null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Aanslag wilrijk

‘Als gebruiker sta je niet stil bij de aanslagen, liquidaties en martelkamers die erbij horen’

Gisteravond werd in het Antwerpse Wilrijk opnieuw een woning beschoten. Een zoveelste geval van geweld uit het drugsmilieu, wordt gedacht. Dat de productie en handel van cocaïne gepaard gaan met vele aanslagen, liquidaties, martelkamers en zelfs vergismoorden, is volgens occasionele gebruikers ‘toch ongeveer wel het allerlaatste waar je bij stilstaat’. Want sinds de pandemie lijkt bij twintigers en dertigers niets zo normaal als een lijntje op café. Wij spraken met gebruikers, experts en kroegbazen.

Douglas De Coninck

Elke vrijdagochtend om klokslag 10 uur komen de ongeveer 300 residenten in Phénix à La Plante in Namen samen in de grote zaal. Daar roepen ze een voor een, zo luid als ze kunnen, hun namen. ‘Het is een moment van verbinding, een soort catharsis’, legt directeur en stichter Leonardo di Bari uit. Het ritueel maakt sinds de oprichting van het afkickcentrum in 1996 deel uit van een traject dat de patiënten moet helpen hun leven te leiden zonder afhankelijk te zijn van cannabis, alcohol, heroïne of andere zaken waarmee ze beter nooit waren begonnen.

LEONARDO DI BARI «Het is aan hun stemmen dat je het kunt horen. Vroeger waren dat bijna uitsluitend hese – mag ik het zo noemen? – beschadigde mannenstemmen. Vijftigers, zestigers. Denk aan de klassieke vereenzaamde heroïnejunk die jarenlang onder een brug heeft geleefd en na oeverloos innerlijk verzet dan toch de weg naar ons centrum had gevonden. Dat was ons vaste publiek, jarenlang. Tot een jaar of drie à vier geleden. Nu zit er een enorme diversiteit in die stemmen. Je hoort vrouwenstemmen, je hoort dertigers.

»Er zitten best veel mensen tussen met een vaste baan, met kinderen, met een gezin. Met wat je zou beschouwen als een stabiel leven. We hebben een schooldirectrice gehad, ingenieurs, verpleegsters. Allemaal mensen die als gevolg van de dagelijkse ratrace gevlucht zijn in drugs en de controle over hun bestaan zijn verloren.

»De ontwenningskliniek waar je vroeger alleen maar schrale junks zag, is in enkele jaren tijd veranderd in een bijna perfecte doorsnede van onze hele samenleving. Ik vind dat heel zorgwekkend.»

GRIEZELIG NORMAAL

In 2007 vertegenwoordigde het aantal patiënten dat bij Phénix à la Plante op het intakeformulier ‘cocaïne’ invulde 1 of hooguit 2 procent van het totaal. Het geloof was sterk aanwezig dat de zogenaamde ‘drug van de rijken’ op zich niet verslavend was. Vandaag zoekt 20 procent van de patiënten in de Naamse dagkliniek hulp vanwege een cocaïneprobleem.

DI BARI «Elk jaar zien we dat cijfer verder omhoog gaan. Cocaïne heeft vorig jaar bij ons cannabis ingehaald als meest voorkomende problematische drugsverslaving. Het is hallucinant. Het aanbod aan coke is sinds enkele jaren in een provinciestadje als Namen simpelweg overvloedig geworden. Blijkbaar is hier een Nederlandse bende neergestreken. Het parket van Namen is ermee bezig, maar harde bewijzen verzamelen tegen dat soort lui is niet simpel.

»Het eerste wat je moet doen, weet ik intussen, is de patiënt ertoe brengen een nieuwe simkaart aan te schaffen. Die mensen worden bestookt met berichtjes van hun dealers. Cocaïne is in enkele jaren tijd van het zakenkantoor naar het nachtleven verhuisd. De drug is griezelig normaal geworden, zeker bij twintigers. Ook dat is een soort stem die we hier op vrijdagochtend steeds vaker horen. Mensen komen meestal niet vrijwillig naar hier, ze worden gestuurd. Er zit een zekere periode tussen het moment waarop problematisch drugsgebruik wordt vastgesteld en het intakegesprek.»

De Nederlandse krant ‘Het Parool’ wees begin oktober de pandemie aan als dé oorzaak van een bijna totale normalisering van het gebruik van illegale drugs bij hen die het emotioneel het hardst te verduren kregen in 2020 en 2021. ‘Tijdens corona was het normaal om met een paar jongens op de bank te zitten, een pil te nemen en keiharde muziek aan te zetten’, getuigde een nu 24-jarige jongen. De Amsterdamse rechtenstudente Valerie Lhoëst (24), intussen bedenkster van de campagne ‘Waar trek jij de lijn?’, viel het op hoe haar leeftijdsgenoten tijdens de lockdowns naar cocaïne of MDMA grepen. Uit verveling, of om te ontsnappen aan de somberheid van die dagen. ‘Als je het niet deed, was je bijna de uitzondering.’

Lhoëst begon zich deze zomer ook af te vragen of sommige festivals, zeker in de technoscene, drugsgebruik niet te veel faciliteren: ‘De EHBO is ingericht op drugsgebruik; water is veel meer in trek dan alcohol.’

D. (Brusselse cafébaas) «Ik zit twintig jaar in deze stiel. Ik heb in mijn hele leven nog nooit zo veel jonge gasten openlijk coke zien snuiven als na Covid-19. Alsof de verloren tijd alleen op deze manier kon worden ingehaald; door keihard te gaan en door grenzen te verleggen. Ze drinken ook alleen maar plat water. Heel opvallend.»

PLUS 30 PROCENT

Het Vlaams expertisecentrum voor alcohol en andere drugs (VAD) mat midden 2021 de effecten van bubbels en quarantaines op onze drink- en andere slechte gewoonten. ‘In maart 2020 zag je de alcoholconsumptie eerst kelderen, omdat er geen events en sportwedstrijden meer waren’, zegt directeur Katleen Peleman. ‘Hetzelfde gebeurde met cocaïne. De markt stuikte eerst in elkaar, maar herstelde zich naarmate de pandemie vorderde. Tegen de tweede golf, begin november 2020, lag het cocaïnegebruik hoger dan voor corona.’

Volgens een VAD-grafiek werd in die donkere maand november in Vlaanderen 30 procent meer cocaïne gesnoven dan voor het begin van de eerste lockdown. Ook het gebruik van xtc of MDMA en ketamine ging vrij spectaculair de hoogte in.

KATLEEN PELEMAN «De toename van het gebruik van illegale drugs was wel al een hele tijd voor corona merkbaar. Sciensano meet om de vijf jaar het gebruik van illegale drugs in haar nationale gezondheidsenquête. Tussen 2013 en 2018 steeg het Belgisch gebruik van 0,9 naar 3,4 procent. Die toename is een wereldwijd fenomeen. Een gevolg daarvan is dat de handel en het gebruik van cannabis nu in meer landen uit het strafrecht wordt gehaald.

»Cocaïne kwam de laatste jaren in een soort niche te zitten. Ofwel heb je het nog nooit gebruikt en schrikt het je af, ofwel ben je een gebruiker en zie je het als iets doodnormaals, iets dat je de dag doorhelpt. Het is lastig te meten of mensen na het opheffen van de coronamaatregelen zijn blijven gebruiken. Sciensano hield tijdens de coronacrisis uitgebreide bevragingen, maar is daar op een bepaald moment mee gestopt. Het is nu uitkijken naar de gezondheidsenquête van 2023.»

KRUIPOLIE

Samen met een vriendin bediende T. (27) deze zomer de vipbar van een van de grootste muziekfestivals van ons land. Lang na de laatste liveact veroorzaakte een politicus problemen aan haar bar.

T. «Het was twintig voor vier ’s nachts, we gingen de bar om vier uur sluiten en hij wilde absoluut nog een rum-cola. De man, die deel uitmaakte van een grotere groep, was verschrikkelijk dronken en kon amper recht blijven. Hij leek ook erg stoned. Zijn ogen tolden. Zijn bonnetjes waren op, en hij is voor de bar blijven hangen, zwaaiend met een briefje van 50 euro. Hij maakte ook de hele tijd avances naar ons. De volgende dag kwam een van de mensen uit die groep zich excuseren voor zijn gedrag. Hij drukte zijn vingers tegen zijn neus en maakte een snuifgebaar. ‘In het parlement is cocaïne nu eenmaal gratis’, zei hij nog.»

Cafébaas S. zegt dan weer een generatie twintigers van voor en na de pandemie te kunnen omcirkelen.

S. «Er wordt nu veel meer in het openbaar gesnoven. Het is alsof jongeren er zich niet eens meer van bewust zijn dat ze iets illegaals aan het doen zijn, als ze opeens aan een tafeltje of in het toilet met hun bankkaart een lijntje leggen. Of misschien zijn ze zich er wel van bewust en kan het ze gewoon niet schelen, omdat ze nu eenmaal opgegroeid zijn met andere noties van wat legaal is en wat niet. Sommige van hen kregen tijdens de coronaperiode al eens een boete omdat ze met vrienden samen op een bank zaten, misschien heeft dat hun kader van wat mag en niet mag vertroebeld. Ze praten trouwens ook heel openlijk over hun cokegebruik.»

S. moet dan ook geregeld groepjes vermanend toespreken, maar erkent zelf dat er wel wat hypocrisie bij komt kijken. Hij zegt dan: ‘Dat kunnen we hier niet toelaten.’ Maar eigenlijk is de implicatie vooral dat hij als cafébaas, nog financieel gehavend door de coronaperiode, geen gedonder wil met de politie.

S. «Eerlijk, ik kan ergens nog wel begrijpen waarom die jongeren zich zo gedragen. De beste jaren van hun leven zijn hen ontnomen.»

Onder Brusselse cafébazen werden deze week wel weetjes uitgewisseld over WD40. Dat is een ooit door ruimtevaartorganisatie NASA ontwikkelde soort kruipolie die maanlandingen moest helpen faciliteren, met een interessante nevenwerking die bruikbaar blijkt in de war on drugs.

R. (cafébaas) «Wij hebben twee toiletten, één voor vrouwen en één voor mannen. Elke vrijdag- en zaterdagavond is er discussie met mensen die gewoon naar het toilet willen en voor een gesloten deur staan omdat daar jonge gasten hun lijntje zitten te snuiven. Er lijkt niks anders op te zitten dan WD40 te gaan spuiten op alle bruikbare oppervlakken. WD40 absorbeert cocaïne namelijk in een paar seconden. Het poeder verdwijnt voor je ogen.»

S. «Jongeren die én coke snuiven én alcohol drinken moeten vaak gaan kotsen. Alleen al daardoor lijkt WD40, wat gewoon verkrijgbaar in de Brico, iets waar we op de duur allemaal mee aan de slag zullen moeten. Jammer, maar het is niet anders.»

null Beeld Boston Globe via Getty Images
Beeld Boston Globe via Getty Images

INFLATIEPROOF

Als je eind jaren 80 een gram cocaïne wou kopen, betaalde je daar 2.000 Belgische frank voor, of omgerekend 50 euro. Het gemiddelde netto-inkomen van de Belg is intussen meer dan verdubbeld, maar voor een gram coke betaal je nog altijd maar 50 euro. Dat alles duurder wordt, maar cocaïne net niet, is volgens professor en criminoloog Jelle Janssens (UGent) te danken aan de legendarische Colombiaanse drugsbaron Pablo Escobar.

JELLE JANSSENS «De prijs van cocaïne is stabiel gebleven sinds de jaren 80. Sinds Escobar en zijn Medellinkartel cocaïne in grote volumes per schip of per vliegtuig begonnen aan te leveren, is dat wereldwijd standaard geworden. Daarvoor werden de drugs in kleine pakjes individueel gesmokkeld. Dankzij schaalvergroting, met wereldwijd een steeds verder groeiende groep gebruikers, weten de drugskartels de prijs per gram nu al meer dan dertig jaar lang op 50 euro te houden. Het is dan wel een illegale economie, maar ze is allesbehalve slecht georganiseerd.

»Ik herlas laatst het boek La bella bettien van Frank Bovenkerk, over de beginperiode van de Colombiaanse drugsmaffia en het leven van Bettien Martens, een Nederlandse vrouw die in dienst ging van het Calikartel (een concurrent van het Medellinkartel begin jaren 90, red.). Daarin legt Bovenkerk bevattelijk uit wat cocaïne zou kosten als het gelegaliseerd zou worden. Een gram zou dan net zo goedkoop zijn als een gram koffie. Het zou amper nog mogelijk zijn om met de verkoop van coke zulke grote vermogens te genereren.

»In die 50 euro per gram zitten vooral de kosten voor het corrumperen van ambtenaren en het gebruik van geweld tegen mensen die het vertrouwen van het kartel schaden. In een ideaal scenario zou een drugskartel tot een verticale integratie willen komen, waarbij ze van productie tot kleinhandel de keten controleert, maar dat is nog nooit gelukt. Ze moeten aan het eind van de keten altijd werken met huurlingen - de Albanese maffia of jongelui in Borgerhout. De conflicten draaien altijd om vertrouwen. Vertrouwen staat gelijk met marktaandeel.

»Anders dan wij, gewone burgers, hebben drugskartels niet de luxe om bij een verlies van lading naar de rechtbank te trekken en hun rechten als klant te laten gelden. Er zit niets anders op dan de maffia de rol van de staat te laten overnemen. Met geweld.»

MOREEL GEMOED

Kleeft er sinds de moord op journalist Peter R. de Vries (6 juli 2021) bloed aan elk biljet van 50 euro dat wordt verruild voor een gram coke? Elke Antwerpse granaat wordt geacht bij te dragen tot een groeiend besef van hoe we langzaamaan wegglijden in de richting van een narcostaat. De Antwerpse strafpleiter Walter Damen ijverde in een opiniestuk in de krant De Standaard (“beste cocaïnesnuiver: aan uw handen plakt ook donkerrood bloed”) voor een boycot.

JANSSENS «Zo’n oproep is natuurlijk wel sympathiek, maar inspelen op het moreel kompas van de gebruiker gaat nooit werken, zoals ook die hele war on drugs nooit meer kan zijn dan een moreel engagement. Een massale boycot zou Antwerpen trouwens ook niet bevrijden van drugsgeweld. Volgens schattingen van politie en douane is niet meer dan twintig procent van de in de haven geïmporteerde cocaïne bestemd voor binnenlandse consumptie, de rest wordt geëxporteerd naar Nederland, Duitsland en elders.

»Voor de meeste cokesnuivers is het geweld ook niet meer dan een ver-van-mijn-bedshow. Cocaïne brengt de gebruiker in een drive van zelfzekerheid - alleen al dat gevoel heeft iets verslavends. Er hangt bij bepaalde groepen ook een zekere peer pressure rond - om de advocatuur niet te noemen (lacht). Afschrikking werkt zelden. Hoe wetenschappelijk ook bewezen is dat je er kanker van krijgt: mensen blijven roken, zoals ze ook misdaden bleven plegen toen die nog werden bestraft met vierendelen.«

Bij een recent onderzoek naar drugsgebruik bij 1.500 studenten in Groningen gaf ongeveer de helft van de niet-gebruikers aan dat ze heus wel een manier wisten om binnen de 24 uur illegale drugs te bekomen. Op de Wallen in Amsterdam hingen recent tientallen stickers met QR-codes waarmee mensen naar Telegram werden doorgestuurd om drugs te bestellen.

Brusselaar I. (42) haalt gemiddeld om de drie weken een paar gram in huis. Dat productie en handel al jaren gepaard gaat met liquidaties, martelkamers, vergismoorden en een afgehakt mensenhoofd dat werd neergezet op de stoep van een rivaliserende shishabar in de Amsterdamse wijk De Pijp, is wat hem betreft ‘toch ongeveer wel het allerlaatste waar je bij stilstaat’.

I. «Trouwens, op het moment dat ik dat zakje in ontvangst neem, kan ik daar toch al niets meer aan veranderen? En gaat u nu ook elke vleeseter aanspreken op zijn verantwoordelijkheid voor de klimaatopwarming?»

Volgens I. is aan ongeveer alles te merken dat cocaïnegebruik meer dan ooit in de lift zit:

I. «Vroeger had je aparte dealers voor marihuana en ‘le blanc’. Voor wiet sprak je willekeurig een groepje jongelui aan in de Chicagowijk. Aan coke geraken was toen veel omslachtiger. Je ging via allerlei tussenstations. Nu circuleren er permanent nieuwe nummers of WhatsAppgroepjes waar je maar een berichtje naar moet sturen. Je spreekt een plek af, je stapt in hun auto en rijdt een paar rondjes. Klaar. Er is nu behoorlijk wat concurrentie onder de verkopers. Steeds vaker krijg je al vanaf je tweede gram een derde gratis.

»In Brussel wordt nu ook meer het onderscheid gemaakt tussen zuivere en minder zuivere coke. De goede dealers vind je eerder in Elsene of Ukkel, en die vragen dan 70 euro per gram. De goedkopere, aan 40 of 50 euro per gram, vind je in Molenbeek, Anderlecht of Brussel-stad.»

VERSLAAFDE DAKLOZEN

Behalve de klankkleur in de stemmen op vrijdagochtend is er nog iets wat Leonardo di Bari de voorbije jaren in zijn ooit vooral door persoonlijk altruïsme aangedreven ontwenningskliniek heeft zien veranderen: de mensen die anderen ertoe brengen om zich er te laten behandelen.

DI BARI «Toen wij met dit dagcentrum begonnen, waren drugsgebruikers schuw. Ze gingen gebukt onder een taboe, een maatschappelijk stigma. Ze kwamen bij ons terecht omdat ze gestuurd waren door een rechter. Nu zijn het meestal de werkgever, de partner en in veel gevallen zelfs de kinderen die een patiënt ertoe hebben gebracht om hulp te gaan zoeken. Dat is ergens natuurlijk mooi. De samenleving van vandaag is niet meer zo veroordelend over mensen met een drugsprobleem, of het nu om legale of illegale drugs gaat.

»Vroeger zou een werkgever een verslaafde werknemer gewoon hebben ontslaan, nu helpt hij zoeken naar oplossingen om die persoon te helpen zijn of haar leven weer op de rails te krijgen. Maar dat zegt ook iets over hoe levensbepalend en alom aanwezig illegale drugs geworden zijn, zelfs in een klein stadje als Namen.»

De verhoudingen blijven schuiven, merkt di Bari. In die mate dat het hem doet beseffen we het einde - als dat er al zou kunnen zijn - nog lang niet hebben gezien.

DI BARI «We hadden hier onlangs de eerste SDF die op het intakeformulier ‘cocaïne’ invulde. SDF, dat is Frans voor Sans Domicile Fixe. Het ging dus om een dakloze die verslaafd was geraakt aan cocaïne en hulp kwam zoeken. Als iemand me dit twintig jaar geleden had voorspeld, zou ik het een goeie grap hebben gevonden. Iets totaal onvoorstelbaars.»

(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234