegenmacht.»

'Op een Europese Raad komen 28 nationale leiders samen, politieke alfadieren met hun eigen visie en kiezers. Hoe heftig die botsing telkens weer is, dat kun je je als buitenstaander niet voorstellen'

HUMO Alweer paniek in Brussel bij de volgende crisis: de vluchtelingentoevloed.

Van Middelaar «Het Europese asielsysteem is altijd wankel geweest, want het dreef op een stukje hypocrisie. Volgens de Dublin-regels moeten landen aan de buitengrens van Europa, zoals Italië en Griekenland, de vluchtelingen opvangen. Natuurlijk wist iedereen dat zoiets oneerlijk is, maar iedereen wist ook dat de autoriteiten in die landen vluchtelingen doorlieten: liever sloot men voor die praktijk de ogen dan zelf veel vluchtelingen toegewezen te krijgen. Dat wankele systeem is in elkaar geklapt onder druk van de enorme toevloed van meer dan 1 miljoen vluchtelingen in 2015.

»Toen moest uit het niets een andere regeling bedacht worden. En dat is mislukt door technocratische overmoed: zoals altijd in Brussel probeerde men het probleem te depolitiseren, het aan te pakken aan de hand van objectieve criteria. Brussel heeft daartoe veel talent en vernuft geïnvesteerd in een geweldig apparaat dat uiterst geschikt is voor het dagelijkse beleid van de Unie, maar dat tekortschiet in een materie als het vluchtelingenbeleid. Quota zijn geschikt om kabeljauw te verdelen, met vluchtelingen lukt dat veel minder.»

HUMO Weer onder impuls van Merkel is de controle herwonnen met de deal tussen de EU en Turkije: dat land krijgt geld als het geen vluchtelingen meer doorlaat. A dirty deal, zeggen velen.

Van Middelaar «Dat is dan een tweede leermoment uit die vluchtelingencrisis: de erkenning dat je in de buitenlandse politiek nu eenmaal voor verschrikkelijke dilemma’s komt te staan. Je kan niet én universele gastvrijheid bieden én je eigen burgers volledige bescherming garanderen. Uitsluitend kiezen voor het eerste is makkelijk als je een geestelijke leider bent, zoals paus Franciscus, maar voor een wereldlijke leider ligt dat anders: ik vind de Turkije-deal aanvaardbaar, een moedige en ook wijze stap van de Unie. Er werd immers een evenwicht tussen gastvrijheid en bescherming ingebouwd: voor elke vluchteling in Griekenland die Turkije terugneemt, zou de EU een Syriër uit de Turkse kampen opnemen.

»De vluchtelingencrisis is nog niet weg. We hebben nog geen evenwichtige oplossing voor het geval er weer zoiets op ons zou afkomen. We laten het nu aan Italië over om zaken te doen met Libië, alsof we weer terug zijn in de dagen van Khadafi en Berlusconi: ‘Wij hoeven het niet te weten.’»


Echte regering

HUMO Rest ons nog een kanjer van een crisis: de brexit. Had u die zien aankomen?

Van Middelaar «Sinds de dag dat David Cameron het bijzonder lichtzinnige besluit nam om dat referendum te organiseren, ben ik er niet gerust in geweest. Zijn redenering: uiteindelijk weet de Brit wel waar zijn boterham wordt gesmeerd. Nee dus, want de Britten zijn een heel nationalistisch volk. Ze trekken daar nog ten oorlog! Zo lang is het niet geleden dat ze op de kade stonden te applaudisseren toen de marineschepen naar de Falklands vertrokken.»

HUMO Is de brexit onomkeerbaar?

Van Middelaar «Wie zal het zeggen? Het is een enorme politieke achtbaan, die zich voor een groot deel binnen de Conservatieve Partij afspeelt. Hun discours verwatert, in haar recente toespraak in Firenze aanvaardde Theresa May toch al een overgangstermijn omdat ze weet dat de Britten een breuk economisch volstrekt nog niet aankunnen. Zelfs een nieuw parlement zal het niet aandurven het brexitreferendum terug te draaien, denk ik, alleen een volksuitspraak kan dat doen. Misschien kunnen de Britten aan het einde van de onderhandeling een nieuwe vraag voorgelegd krijgen. Niet zo open als in 2016: wil je eruit of blijven? Maar concreet: wil je er op déze manier uit, met déze toekomstige relatie met de EU, of toch liever blijven? Dat zou dan een moment van de waarheid kunnen zijn.»

'Luuk van Middelaar: 'Quota zijn geschikt om kabeljauw te verdelen, met vluchtelingen lukt dat veel minder.'

HUMO U adviseert Brussel: laat bij de onderhandelingen met de Britten alle rancune tegenover hen varen.

Van Middelaar «Die rancune was zeer voelbaar bij Commissievoorzitter Juncker, die het had over deserteurs, ketters die niet meer in de Europese idee geloven. We hebben het hier niet over een ex die in de natuur verdwijnt: het Verenigd Koninkrijk blijft een buurland dat heel belangrijk is voor onze welvaart en veiligheid. Alle lijnen doorknippen onder het motto van ‘opgeruimd staat netjes en wij gaan nu Europa opbouwen’ lijkt me niet verstandig.»

HUMO Na de brexit werd gevreesd voor een frexit, een nexit, een öxit...

Van Middelaar «Het bloeden is gestopt, de wond van de brexit is verbonden. Dit voorjaar hebben de kiezers in Nederland en Frankrijk blijk gegeven van hun gehechtheid aan de Europese Unie. De verkiezing van Macron in mei was een moment van grote opluchting. Je zag hier op het Schumanplein de mensen die voor Brussel werken weer wat fierder en rechter lopen. Ook Duitsland, weten we inmiddels, zal een kanselier hebben die pro-Europees is. We hebben weer de wind in de zeilen, zei Juncker een paar weken terug. Maar ik zou toch niet vergeten dat een grote groep kiezers níét achter de EU staat. Kijk ook naar het resultaat van de AfD in Duitsland: bijna 13 procent, evenveel als Geert Wilders in Nederland bij de laatste verkiezingen.

»De Duitse verkiezingen hebben de electorale cyclus afgesloten die met de brexit is begonnen, en waarin de fundamenten van de Europese Unie werden beproefd door een kiezersopstand zonder weerga. De Unie is met de schrik vrijgekomen, maar moet met die vrijheid nu wel wat doen.»

HUMO Des te urgenter is de vraag, schrijft u, hoe de Unie politiek best handelt. Maak van de Commissie een echte regering, met aan het hoofd een nieuwe Jacques Delors, is het antwoord van Guy Verhofstadt. U slaagt er trouwens in een boek van 372 pagina’s over Europa te schrijven zonder die laatste één keer te noemen. Il faut le faire!

Van Middelaar «Compliment aanvaard. Ik hoop dat het niet mijn enige verdienste is (lacht).»

HUMO Verhofstadt zal wel begrijpen dat u ook hém toespreekt als u zegt: met dergelijke ‘reddingspogingen’ vernietig je de Europese Unie. Straffe taal.

Van Middelaar «Klopt. Maar voorstellen die de Europese Unie vorm willen geven als een parlementaire federatie, met een parlement en de Commissie als regering, waarbij de Europese Raad van ministers wordt afgeschaft of een soort wegdeemsterende senaat is, werken volgens mij zeer ontwrichtend. Dat is een nostalgisch model dat volstrekt niet past bij de pluraliteit van ons continent. En het past ook niet bij de evolutie van de Europese Unie tot nu toe.

»De fundamentele conflicten liggen vaak in belangentegenstellingen tussen staten: tussen Noord en Zuid, Oost en West, Frankrijk en Duitsland... En ook voor dat soort conflicten heb je een forum nodig. Vandaar het enorme belang van de Europese Raad en Raad van ministers om de vrede te behouden.»

HUMO De Europese Commissie, die u een ‘lookalike-regering’ noemt, moet maar eens leren dat ze gewoon een stuk administratie is?

Van Middelaar «Van dat zelfbeeld als ‘de toekomstige regering van Europa’ moet de Commissie af. Het jaagt mensen in de gordijnen. ‘Mijn land afschaffen, dat hoeft voor mij nu ook weer niet,’ is wat de meeste Europeanen denken – alleen in België en Luxemburg, voor een deel misschien in Duitsland, kan dat anders liggen.»

HUMO Merkel zal allicht met een blok aan het been zitten in haar nog te vormen regering: de eurosceptische liberalen van FDP. De wind in de zeilen van Europa is alweer gaan liggen?

Van Middelaar «Het is duidelijk dat Merkel minder handelingsvermogen zal hebben dan zij en vele anderen, onder wie ik, hadden gewenst. Maar ik blijf hopen dat ze in haar vierde termijn aan haar Europese nalatenschap wil werken, en niet alleen als crisismanager wil herinnerd worden. Kort na de verkiezing van Trump leek ze zich tegen heug en meug toch maar kandidaat te stellen omdat het nu eenmaal moest. Sindsdien heeft ze er misschien weer zin in, met die jonge gast in Parijs aan haar zijde.»

HUMO Messias Macron hield net een opgemerkte rede in de Sorbonne: sporen zijn plannen met wat u voor de Europese politiek wenselijk acht?

Van Middelaar «Ja, want hij vertrekt van de historische toestand zoals ze is – geopolitieke onzekerheid en bevolkingen die willen meepraten – en richt zijn plannen op concrete stappen, het meest ambitieus op het vlak van defensie. Institutionele valkuilen heeft hij vermeden. Ik vind het ook wel mooi dat hij de oude Franse rol opneemt het ‘initiatief’ te nemen.»

HUMO ‘Wat is het telefoonnummer van Europa?’ Uit uw boek onthoud ik ten slotte dat die beroemde vraag van Henry Kissinger nu eindelijk opgelost is.

Van Middelaar «Ja, het is het nummer van Merkel. In alle crisissen speelde ze een centrale rol. Maar ook Macron werkt hard aan het openen van een telefoonlijn naar Washington. Hij heeft mijn zegen: dat is een goeie zaak voor het evenwicht in Europa.»

Luuk van Middelaar, ‘De nieuwe politiek van Europa’, Historische Uitgeverij

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234