Ai Weiwei: 'Mijn werk is mijn wraak voor al die mensen die zijn opgeofferd, gestraft en verdwenen in China'

Na 81 dagen cel, een jaar huisarrest en drie jaar beperkte bewegingsvrijheid kreeg Ai Weiwei, China’s beroemdste kunstenaar en politiek activist, afgelopen zomer plots zijn paspoort terug. Spoorslags vluchtte hij naar Berlijn.

'Iederéén kan dramatisch veranderen onder invloed van de omstandigheden. Je kunt jezelf soms niet eens vertrouwen'

Vijftien overheidscamera’s beloerden zijn huis in Peking, dag en nacht. ‘Bureau 608’ heette de eenheid die elke seconde uit het leven van Ai Weiwei moest vastleggen. Ze tapten zijn telefoon af en keken mee in zijn computer. Zelfs als de bekendste Chinese kunstenaar en politiek activist een wandeling in het park maakte met zijn zoontje, zag hij de hardnekkige schimmen van agenten achter de esdoorns.

HUMO En toen besloot u zelf nog eens vier webcams in uw huis te zetten, met een liveverbinding naar de buitenwereld.

Ai Weiwei «Ik wilde het regime laten weten: ‘Ik ben niet bang voor jullie. Ik heb geen geheimen, júllie hebben geheimen. Kom maar binnen.’ Ik installeerde een camera voor mijn computer, in mijn tuin, op de compound, boven mijn bed. De beelden werden 24 uur per dag uitgezonden op mijn website.»

HUMO Verschrikkelijk.

Ai «Je kunt je niet voorstellen hoe gruwelijk het was. Soms werd ik midden in de nacht wakker en realiseerde ik me ineens die camera toen ik krabde aan… (Gegeneerd) Ik slaap altijd halfnaakt, ik kan niet tegen een pyjama. Ik voelde me zó beschaamd. Iedereen kon me zien als ik in mijn neus peuterde en... (lacht).»

Ai Weiwei pakt het decembernummer van het fototijdschrift Foam Magazine, een speciale editie waarvan hij gasthoofdredacteur is. De titel: ‘Freedom of Expression Under Surveillance’. Hij wijst naar een dubbele pagina met daarop die imposante, gedrongen man met de woest-warrige baard, pijnlijk aandoenlijk in zijn diepe slaap. De kijker verandert in een indringer.

HUMO U maakte de staat gek met uw actie.

Ai «Yeah, yeah. Maar ik was ook gek om zover te gaan. Het was een geheime operatie. Zoiets moet verborgen blijven, dat is juist de opzet ervan. Juist door alles te laten zien beschadigde ik ze op hun allerergst. Eerst smeekten de bewakers me om mijn camera’s af te zetten, omdat ik te veel opschudding veroorzaakte. Na drie dagen eisten ze dat ik ze allemaal verwijderde.»

HUMO Wereldwijd bekeken meer dan vijf miljoen mensen de beelden op uw website. Het was een meesterzet, maar u bracht een groot offer: dat van uw privacy.

Ai «Natuurlijk. Dat is ook de bedoeling van deze vorm van overheidsmacht. Ze vragen steeds meer offers van je. Om je langzaam alle grond onder je voeten te laten verliezen.»

De furieuze en inventieve strijd met de Chinese Communistische Partij lijkt voorlopig even voorbij. Ai Weiwei kreeg deze zomer plotsklaps zijn paspoort terug, dat in 2011 was ingetrokken. Sinds kort woont hij in Berlijn, waar hij de komende drie jaar aan de Universität der Künste gaat doceren.

Zijn nieuwe studio bevindt zich in het oude Oost-Berlijn, in een voormalige bierbrouwerij. Een zwarte metalen deur leidt naar een nauwe, steile trap, de ondergrondse spelonken in. Na een doolhoftocht door gewelfde, schemerige gangen zit Ai Weiwei ineens daar – aan het einde van de tunnel, boven in een entresol. Als een boeddha zit hij in het licht, onbewogen. Zijn medewerkster zet meteen een opnameapparaat aan.

HUMO Waarom laat u dit gesprek opnemen?

Ai «Als wij niks opnemen, nemen anderen ons wel op. Dus wat maakt het uit?»

HUMO Denkt u nog steeds dat u wordt afgeluisterd?

Ai «Mijn telefoon ligt hier, mijn computer staat daar. Als ze me in China kunnen afluisteren, lukt het hen ook in Berlijn.»

HUMO Uw medewerkster schrijft de hele tijd mee. Bent u niet paranoïde geworden?

Ai «Het afluisteren heeft me alert gemaakt. Maar je kunt er niet veel tegen doen. (Laat een foto zien van een paar rode en zwarte draden aan een zwart kastje) Afluisterapparatuur die ik heb ontdekt tijdens de renovatie van mijn studio in Peking. Afkomstig uit de VS. Not China made. China kan zulke geavanceerde apparatuur niet eens produceren.»

HUMO Heeft het u veranderd, dat u de afgelopen jaren constant in de gaten werd gehouden?

Ai «Dat is moeilijk te zeggen. Ik weet zeker dat het me beïnvloed heeft. Omdat je je er altijd bewust van bent. Zo leven is uitputtend, het brandt je op. Misschien dat een dokter die me elke dag zou zien, kon vertellen hoe ik ben veranderd.»


Hollywoodiaanse hersenspoeling

Alles is politiek. Wat Ai Weiwei maakt, komt vaak voort uit een diep verankerd verzet tegen wie er in China op dat moment de dienst uitmaakt. De corruptie van het staatsapparaat, de beknotting van vrijheden, de loodgrijze smog en de gifgroene rivieren, het martelen en laten verdwijnen van mensen: hij giet het in een kunstwerk.

De kunstenaar is een zoon van de vroegere partijbons en dichter Ai Qing, die nog in Parijs heeft gestudeerd. Qing viel in ongenade bij het regime, zoals zoveel intellectuelen tijdens de Culturele Revolutie, en werd verbannen naar de Chinese woestijn. Het grootste deel van zijn jeugd moest Ai Weiwei toezien hoe zijn vader werd beschimpt als ‘vijand van het volk’, en gedwongen werd openbare toiletten te poetsen.

'Ai Weiwei ontwierp mee het Vogelnest in Peking. Pas later besefte ik dat ze het voor hun propaganda zouden gebruiken.'

HUMO Zijn uw geëngageerde kunst en activisme misschien een vorm van wraak voor wat ze uw vader hebben aangedaan?

Ai (zacht, bij vlagen moeilijk verstaanbaar) «Ik denk het wel. Het is de wraak voor al die generaties, voor al die mensen die zijn opgeofferd, gestraft en verdwenen. In China hangt een tolerante stilte.»

HUMO Chinezen staan bekend als flexibel.

Ai «De meesten accepteren alles, weten altijd hoe te overleven, zijn erg praktisch ingesteld. Er lijkt bijna geen goed of fout te bestaan. Alleen maar yin en yang (lacht).»

HUMO U bent geen typische Chinees, kunnen we wel stellen.

Ai «In veel opzichten ben ik eigenlijk naïef. (Schiet in de lach) Ik ben gehersenspoeld door Hollywoodfilms. Dat is wat één van mijn ondervragers zei: ‘Je hebt te veel Hollywoodfilms gezien.’»

HUMO U liet een waardevolle vaas uit de Handynastie kapotvallen, als signaal dat China beter met zijn cultureel erfgoed zou moeten omgaan. Het lijkt me vreselijk als een Rembrandt aan stukken zou worden gereten om ons historisch besef bij te brengen.

Ai (balorig) «Ik zou met alle liefde een Rembrandt in flarden snijden, als jullie me er eentje zouden geven. Je weet toch dat Marcel Duchamp zei dat het beste kunstwerk een Rembrandt zou zijn die als strijkplank werd gebruikt?»

HUMO Deed het u geen pijn om zoiets bijzonders kapot te maken?

Ai (op doceertoon) «Pijn is een onderdeel van de menselijke gevoelens. Net als liefde. Waarom zou ik dat gevoel niet mogen exploreren?»

HUMO Hoe was de relatie met uw vader? U moet erg veel van hem gehouden hebben.

Ai «Niet echt. (Zucht diep) Het is moeilijk uit te leggen. U moet weten: de zoon en de vader scheelden bijna vijftig jaar, en hij leefde onder extreme omstandigheden. Mijn vader kon nauwelijks voor ons zorgen. Maar hij was een voorbeeld, omdat hij zijn principes had. Eerlijkheid en rechtvaardigheid stonden voorop. Mijn vader was een erg vriendelijk, oprecht iemand. Wat voor werk hij ook moest doen, hij deed het met de grootst mogelijke toewijding. Zelfs toen hij wc’s schoonmaakte. Hij was pas tevreden als hij elk hoekje grondig had schoongeboend. Pas dan kon hij zijn sigaret roken. Om vervolgens naar de volgende wc te gaan, die de dag daarop weer net zo’n smeerboel zou zijn. Jarenlang heeft hij geen dag rust genomen. Want, zei hij: ‘Poep mag je geen rust gunnen.’ Ik had erg met hem te doen. Een dichter, geboren voor schoonheid, voor de waardigheid van het leven, die terechtkwam in zo’n erbarmelijke situatie. Een erg sterke man.»

HUMO U suggereerde dat u ook zo uw problemen had met hem.

Ai «Altijd, hij was geen… (zwijgt even) Het kost te veel tijd om dat uit te leggen.»

HUMO De partij noemde hem een vijand van de mensen.

Ai «Ja, en van de staat.»

HUMO Schaamde u zich daarvoor?

Ai «Ik heb me nooit geschaamd. Ik wist dat hij geen slecht mens was. We wisten wie hij was, maar we begrepen niet waarom hij de vijand werd genoemd. We vroegen de autoriteiten de hele tijd om dat te verklaren.»

HUMO Jullie gezin heeft jaren in een grot gewoond.

Ai «We leefden onder de grond. Het was er zo vies. Vóór mijn 15de heb ik nooit kunnen douchen, nooit mijn tanden kunnen poetsen. Ik heb die plek nagemaakt; ik zal je foto’s laten zien.»

Zijn assistent haast zich naar een andere assistent: of hij de foto’s kan vinden?

HUMO Hoe was het voor iemand wiens vader een dichter was, een vooraanstaand man, om…

Ai (onderbreekt) «Het had zijn dood kunnen worden. Mijn vader heeft zoveel zelfmoordpogingen ondernomen...»

HUMO Wat betekende dat voor u?

Ai «Het leven wordt heel onzeker als de mensen die het dichtst bij je staan, ineens weg kunnen zijn. Als niemand meer voor je kan zorgen. Je gaat je heel alleen voelen, altijd alleen. Ik vertrouwde niemand meer.»

HUMO Nog steeds niet?

Ai «Ergens vertrouw ik de mensheid als geheel nog wel, maar ik heb niet veel vertrouwen in individuele figuren. Iedereen kan dramatisch veranderen onder invloed van de omstandigheden. Dat geldt zelfs voor familieleden, of geliefden. Je kunt jezelf soms niet eens vertrouwen.»

HUMO Hoe reageerde uw moeder op de zelfmoordpogingen van uw vader?

Ai «Ze was ook erg bang. Er is eigenlijk niets wat je kunt doen als iemand zich van het leven wil beroven. Behalve zeggen: ‘Doe het niet.’ En gevaarlijke dingen verstoppen.»


Klap voor de kop

In 2011, meer dan een halve eeuw later, werd de zoon opgepakt en afgevoerd met een zwarte kap over zijn hoofd. Door het hoofd van Ai Weiwei raasden de spookbeelden van wat er was gebeurd met andere critici van het regime, van wie nooit meer iets was vernomen. De politie sloot de staatshorzel op in een cel waarvan de muren en meubels met wit plastic waren afgeplakt. Bewakers hielden hem elke minuut in de gaten; ze moesten hem continu escorteren. Zelfs als Ai op de wc zat, flankeerden ze hem. Het lichtpeertje in zijn krappe cel brandde permanent; hij werd aan één stuk door ondervraagd. Onder internationale druk kwam Weiwei na 81 dagen vrij. Hij greep zijn intimiderende hellegang aan om er een kunstwerk van te maken: miniatuurcellen, waarbij twee bevroren bewakers toekijken hoe hij poept, slaapt, eet.

'Ik ben een exhibitionist. En ik heb geen diepe emoties'

HUMO Ook als u naar het toilet ging, volgden de bewakers u. Wat dacht u op zo’n moment?

Ai «Ik had medelijden met ze. Ze stonden erbij als standbeelden.»

HUMO En had u medelijden met uzelf?

Ai «Ik vond het wel prima. Ik ben een exhibitionist, it’s okay to show my body.»

HUMO U dacht nooit: ‘En nu geef ik hen een tik?’

Ai «Neenee, ik was helemaal niet kwaad. Ze moesten hun werk in zulke barre omstandigheden doen. Ze wisten niet eens waar ze zaten. De bewakers waren in een geblindeerde vrachtwagen binnengebracht. Van de eerste tot de laatste dag hebben ze niet geweten waar ze werkten.»

HUMO Eigenlijk zaten ze zelf ook gevangen.

Ai «Het waren inderdaad gevangenen: ook zij werden constant in de gaten gehouden. Als ze mijn kamer uitgingen, stonden er andere bewakers klaar om hen te fouilleren.»

De assistent van de assistent komt binnen met een notebook in zijn handen: de foto’s van Ai’s oude familiehuis.

Ai «Kijk, een hol met een dak van twijgen, en een opening in het midden. (Wijst naar het dak) Daar scharrelden de varkens overheen. Ze moesten opletten voor het gat, dat ze er niet invielen. Als het regende, sijpelde het water naar binnen.»

HUMO Daar sliep u?

Ai «Ja, met ons vieren: vader, moeder, mijn broertje en ik. In een rijtje naast elkaar (wijst naar het matras in de hoek en maakt een gebaar: tjoptjoptjop – sardientjes in een blik).»

HUMO Dit moet toch emoties bij u losmaken.

Ai «Ik zal u zeggen: ik ben emotieloos, ik heb niet zoveel emoties. (Raadselachtig) In Amsterdam is er een coffeeshop op elke straathoek. Voelt u daar emotie bij?»

HUMO Nee, maar ik heb nooit in een coffeeshop gewoond. Voelt u echt geen emoties?

Ai «Niet echt. Ja, ik was in China de hele tijd kwaad. Maar ik heb geen diepe emoties.»

'De belangrijkste les die ik mijn zoontje wil meegeven, is dat hij niet moet worden zoals ik'

HUMO Woede is een sterke emotie.

Ai «Woede is een reactie.»

HUMO Hoe komt het dat u zo bent?

Ai «Als je hele leven zo onvoorspelbaar is geweest, komt er niet meer zo makkelijk iets recht uit je hart.»

HUMO U hebt een vrouw en een vriendin, geloof ik. Het is niet helemaal duidelijk.

Ai «Wettelijk gezien heb ik een echtgenote in China. Maar we zijn gewoon vrienden, geen man en vrouw. Ik heb een vriendin, die nu hier in Berlijn woont. Het zoontje is van mijn vriendin.»

HUMO Heeft uw vriendin weleens gezegd: ‘Stop met het verzet tegen de staat. Ik kan er niet meer tegen’?

Ai «Iederéén zegt: ‘Stop, we maken ons zo’n zorgen! Calm down!’ Ook mijn 83-jarige moeder, na alles wat ze heeft meegemaakt met mijn vader. Maar ze steunt me fanatiek, net als al mijn vrienden.»

HUMO In 2009 raakte u slaags met de politie. Als gevolg daarvan liep u een hersenbloeding op, bleek naderhand in het ziekenhuis.

Ai «Ze sloegen me op mijn hoofd, ja. Het was eigenlijk niks bijzonders. Ik hoorde later dat een gemiddelde bokser honderd keer in zijn carrière zo’n klap krijgt.»

HUMO Alleen bent u geen bokser.

Ai «Ik ben zwak. Later moest ik met spoed worden geopereerd: ik was bijna dood geweest.»

HUMO Hebt u nog steeds last van uw hersenbeschadiging?

Ai «Niet zoveel. Ik heb geluk gehad. Mijn geheugen is niet zo best meer, maar ik kan nog steeds goed communiceren.»

HUMO Wat ik nooit goed heb begrepen: u was één van de ontwerpers van het Vogelnest, het Chinese Olympisch stadion. Terwijl de Spelen juist bij uitstek propaganda voor de staat waren.

Ai «Ik heb me dat in het begin niet goed gerealiseerd. Ik zag het stadion gewoon als een belangrijk symbolisch instrument, om China open te stellen voor westerse waarden. En ik hou van architectuur. Pas later besefte ik dat ze het voor hun propaganda zouden gebruiken.»

HUMO U wist toch dat het een Olympisch stadion was?

Ai «Het ging om sport.»

HUMO Sport is politiek.

Ai «Wel… Dat kwam toen niet bij me op. Ongeveer een jaar vóór de opening begon ik het te beseffen, ja. En vanaf dat moment heb ik me van de Spelen gedistantieerd. Ik moest niets hebben van die uitbundige vieringen, die ceremonies. Het sloeg nergens op.»


Jaar van de kat

HUMO Kunt u China eigenlijk wel missen?

Ai «Mijn jaren in China stonden altijd in het teken van ter discussie stellen, debatteren, vechten. Dat deel mis ik niet. Hier voel ik me kalm, relaxed, op mijn gemak. Het voelt net zoals toen ik uit het leger was afgezwaaid. Maar met winst komt ook altijd verlies. China heeft een heel eigen cultuur, die ver afstaat van het Westen.»

HUMO In uw huis in Peking liepen wel dertig katten rond. Die hebt u moeten achterlaten.

Ai «We hadden er véértig. Hier hebben we er twee. Ik mis mijn Chinese katten, ze hoorden bij de familie. Maar ze zien me waarschijnlijk aan voor Mozes: soms verschijn ik, soms verdwijn ik. Eén van de katten zat er altijd bij tijdens interviews. Leilei heeft naar hónderden interviews geluisterd. Een geweldige kat. Hij houdt van mensengesprekken, van stemmen.»

'Tijdens zijn huisarrest liet Ai Weiwei zich volgen op zijn website. 'Ik wilde het regime laten weten: 'Ik heb geen geheimen, júllie hebben geheimen.''

HUMO Wat is er zo speciaal aan katten?

Ai «Ze zijn erg mysterieus. Katten zijn onafhankelijk. Maar ze zijn ook dankbaar, op hun eigen slimme manier. En ze kunnen goed voor zichzelf zorgen; je hoeft ze alleen te eten te geven.»

HUMO U houdt ervan dat ze hun eigen gang gaan.

Ai «Ja.»

HUMO Wat zegt uw liefde voor katten over u?

Ai «Geen idee. Ik koester ook niet zozeer liefde voor katten. Het is gewoon mooi om te zien hoezeer ze deel van je bestaan kunnen uitmaken. Een hoop dingen in het leven zijn onduidelijk. We laten het gewoon maar gebeuren.»

HUMO Wat is de belangrijkste les die u uw zoontje wilt meegeven?

Ai «Bovenal: dat hij niet moet worden zoals ik. Dat hij ook niet hóéft te worden zoals ik. Hij kan vrijer zijn.»

Ai Weiwei begint aarzelender, stroever te praten, met langere tussenpozen. Hij oogt bleker dan in het begin van ons gesprek. De opnameapparaatjes gaan uit. De kunstenaar overhandigt me hoffelijk jas en sjaal. ‘Ik ben moe, zo moe,’ zegt hij ineens.

HUMO Nog steeds het gevolg van die klap op uw hoofd?

Ai «Nee, ik ben oud, heel oud.»

HUMO Kom nou, u bent niet eens 60.

Ai (glimlacht) «Mijn leven heeft te lang geduurd.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234