Allah in Europa: Jan Leyers zoekt de ziel van de westerse moslim

Tien jaar na zijn reis naar Mekka heeft Jan Leyers opnieuw een reeks gemaakt over moslims. In ‘Allah in Europa’ gaat hij op bezoek bij de gelovigen die in Europa wonen, van Bosnië tot Brussel, en er los van de vluchtelingencrisis en het terrorisme hun leven proberen te leiden.

'Ik ben heel veel gematigde moslims tegengekomen. Maar wat me pessimistisch stemt, is dat heel veel andere moslims vinden dat die hun ziel aan het Westen hebben verkocht'

Antwerpen, een paar dagen na de aanslagen in Barcelona. Een streekproductenfestival doet de straatjes rond de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal vollopen met mensen die niet zomaar hun way of life zullen opgeven omdat enkele terroristen dat willen. Voor mij, in een café vlak bij de Grote Markt, zit het Antwerpse streekproduct genaamd Jan Leyers. Hij tekende eerder voor documentairereeksen als ‘De schaduw van het kruis’, ‘De weg naar het Avondland’ en ‘De weg naar Mekka’, waarin hij de clash of civilizations tegen het licht hield door te gaan praten met mannen en vrouwen in de straten van Wenen, Marrakech of Jeruzalem. Aan dat lijstje voegt hij dit najaar nog één titel toe: ‘Allah in Europa’, een achtdelige reeks waarin hij een gezicht probeert te geven aan de islam in Europa. Hamvraag: wie zijn de moslims die in Bosnië, Hongarije, Frankrijk, Zweden of Groot-Brittannië een leven proberen op te bouwen tussen de puinhopen die IS her en der achterlaat?

Jan Leyers «Eén van de uitgangspunten van ‘Allah in Europa’ was dat het niet over terroristen of vluchtelingen zou gaan. Want dat zijn – daar ben ik van overtuigd – tijdelijke fenomenen die over x aantal maanden of jaren weer verdwenen zullen zijn. De ongeveer 25 miljoen moslims in Europa, die zijn er en die blijven er. Hoe moeten we ons tot die mensen verhouden: dat is de vraag die ik me stel. De bedoeling was om kijkers kennis te laten maken met de islam, een cultuur die zelfs in landen waar we voor de rest vertrouwd mee zijn nog steeds een onbekende blijft. En daarnaast wilde ik ook het volledige spectrum van de islam tonen, van de heel liberale strekkingen tot de ultraconservatieve.»

HUMO Ligt er een specifieke gebeurtenis aan de basis van deze reeks? De aanslag in Brussel?

Leyers «Nee, het idee om iets te doen over de islam in Europa is de afgelopen twee jaar gaandeweg gegroeid; dat ‘Allah in Europa’ nu op televisie komt, precies tien jaar nadat ik naar Mekka ben getrokken, is dus een gelukkig toeval. Toen ik ‘De weg naar Mekka’ maakte, was dat uit nieuwsgierigheid naar de moslimwereld, van Marokko tot Saudi-Arabië. Intussen is er zoveel gebeurd en veranderd. Gevoelsmatig is de islam veel dichterbij gekomen. Ik had het gevoel: de tijd om in pakweg Marokko te gaan kijken is voorbij, het is de islam in Europa die ik wil verkennen.»

HUMO ‘De weg naar Mekka’ omschreef je tien jaar geleden als een ‘project waar niemand in geloofde’: dat is alvast ook veranderd. ‘Allah in Europa’ is hét speerpunt voor Canvas dit najaar.

Leyers «Vroeger scheurde ik alle artikelen uit de krant die over de islam gingen. Nu zegt mijn vrouw: ‘Je hoeft niets meer uit te scheuren, leg maar meteen de hele krant opzij.’ Vandaag staat er op elke pagina iets over de islam.»

HUMO Maar zelden iets positiefs. In de persmap schrijf je: ‘Tien jaar na mijn reis naar Mekka is de vraag niet langer of de islam en de Europese waarden verenigbaar zijn, maar wel hoe zo’n vereniging er zal uitzien.’ Is dat niet optimistisch? Mensen als Marine Le Pen en Geert Wilders stellen toch nog altijd die eerste vraag?

Leyers «Dat is waar, maar het probleem – zowel tien jaar geleden als vandaag – is dat de meeste mensen nog steeds niet weten: over wie hebben we het eigenlijk als we over moslims in Europa praten? Wie zijn de moslims in Hamburg, of in Stockholm, of in Dewsbury? Daar kunnen weinigen zich iets bij voorstellen. Ik kan geen sluitend antwoord geven op het hoe en waarom, maar ik kan tenminste wel laten zien over wie we het hebben. Dit zijn de moslims met wie we samenleven, en dit zijn de meningen waarmee we rekening moeten houden.»

HUMO En daarvoor trek je eerst naar Sarajevo.

Leyers «Om twee redenen. Ten eerste is de islam daar geen exotische nieuwkomer zoals bij ons en in andere delen van Europa. Er wonen al bijna vijfhonderd jaar moslims in Bosnië, hun stamboom gaat even ver terug als die van eender wie daar. Ten tweede zijn de moslims er geen minderheid, ze vormen de grootste bevolkingsgroep. Dat betekent dat veel discussies die hier aan de orde zijn – wij die vinden dat moslims zich moeten aanpassen aan onze maatschappij, of moslims die problemen hebben om een woning of een job te vinden – zich daar helemaal niet stellen. Je kunt er eigenlijk de islam bestuderen in een ideale omgeving.»

HUMO Al is Sarajevo natuurlijk wel een stad waar 25 jaar geleden nog sluipschutters op de moslimbevolking schoten.

Leyers «Het is heel dubbel. Mensen vertellen ook hoe ze vóór de oorlog in ex-Joegoslavië nog samen koffie dronken en in elkaars winkels spullen gingen kopen. Tot er, zoals zij dat omschrijven, plotseling een soort pestepidemie door de maatschappij trok. Er is nu nog altijd veel wrok aanwezig, de wonden zijn niet geheeld – dat hebben we ook gemerkt toen we naar Srebrenica zijn gegaan.

»Maar als je de islam in Bosnië in zijn geheel bekijkt, dan zie je een heel gematigde, liberale godsdienst. In sommige dorpen zei mijn tolk: ‘Hier is de hele bevolking moslim.’ En dan keek ik rond en kon ik dat nergens aan zien. Het hadden even goed allemaal Serviërs of Kroaten kunnen zijn, de vrouwen zagen eruit als mijn tante, met een ouderwetse permanent in hun haar en een lange rok. Veel moslims in Bosnië drinken ook bier, en ze eten weliswaar geen varkensvlees, maar de hele halalhype is er totaal afwezig.»

HUMO In Sarajevo praatte je met twee zussen die samen kleding ontwerpen: de ene draagt een hoofddoek, de andere niet, maar ze leken oprecht verbaasd dat je daar een vraag over stelde.

Leyers «Ja. Zij zeiden ook dat geen enkele man in Bosnië hen zou moeten proberen te vertellen wat ze wel of niet moeten doen, ook hun vader niet. Terwijl dat hier toch heel anders is. Als je een 7-jarig meisje met een hoofddoek ziet, dan heeft ze dat niet zelf beslist, dat komt door druk van bovenaf. In Sarajevo zie je geen kinderen met een hoofddoek.»

'Dat deze begrafenisonderneemster kritiek gaf op een gesluierde vrouw, toont mooi de uiteenlopende strekkingen'


Onruststokers

HUMO Dus je vindt het goed dat we er hier wel een issue van maken?

Leyers «Daar raak je meteen de belangrijkste én moeilijkste vraag aan. Moeten we solidair zijn met een godsdienst of een cultuur – hoe je het ook wilt noemen – of met de individuen bínnen die cultuur? Zeggen we dat er in de Iraanse cultuur andere gewoontes bestaan en dat we ons daar niet mee moeten bemoeien, of vinden we het oneerlijk dat vrouwen daar geen voetbalstadions binnen mogen? Dat zijn twee mogelijkheden die elkaar uitsluiten. Ofwel kies je voor de Iraanse religieuze mainstream, ofwel voor het individu dat zich ertegen verzet. In het verleden zijn we altijd solidair geweest met de individuen – met de Zuid-Afrikaanse dichter die tegen de apartheid ageert, of de Chinese dissident die zich roert tegen het communistische regime. Maar vreemd genoeg worden islamitische individuen die protesteren nooit als vrijheidsstrijders bekeken, maar eerder als onruststokers, of vervelende aandachtzoekers – ik denk nu aan mensen als Ayaan Hirsi Ali of Darya Safai (een Iraans-Belgische vrouwenrechtenactiviste die ervoor ijvert dat vrouwen voetbalstadions binnen mogen, red.).

»Maar goed, we hebben in Bosnië dus ook proberen te onderzoeken hoe het komt dat de islam er zo gematigd is. En één van de factoren blijkt te zijn dat de islam een heel duidelijke structuur heeft in Bosnië, wat uniek is in Europa. Er is een soort paus, de grootmoefti, die de leiding heeft over een aantal bisschoppen, de moefti’s, en die hebben elk hun district waar ze mensen letterlijk bij de les houden. De voormalige grootmoefti zei me ook dat dat volgens hem een oplossing is voor de islam in Europa: een soort Europese grootmoefti, als tegenhanger van de paus.»

HUMO Is dat niet wat naïef? Ik kan me niet voorstellen dat de aanslagplegers van Barcelona niet naar de IS-propaganda hadden geluisterd als er een grootmoefti was geweest.

Leyers «Klopt, om nog te zwijgen over de vraag of er überhaupt een figuur te verzinnen valt aan wie zowel de Pakistaanse, de Turkse, de Marokkaanse als de Saudische moslims zouden willen gehoorzamen. Regionale verschillen spelen bij de islam heel hard mee, veel meer dan bij de katholieken. Ik vind het een mooi streven, maar ik vrees dat het daarbij zal blijven.»

HUMO Verderop in de reeks ga je naar een islamitisch zomerkamp in Hongarije, en naar imams in Londen. Wat daar gezegd wordt, laat toch een heel andere kant van de islam zien.

Leyers «Als ik een top 10 zou samenstellen van de meest krasse uitspraken uit ‘De weg naar Mekka’ en ‘Allah in Europa’, dan zou het grootste deel uit deze reeks komen. Net omdat mensen hier veel meer vrijheid hebben om hun gedacht te zeggen, en dus ook om hun extreme, fundamentalistische overtuigingen te ventileren. In veel islamitische landen mag je alleen zeggen wat strookt met de officiële lijn van het regime – wijk je daar twee centimeter van af, dan kunnen er al zware gevolgen zijn. Terwijl je in bijvoorbeeld Londen alles kunt zeggen, en je dus ook van alles hoort. Qua godsdienstvrijheid staat Groot-Brittannië nog een stuk verder dan de rest van Europa: iedereen mag er doen wat hij wil, overal zie je minaretten, vrouwen dragen zonder probleem een gezichtssluier… Je kunt er spreken met Korangeleerden – en dat zijn dan zeker geen schimmige randfiguren – die doodleuk tegen je zeggen dat een afvallige moslim de doodstraf moet krijgen.»

'Vroeger scheurde ik alle artikelen uit de krant die over de islam gingen. Nu zegt mijn vrouw: 'Leg maar meteen de hele krant opzij''

HUMO Dat is toch angstaanjagend?

Leyers «Het kon op de meest onverwachte momenten grimmig worden. Daardoor is het ook zo aantrekkelijk en spannend natuurlijk. Nu, als ik een moslim was, zou dat toch één van mijn hoofdvragen zijn: de term ‘gematigde moslim’, wat impliceert die eigenlijk? Waarom spreken we over gematigde moslims, en niet over gematigde katholieken? Omdat de islam vandaag iets is, of tenminste toch beschouwd wordt als iets wat je onder controle moet houden?

»Je wordt in deze reeks voortdurend heen en weer geslingerd. We zijn ook lang in Nice geweest, en daar hebben we onder meer gepraat met de dochter van het allereerste slachtoffer bij de aanslag op de Promenade des Anglais, waar vorige zomer een vrachtwagen inreed op de menigte. Haar moeder was een moslima en ze liep er rond met een sluier, en toch heeft die terrorist op haar gemikt – een derde van de slachtoffers in Nice waren trouwens moslims. Maar toen zij naar het mortuarium ging om haar moeder een laatste groet te brengen, werd ze uitgejouwd door boze Fransen. Wanneer ze zei dat haar moeder één van de doden was, beet iemand haar toe: ‘Goed, weer één minder.’ Die mensen zitten eigenlijk tussen twee vuren: aan de ene kant de terroristen van wie zij ook slachtoffer zijn, en aan de andere kant de Fransen die hen niet Frans genoeg vinden en hen wegjagen als ze in een gewaad naar het strand komen. Eigenlijk is het gros van de moslims vandaag collateral damage, zowel van de terroristen als van de mensen die op ‘dé islam’ afgeven.»

HUMO Bij de persvoorstelling van ‘Allah in Europa’ zei je dat het een oplossing zou zijn om veel meer onze hand uit te steken naar die gematigde moslims.

Leyers «Ja, maar dan zonder de afspraken uit het oog te verliezen. Bijvoorbeeld: de wet is er voor iedereen.»

HUMO Zeg je nu dat ze eigenlijk geneigd zijn zich niet aan de wet te houden?

Leyers «Nee, wat ik bedoel: als vrijzinnige heb ik geen voorrechten. Als ik zus of zo wil slachten, kan ik me op geen enkele vrijheid beroepen. Ik vind dus ook niet dat die er voor mensen die geloven wél moet zijn. Godsdienstvrijheid moet de vrijheid zijn om je godsdienst te belijden, zonder angst voor discriminatie of vervolging. Maar het is geen vrijbrief om dingen te mogen wat niet-godsdienstige mensen niet mogen. Dan word ik als vrijzinnige achteruitgesteld.»

HUMO Filosoof Paul Cliteur zegt dat we radicaliserende jongeren te weinig hebben geleerd dat je effectief beter af bent in een democratie dan in een kalifaat, dat we te weinig onze eigen westerse waarden promoten. Heeft hij gelijk?

Leyers «Wat mij altijd opvalt als ik met moslims praat, en zeker met een imam of een Korangeleerde, is dat er vaak iets wordt gezegd als: ‘Ja, maar jullie westerlingen…’ Dan denk ik: ‘Hoezo, wíj westerlingen, jij bent toch ook in Europa geboren?’ Dat onderscheid, die opdeling in ‘wij’ en ‘zij’, zit in de hoofden van iedereen. Of bijna iedereen: die modeontwerpsters in Sarajevo noemden zichzelf vol hartstocht Europeanen, en zij willen ook zo gezien worden.

»Je hebt in Noord-Engeland, in steden als Dewsbury of Bradford, gemeenschappen die totaal naast elkaar leven, met aan de ene kant Engelse wijken en aan de andere kant moslimwijken waar je enkel gesluierde vrouwen ziet. Dat soort ‘onverschillige segregatie’ is natuurlijk ook een mogelijkheid voor de toekomst, dan moeten we toegeven dat het geloof in de universele broederschap een tijdelijke droom was. Theoretisch zou ik mij dus misschien wel kunnen verzoenen met zo’n situatie, maar ik vind dat toch niet aangenaam. Alleen: richt je een staat in op basis van wat we aangenaam vinden?»

'Het eerste slachtoffer van de aanslag in Nice was een moslima. Maar haar dochter (foto) werd uitgejouwd door boze Fransen'


Hogere wiskunde

HUMO Is het probleem ook niet dat het debat ondertussen helemaal niet meer kalm gevoerd kan worden?

Leyers «Alles kunnen benoemen zonder dat er rancune blijft hangen, is niet altijd even simpel. Als ik met Deense moslims praatte over de rellen rond de Mohammed-cartoons, dan zeiden ze: ‘Wij hebben hier geen vrijheid van meningsuiting!’ En dan antwoordde ik: ‘Hoezo, jullie mogen toch zeggen wat jullie willen?’ ‘Ja maar, dan krijgen we een lelijk antwoord of vindt iemand dat we ongelijk hebben.’ Maar dat hoort toch net bij die vrijheid van meningsuiting?

»De waarheid heeft haar rechten, zelfs al klinkt ze onaangenaam: eigenlijk is dat een beetje een westers principe. Dat heb ik onderweg naar Mekka ook ervaren. Ooit heb ik in een Turkse school een lange discussie gehad met een Koranleraar over de evolutietheorie, tot de man zei: ‘But do you like the idea of coming from an ape?’ En ik dacht: ‘Als je het verschil tussen twee beschavingen wil situeren, hier is het.’ Die vraag wordt in een aula of een laboratorium niet gesteld: vinden we het eigenlijk wel tof dat we van de aap afstammen? Is het waar of is het niet waar, dat is belangrijk.»

HUMO Heeft deze reis jou optimistisch gemaakt over de toekomst, of net niet?

Leyers «Ik ben onderweg heel veel moslims tegengekomen die heel gematigd en relaxed zijn. Een Duitse zakenman bijvoorbeeld, die tegelijk de voorzitter was van een moskee. Die mensen waren voor mij een bron van optimisme. Maar wat me dan weer pessimistisch stemt, is dat die mensen door veel andere moslims worden beschouwd als gelovigen die hun ziel hebben verkocht, omdat ze westerling willen zijn. Dat soort dingen hoor je ook hier, van die schampere geluiden over een politica van allochtone afkomst die zogezegd ‘haar roots verloochent’. Als dat de reacties zijn op al wie een stap vooruit wil zetten, dan gaan we er niet komen.»

HUMO Dat doet me denken aan die Londense begrafenisonderneemster, zelf moslima in traditioneel gewaad maar zonder sluier, die kritiek gaf op een vrouw die mét sluier op straat rondliep.

Leyers «Ja, dat toont mooi die heel uiteenlopende strekkingen binnen de moslimgemeenschap.»

HUMO Het vreemde was dat haar kritiek een religieuze reden had: vrouwen moeten hun gezicht bedekken om geen aandacht te trekken, terwijl die dame in Londen met haar sluier net het tegenovergestelde bereikte.

Leyers «Ik heb heel veel mensen horen zeggen: ‘In de Koran staat dit of dat,’ of ‘Volgens de Koran moet je dat doen en mag dat niet.’ En vaak dacht ik dan: ‘Ja maar, als er nu in de Koran iets anders had gestaan, dan had je hier dus met verve het tegendeel staan beweren?’ Ergens zelf over nadenken en een eigen mening vormen, dat gebeurt te weinig. Die onaantastbare status blijft lastig. Als het gaat over de gelijkheid van mannen en vrouwen, of de individuele vrijheid – de twee thema’s die de meeste wrijvingen veroorzaken – zijn de Europese, seculiere visie en de islamitische visie vaak twee wiskundes met verschillende axioma’s.»

'Je kunt wel zeggen dat je gelukkig was toen je nog in Sinterklaas geloofde, maar je kunt niet beslissen om dan maar opnieuw in Sinterklaas te gaan geloven'

HUMO Ik ben geen wiskundige, maar dat klinkt alsof je ze nooit met elkaar zult kunnen verzoenen.

Leyers (lacht) «Dat zou je inderdaad eens aan een wiskundige moeten vragen. (Denkt lang na) Weet je, één van de kernpunten waar het vandaag ook om draait, is dat vele moslims zeggen: ‘De islam geeft zin aan mijn leven. Dus, beste westerling, wat geeft zin aan úw leven? Overtuig mij eens om in het westerse model te stappen.’ Wat moet je dan zeggen?»

HUMO Zeg jij het maar, als vrijzinnige.

Leyers «Ik weet het ook niet goed. Je krijgt veel lusten dankzij de vrijheid, maar ook veel lasten. Als je oprecht gelooft dat God voor je zorgt of je in de gaten houdt, dan lig je niet om drie uur ’s nachts in het donker voor je uit te staren en te denken: ‘Wat heeft het allemaal voor zin?’ Alle vragen uit, laten we zeggen, het oeuvre van Woody Allen, die stelt een moslim zich niet. Je betaalt er dus ook een hoge prijs voor. Niemand zal ons zeggen wat we moeten denken, maar aan de andere kant moeten wij het ook allemaal alleen doen. Vroeger zei de pastoor tegen de mensen hoe ze hun leven moesten leiden, nu stap je buiten bij een therapeut nadat die gezegd heeft: ‘Ga nu maar zelf aan de slag met de tools die ik je hier heb gegeven.’ En je moet er dan godverdomme nog voor betalen ook (lacht).

»Moslims voelen toch meer een soort gedragenheid, het gevoel deel te zijn van iets dat je overstijgt. Dat bestaat bij ons ook wel, maar na die drie dagen Tomorrowland is het back to reality (lacht).»

HUMO Je klinkt bijna jaloers.

Leyers «Ik kan mij zeker voorstellen hoe fantastisch het moet zijn als je in zo’n gemeenschap zit en echt gelooft. Maar het probleem met religie is: je kunt wel zeggen dat je gelukkig was toen je nog in Sinterklaas geloofde, maar je kunt niet zomaar beslissen om er dan maar opnieuw in te gaan geloven.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234