null Beeld

Achter de schermen van het crematorium: 'Soms stelde ik mezelf targets: 'Ik kan voor sluitingstijd nog wel vijf baby's cremeren''

De jonge Amerikaanse Caitlin Doughty werkte jaren in een crematorium, reed rond met babylijkjes in kartonnen dozen, stak duizenden doden in de oven en schreef een boek over haar ervaringen achter de schermen van de doodindustrie. In Amerika werd het meteen een bestseller, en met reden. ‘Als de rook om je hoofd is verdwenen’ is griezelig interessant en dodelijk grappig.

Annemie Bulté

Haar eerste dag begon met het scheren van een oudere man met dik wit haar en een stoppelbaard. Onder het onverbiddelijke licht van de spaarlampen staarde ze naar die arme onbeweeglijke Byron – dat was de naam die op het kaartje stond dat aan zijn grote teen hing. Toen zette ze het roze plastic scheermes naast de openstaande mond, vertrokken in een stille schreeuw, en probeerde niet in de oneindige leegte van zijn doffe ogen te kijken.

'Voor wie nog nooit het voorrecht heeft gehad om Eau de Décomposition te ruiken: de eerste noot van een rottend mensenlijk is drop met een sterke ondertoon van citrus'

Caitlin Doughty zal haar eerste dag in het uitvaartbedrijfje Westwind Cremation & Burial beëindigen met de verkruimelende schedel van Byron in haar handen, wiens as ze net uit de oven heeft geveegd. Het ongemak dat ze voelt, is slechts de voorbode van wat zes jaar sjouwen met onwillige lijken, lichamen verbranden en het bij elkaar vegen van botten met een meisje doet. ‘Ik wist al snel dat ik een boek wilde schrijven over wat zich achter de schermen van de doodindustrie afspeelt,’ vertelt de nu 30-jarige Doughty in Los Angeles.

Caitlin Doughty «Ik had een heel romantisch beeld van werken in een crematorium. In gedachten zag ik me het lichaam van de overledene naar een gloeiende vuurstapel in de openlucht dragen, omringd door kaarsen en het gehuil van familie en vrienden. Ik schrok van de cleane, industriële omgeving van zo’n modern crematorium. De gigantische koelcel waarin de lijken worden gestapeld, de dozen met bruine plastic urnen in de garage, de crematieovens die elke ochtend grommend tot leven komen en de ruimte vullen met geraas en dikke, hete lucht.

»Het ergste aan mijn werk in het crematorium vond ik niet de aanblik van ontbindende lijken, maar wel dat ik het grootste deel van de dag alleen was met die dode lichamen. Ons uitvaartcentrum ging ze bij de familie thuis of in het ziekenhuis ophalen, en de enige die erbij was op het moment dat ze de muil van de kolossale crematieoven ingingen, was een wicht van 23 dat nog moest leren hoe je een lijk in de vlammen verplaatst door met een metalen hark achter de ribben te haken. Hoewel ik dat altijd met respect probeerde te doen en me vereerd voelde dat ik diegene was die de rode knop van de machine mocht indrukken, vond ik het verkeerd. Ik vroeg me af of de familie het lichaam van hun geliefde wel uit handen zou geven als ze wisten hoe er met hun dode wordt omgesprongen in de uitvaartbranche. Het dwong me om na te denken over wat ik zou doen als mijn eigen naasten zouden overlijden. Het idee om de zorg voor hun levenloze lichaam over te laten aan derden leek me plots gruwelijk.»


Eau de Décomposition

In de Verenigde Staten is Caitlin Doughty een internetfenomeen, dankzij haar veelbekeken serie YouTube-filmpjes ‘Ask a Mortician’ (‘Vraag het aan de begrafenisondernemer’, red.). Daarin beantwoordt ze in Wednesday Addams-stijl wrange vragen als: ‘Wat gebeurt er met borst-, heup- en knie-implantaten bij de crematie?’ of ‘Wordt het lichaam van mijn 92-jarige moeder opgelost in zuur?’ (nee) of ‘Doen lijken het in hun broek na hun dood?’ (soms). Haar pas verschenen boek ‘Smoke Gets in Your Eyes (and Other Lessons from the Crematorium)’ tuimelde meteen de New York Times-bestsellerlijst in, en nu is ook de Nederlandse vertaling verschenen, onder de titel ‘Als de rook om je hoofd is verdwenen’.

Wie geen zin heeft in realistische beschrijvingen van dode lichamen, kan het maar beter niet lezen. Want Doughty wíl net confronteren, en leidt ons met galgenhumor en kennis van zaken rond in de coulissen van de uitvaart, langs alles wat voor het grote publiek verborgen blijft. Hoe zou je bijvoorbeeld de geur van een mens in ontbinding beschrijven? ‘Voor wie nog nooit het voorrecht heeft gehad om Eau de Décomposition te ruiken: de eerste noot van een rottend mensenlijk is drop met een sterke ondertoon van citrus. Alsof er luchtverfrisser met fabriekssinaasappelgeur rechtstreeks in je neus wordt gespoten. Tel daarbij op de geur van een glas witte wijn dat een dag heeft gestaan en dat vliegen begint aan te trekken, en maak het af met een emmer vis die in de zon is blijven staan.’

Of deze, wanneer ze beschrijft hoe ze de laatste resten van ene meneer Martinez uit de verbrandingsoven veegt: ‘Met de hark krijg je de grotere stukken bot er wel uit, maar een goede cremateur gebruikt een fijne metalen borstel voor de moeilijker te bereiken as. Als je in de juiste stemming bent, kun je daar een soort ritmisch zengevoel door bereiken, net als de boeddhistische monniken die zandtuintjes aanharken. Veeg en glij, veeg en glij.’

De praktische ongemakken van het werk leert ze ook snel kennen, zoals het menselijk stof en roet dat op de onmogelijkste plaatsen kruipt: in neusgaten, onder vingernagels en achter de oren. Maar alles went. Ook dat je na een harde werkdag nog even langs de pitabar loopt, bedekt onder een dun laagje menselijk botpoeder.

HUMO Je gaat geen enkel detail uit de weg, of vergis ik mij?

Doughty «Nee hoor, ik heb er bewust voor gekozen om niets weg te laten of te verbloemen, ook niet de dingen waar ik het zelf moeilijk mee had toen ik bij Westwind begon te werken. Precies omdat de doodindustrie altijd maar eufemismen gebruikt: ze is ‘heengegaan’, ‘hij rust in vrede’… Ik vind die eufemismen ongezond omdat het een soort ontkennen is van het feit dat we allemaal doodgaan. Misschien ben ik daardoor soms wat te expliciet, maar het zijn ‘functioneel morbide details’: ik heb ze nooit gebruikt als ze geen betekenis hadden.

»Wat ik met dit boek wil doen, is mensen leren om hun eigen sterfelijkheid in de ogen te kijken. Dat zijn we de jongste decennia blijkbaar vergeten. We zijn bang voor de dood en dus doen we alsof hij er niet is. Honderd jaar geleden was de dood nog iets onvermijdelijks, hij hoorde bij het leven. Het was heel gewoon dat iemand thuis stierf, dat het lichaam daar werd gewassen en nog een paar dagen in een kamer opgebaard lag voor een wake van familie en vrienden.»

HUMO Vroeger waren de mensen toch ook bang voor de dood?

Doughty «Ja, maar dat was een andere soort angst: het ging vooral over het leven ná de dood, en of geesten echt bestonden, en of je naar de hemel of naar de hel zou gaan… Nu we veel minder met religie bezig zijn, zijn we bang voor de nabijheid van dode lichamen, voor verval en het grote niets. Onze hele westerse beschaving is eigenlijk een verdedigingsmechanisme tegen de kennis dat we sterfelijk zijn. Denk maar aan onze obsessie met jong blijven, de crèmes en ontgiftingsdiëten die het natuurlijke verouderingsproces moeten uitstellen. We verstoppen de stervenden in ziekenhuizen, en de doden in mortuaria. De uitvaartindustrie speelt als een geoliede machine in op die existentiële ontkenning. Eén van de grootste uitvaartbedrijven bij ons heeft kleine toastoventjes in de buurt van de intakekamers staan, zodat de geur van versgebakken koekjes die van chemicaliën en ontbinding maskeert. We doen er alles aan om te vergeten dat de man met de zeis ons ooit komt halen. Het lijkt wel of wij de eerste generatie onsterfelijken zullen zijn!

»Dat zijn we natuurlijk niet. Ik vind dat mensen moeten weten wat er met hun lichaam gebeurt na hun overlijden, en hoe de doodbranche werkt. En uiteindelijk moeten we de zorg voor onze doden opnieuw zelf in handen nemen, in plaats van alles uit te besteden aan de ‘professionals’ van de uitvaartindustrie. De dood zou weer deel moeten uitmaken van het leven. Als we meer betrokken zijn bij de realiteit van de dood en ons bewust zijn van onze sterfelijkheid, zullen we ook anders in het leven staan.

»De grote antropoloog Ernest Becker schreef dat de dood de belangrijkste motor is voor alles wat we in het leven doen. We willen voelen dat we leven, iets betekenen, iets achterlaten. De angst voor de dood is de reden waarom we kinderen krijgen en kathedralen bouwen. Waarom jij een reporter bent die geïnteresseerd is in verhalen, waarom president Obama het land wil leiden, waarom iemand anders beslist om minder te gaan werken en te leren breien, waarom je je grootouders belt. Het besef van je eindigheid beïnvloedt de manier waarop je over je eigen toekomst en de toekomst van onze planeet denkt. En dus geloof ik dat we met dat besef ook onze maatschappij een beetje beter maken.»


Dansende skeletten

HUMO Waarom ging een bruisend meisje als jij werken in een mortuarium?

Doughty «Ik was altijd al op een academische manier geïnteresseerd in de dood. Ik studeerde geschiedenis van de middeleeuwen en was betoverd door de middeleeuwse dood: hun onverschrokken acceptatie van het ontbindingsproces, die dansende skeletten in een decor van tombes vol maden, knekelhuizen en rottende lichamen in kerkmuren... Toen ik afstudeerde vond ik – o, verrassing – niet direct een job, en daarom dacht ik dat het goed zou zijn om in het echt te ervaren wat mensen doen met dode lichamen. Ik dacht dat ik mijn vakgebied zo op een heel andere manier zou leren kennen.»

HUMO Die obsessie voor de dood had je als kind al.

Doughty «Yep. Ik ben opgegroeid in Hawaï, de paradijselijke plek van zon, palmbomen, relaxen op het strand. Toen ik 8 was, zag ik in een winkelcentrum een meisje van een balkon te pletter vallen. Dat incident schudde me zo hard door elkaar dat ik nadien geobsedeerd was door de dood. Ik was bang dat ik zou sterven, dat mijn ouders elk moment konden doodvallen… Later werd mijn interesse minder pathologisch, maar ze bleef wel bestaan. Misschien was ik ook zonder dat voorval in het winkelcentrum hetzelfde pad ingeslagen en ben ik gewoon morbide van nature. Wat helemaal oké is, vind ik. Er is niets vreemds of verkeerds aan de fascinatie voor de dood, want die hoort gewoon bij de menselijke natuur.»

HUMO Toen je ging werken bij Westwind, schrijf je, ontdekte je plots doodsangsten waarvan je niet eens wist dat je ze had.

Doughty «Ik had enorm veel over de dood gelezen en dacht dat ik er ongeveer alles van wist, maar daar sta je dan ineens oog in oog met de échte dood. Op mijn tweede dag kreeg ik Padma voorgeschoteld, een vrouw in verregaande staat van ontbinding. Ze leek op een zombie in een horrorfilm. Er kwam een dikke spinnenwebachtige schimmel uit haar neus, die de helft van haar pikzwart geworden gezicht bedekte, haar haar lag in samengeklitte slierten naar alle kanten en haar borstkas was ingedeukt, alsof iemand haar hart er had uitgerukt. Daar lag ze, in real life. Geen enkele studie had mij kunnen voorbereiden op dit soort brutale kennismakingen.

»Mike, mijn baas, had me wel al van het eerste uur duidelijk gemaakt dat ik niet betaald werd om bang te zijn. Zo moest je bij Westwind volgens het protocol in de oven kijken terwijl het lichaam door de vuurzee werd verteerd. Dat is echt zo heftig dat je je er met de beste wil van de wereld geen voorstelling van kunt maken. Een crematie van een volwassene, inclusief het afkoelingsproces, kan soms uren duren. Tot er alleen roodgloeiende sintels overblijven – rood is belangrijk, zwart betekent nog niet klaar. De overblijvende botten gaan in de bottenvermaler, zodat het een gelijkvormig poeder wordt. Na een crematie blijft er van jou en mij precies hetzelfde over: 2 à 3 kilo grijzige as en bot.»

HUMO Wat was het moeilijkste? De baby’s?

Doughty «We hadden twee contracten met ziekenhuizen om baby’s te cremeren en de as aan de ouders te bezorgen. Een baby cremeren duurt hoogstens tien minuten, omdat de hitte zo intens is en baby’s nu eenmaal weinig om het lijf hebben. Soms deden we er drie tot vijf op een dag, meestal op het einde van de namiddag, als de oven het warmst was. Soms stelde ik mezelf targets: ‘Hoe laat is het? Kwart over drie? Komaan, Caitlin: je kunt voor vijf uur nog wel vijf baby’s cremeren.’ Dat is best walgelijk, maar ik moest een manier vinden om het verdriet dat rond elk kind hangt niet tot me te laten doordringen. Anders word je gek. Mijn job was baby’s verbranden! Je mag niet emotioneel betrokken raken of je kunt je werk niet doen.

»Ik weet best dat ik daarmee mensen choqueer, maar dat is ook een beetje mijn bedoeling. Men moet beseffen dat het misschien níét het beste systeem is dat een meisje als ik in haar eentje vijf zuigelingen in een dag de vlammen in moet sturen. En dat er misschien andere manieren zijn om met onze doden om te gaan.»

HUMO Heb je vaak gehuild?

Doughty «Dat deed ik meestal thuis. Ik ben één keer in huilen uitgebarsten toen ik een babymeisje in de oven moest schuiven, van wie ik net de blonde haarlokken had afgeknipt, als aandenken voor de ouders. Misschien uit een vorm van narcisme, omdat ze erg leek op hoe ik eruitzag op babyfoto’s, en ik dacht: ‘O, man, om één of andere reden heb ik het overleefd, en deze baby niet.’

»Een andere keer huilde ik om een koppel dat ik met een tussenperiode van een week moest cremeren. Eerst kwam zij, een week later kwam hij. Op zijn lichaam lagen het crematieplaatje van zijn vrouw en een heleboel foto’s van hun tweetjes waarop ze ontzettend veel plezier hadden. Ze hielden duidelijk zielsveel van elkaar en waren nog betrekkelijk jong. Het deed me beseffen hoe verliefd en dolgelukkig je kunt zijn...en hoe de dood dat plots allemaal van je kan afpakken.

»Het raakte me zo omdat ik dat juist zélf miste in mijn leven. Ik had wel een paar vriendjes gehad, maar ik was nog nooit echt verliefd geweest. Als je bezig bent met de dood, ben je ook bezig met alle dingen in je leven die je níét gedaan hebt en die je mist.

»Veel mensen die in de uitvaartsector werken, zoeken hun toevlucht in alcohol of drugs, of zo. Ik hou het hoofd boven water dankzij mijn therapeut – die trouwens uit Amsterdam komt. Ik doe ook aan yoga, ik lees veel en ik heb veel vrienden. Ik wil mijn geest gezond houden. Ik neem mijn zelfzorg heel ernstig, want als je dag in dag uit met de dood werkt, en met fundamentele angsten en emoties van mensen, is dat heel belangrijk.»


The American way of death

HUMO Je bekritiseert de manier waarop ze in de uitvaartbranche een lijk als een product zien dat weggewerkt moet worden. Ik schrok me rot toen ik las dat jullie ook online crematies aanbieden.

Doughty «Ik weet niet hoever ze daarmee staan in Europa, maar in Amerika wordt het steeds populairder, ook al omdat het de goedkoopste formule is. Met een paar muisklikken kun je het lichaam laten ophalen in het ziekenhuis en de urne met as in een postpakketje thuis laten bezorgen. Geen akelige confrontaties in het rouwcentrum meer.

»Ik was zelf geschokt toen een moeder op die manier, amazon-dot-com-gewijs, bij ons bedrijf de crematie van haar 8-jarige dochtertje bestelde. Dan vraag je je af wat er in het hoofd van die ouders omgaat. Je hebt acht jaar voor dat kind gezorgd, je hebt haar gevoed, je hebt haar gewassen en verzorgd. Je zou dat ook nog voor haar kunnen doen nu ze gestorven is, maar in plaats daarvan stuur je haar naar een onbekende in een uitvaartbedrijf. Ik vond het idee dat een meisje van 8 kan veranderen in een keurig doosje met overblijfselen stupide en beschamend voor onze cultuur. En ik vond dat we iets moesten ondernemen om dat te stoppen.»

HUMO Wat is volgens jou dan ‘de juiste manier’ om het doek over je leven te laten vallen?

Doughty «Ik beweer niet dat er maar één juiste manier is. Ik wil dat mensen wat creatiever gaan nadenken over de opties die ze hebben. Crematie is in Amerika razend populair, naast balsemen en begraven, maar er bestaan ook milieuvriendelijker manieren, zoals de natuurlijke begrafenis. Dan wordt er gewoon een kuil in de grond gegraven en wordt het lichaam er zo in gelegd. Dat is trouwens hoe we het duizenden jaren hebben gedaan. Het is pas betrekkelijk recent dat we er de kisten en betonnen gewelven bijgesleurd hebben, en allerlei soorten manieren zoals balsemen hebben bedacht, die moeten beletten dat een lichaam gaat ontbinden en terug aan de aarde wordt gegeven.

»Ik ben net met een bedrijfje gestart, Undertaking LA, waarmee we de mensen willen leren hoe ze zelf voor hun doden kunnen zorgen. Ze kunnen heel veel zelf doen: het wassen van het lijk bijvoorbeeld, het opbaren, en het papierwerk. Een soort doe-het-zelfbegrafenis, waarbij je alles zelf doet behalve het cremeren of begraven. Dat is helemaal wettelijk, alleen weten de meeste mensen dat niet. Een wake houden, actief meehelpen bij het klaarmaken van het lichaam… Dat helpt bij het rouwproces, heb ik geleerd. Het is ook goedkoper dan een traditionele begrafenis omdat je veel van het werk zelf doet.»

HUMO Moeten mensen zelf niet uitmaken of ze zich al dan niet willen blootstellen aan akelige details van de dood van een geliefde?

Doughty «Natuurlijk. Niemand mag ooit gedwongen worden om bij het lijk van een vriend of een familielid te gaan zitten. Maar ik zou de mensen vragen om er niet meteen van uit te gaan dat het akelig is. Het waken bij een dood lichaam kan een heel ontroerende, helende ervaring zijn. Van de mensen die het ooit gedaan hebben, heeft nog niemand me verteld dat ze er spijt van hadden of dat ze het griezelig vonden. Je hoeft niet bang te zijn. Lijken zijn niet gevaarlijk. Dode lichamen zijn meestal minder gevaarlijk dan levende.»


Hondenvoer

HUMO In je geweldig populaire YouTube-reeks ‘Ask a Mortician’ toon je jezelf als een lachebek, maar dit is een heel serieuze zaak voor jou, hè?

Doughty «Ja, ik zie mezelf als iemand met een missie! Ik stop veel humor in mijn filmpjes in de hoop dat dat de drempel verlaagt, zodat kijkers zich niet ongemakkelijk voelen en ik ze langzaam over de streep kan trekken. Ik ben twee jaar geleden begonnen met de filmpjes en had niet verwacht dat ze zo’n groot succes zouden worden. Het is een heel gemengd publiek, van alle leeftijden, maar de filmpjes slaan het meest aan bij jonge vrouwen.

»Ook op mijn boek komen de meest enthousiaste reacties van mensen onder de 40, die veranderingen willen zien in de uitvaartindustrie en nadenken over alternatieve manieren om begraven te worden. Daar is best wel wat onderzoek naar gedaan: er zijn experimenten geweest met waterbegravingen die hetzelfde doen als crematie, maar dan met heet water. Er zijn ontwerpers van kleren die mee ontbinden… Dat is veelbelovend voor de toekomst. We zullen misschien niet direct een omwenteling veroorzaken in de nabije toekomst, maar misschien wel over een jaar of dertig, wanneer de jonge enthousiastelingen van vandaag ouder worden en beginnen te sterven.»

HUMO Misschien word je gewoon banger voor de dood naarmate je ouder wordt?

Doughty «Mogelijk. Maar het gaat niet over níét meer bang zijn voor de dood. Want bang zul je altijd blijven. Dat maakt deel uit van de menselijke conditie. Het opzet is om die angst beheersbaarder te maken, en gezonder, door mensen te informeren over hoe ze sterven, wat er gebeurt met hun lichaam, en wat hun opties zijn. Ik denk dat die kennis je relatie met de dood iets comfortabeler maakt. Maar het is niet zo dat je er dan klaar mee bent, dat ben je namelijk nooit. Ik ben dag in dag uit bezig met het onderwerp en slaag er op sommige dagen in om er heel luchthartig vrede mee te hebben. Maar een week later gebeurt er iets waardoor het voor mij plots veel moeilijker wordt om datzelfde niveau van aanvaarding te bereiken.»

HUMO Velen weten niet wat ze moeten zeggen tegen mensen die net iemand verloren hebben. Hoe pak jij dat aan?

Doughty «Ik krijg die vraag heel vaak. Het belangrijkste is dat je niet over jezelf begint te praten. Zeg niet: ‘Ik weet hoe je je voelt.’ Of begin niet over: ‘Ik heb mijn man verloren en toen dat gebeurde…’ Probeer je eigen verdriet niet met dat van hen te vergelijken, want voor de persoon die net iemand verloren heeft, is het alsof niemand ooit zo’n zwaar verdriet heeft gevoeld. Het enige wat je kunt zeggen is: ‘Ik vind het zo erg, het moet verschrikkelijk voor je zijn, ik heb er geen idee van hoe je je moet voelen.’ Vraag niet of er iets is dat je kunt doen, maar neem zelf initiatief. Je kunt wat soep maken of wat eten brengen. Of je kunt de woonkamer voor hen schoonmaken, of iets anders doen om hen te helpen, zonder dat ze erom moeten vragen.»

HUMO Hoe wil jij zelf begraven worden?

Doughty «Mijn ideaal zou zijn om ergens achtergelaten te worden in een bos of een natuurpark, en opgegeten te worden door dieren – een gier of een beer, of een wilde hond. De gedachte daarachter is dat ik geen vegetariër ben, en dus al heel mijn leven dieren eet. Als ik sterf, wil ik mijn lichaam teruggeven aan hen. Want ik beschouw mezelf als een gelijke, een dier net als zij, geen ‘hoger schepsel’. Jammer genoeg is dat ideaal van mij niet wettelijk. Wellicht wordt het voor mij dus gewoon een gat in de grond.»

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234