'Tijdens een oorlog krijgen mensen het idee dat ze alles kunnen doen. En als een oorlog lang duurt, zoals in Congo, gebeuren er dingen die nergens anders zijn gebeurd.' Beeld Stephan Vanfleteren
'Tijdens een oorlog krijgen mensen het idee dat ze alles kunnen doen. En als een oorlog lang duurt, zoals in Congo, gebeuren er dingen die nergens anders zijn gebeurd.'Beeld Stephan Vanfleteren

Bloed aan de Foon:de 70.000 verkrachte vrouwen van nobelprijswinnaar Denis Mukwege

‘Als je je smartphone zo goedkoop mogelijk wilt hebben, weet je dat daar mensen voor zijn gemarteld en verkracht’

Er zijn al honderdduizenden vrouwen verkracht in de oorlog in Congo door rebellen die de samenleving willen ontwrichten. Ook het Westen is schuldig, zegt dokter Denis Mukwege. Inzet van de oorlog zijn immers grondstoffen als kobalt en coltan, die in elke smartphone en pc zitten. ‘Jullie in Europa profiteren van de oorlog in Congo. Het is een economische oorlog, met als enige doel zo goedkoop mogelijk aan delfstoffen komen.’

GRETA RIEMERSMA

De Congolese gynaecoloog Denis Mukwege (66) weet nog wanneer hij besloot minder arts en meer activist te worden. Op een dag in 2011, in Bukavu, in het oosten van de Democratische Republiek Congo, kwam een vrouw naar zijn Panzi-ziekenhuis die elf jaar eerder al eens was opgenomen. Destijds had een verkrachting haar onderlijf vernield en een kind in haar buik achtergelaten. Fysiek viel ze te herstellen, maar mentaal was het lastiger: ze wilde niets van haar kind weten. Na de geboorte noemde ze haar dochter Wakubenga, ‘zij die wordt geminacht’.

De psychologen van het Panzi-ziekenhuis overtuigden de vrouw ervan dat ook de baby een slachtoffer was. En nu stond de vrouw opnieuw voor hem, vergezeld van de intussen 11-jarige Wakubenga. Het meisje, dat was geboren uit een verkrachting, was zelf verkracht en zwanger geworden. Mukwege was woest. Hij besefte dat hij zich luider moest uitspreken over de verschrikkingen in Congo, waar seksueel geweld al vijfentwintig jaar wordt ingezet als oorlogswapen.

Mukwege blikt in zijn boek ‘De kracht van vrouwen’ terug op ervaringen met vrouwen die hem hebben gemaakt tot wie hij is, zoals Wakubenga. De inhoud is een stomp in de maag: in het Panzi-ziekenhuis hebben hij en zijn team zeventigduizend verkrachte vrouwen behandeld, een fractie van de vele honderdduizenden die Congo volgens schattingen telt.

Het ‘verkrachtingsvirus’, zoals hij het noemt, maakt deel uit van de strijd om felbegeerde delfstoffen in de Congolese bodem, zoals goud, koper, diamanten, kobalt en coltan – de laatste twee zijn onmisbaar in elektronica. Aan de exploitatie ervan verdient een ondoorzichtig kluwen van politici, hoge militairen en zakenmensen grof geld. Machtige elites uit Congo en buurlanden Rwanda en Oeganda financieren extreem gewelddadige rebellenlegers met maar één doel: de bodemschatten in handen krijgen. Vooral het grondstofrijke Oost-Congo, waar Mukwege werkt, heeft het zwaar te verduren.

Al jaren zoekt Mukwege wereldwijd aandacht voor de horror. Hij sprak wereldleiders toe bij het Europees Parlement, de Verenigde Naties en de G7. Hij won meerdere mensenrechtenprijzen, waarvan de Nobelprijs voor de Vrede (samen met jezidi-activist Nadia Murad) in 2018 de grootste was. Steeds vaker hekelde hij ook massaverkrachtingen in andere landen; denk aan wat Bosnische vrouwen en jezidi’s overkwam. Hij bleef als arts werkzaam in het Panzi-ziekenhuis, daarnaast groeide hij uit tot dé deskundige in het met wortel en tak uitroeien van seksueel geweld.

Toen Mukwege het Panziziekenhuis oprichtte in 1999, was het bedoeld als algemeen medisch centrum, maar de eerste patiënt was meteen al een vrouw die na een groepsverkrachting met een geweer in haar vagina was geschoten. Daarna volgden vrouwen die maandenlang aan een boom waren vastgebonden en groepsverkrachtingen hadden moeten ondergaan, anderen kregen scherpe of brandende voorwerpen in hun vagina.

Mukwege, kalmpjes vanachter een glas muntthee: ‘Het jongste slachtoffer dat ik heb behandeld, was een baby van 6 maanden, de oudste vrouw was de 80 gepasseerd.’

– En die waren allebei verkracht?

DENIS MUKWEGE «Ja, daaruit blijkt wel dat massaverkrachting voor de meeste daders geen kwestie van seksualiteit is, het is een wapen. Vrouwen zijn de basis van een samenleving, zij krijgen kinderen en verzorgen ze meestal. Wat er in Congo bij komt: als bekend wordt dat ze verkracht zijn, verliezen ze hun waarde. Ze worden vaak verlaten door hun mannen en verstoten door de gemeenschap. Vernietig je vrouwen, dan vernietig je onze maatschappij.»

– Is dat wat de elites willen: Congo in chaos storten, zodat zij makkelijk de bodem kunnen exploiteren?

MUKWEGE «Massaverkrachting wordt gebruikt om het maatschappelijke weefsel kapot te maken. De samenleving wordt verzwakt, zodat je mensen kunt gebruiken zoals je wilt, zodat ze zich gemakkelijk laten verjagen uit de mijnstreken of bijna voor niets in de mijnen gaan werken.»

– Kun je zeggen dat het weefsel van de Congolese samenleving al kapot is?

MUKWEGE «In Oost-Congo wel. Als priesters of nonnen worden verkracht te midden van hun parochieleden... Als vaders worden verkracht terwijl hun vrouw en kinderen moeten toekijken... Want dat gebeurt ook. In ons ziekenhuis zijn 1 à 2 procent van de verkrachte patiënten mannen. Vrouwen kunnen met onze hulp vaak nog wel hun kracht hervinden, maar bij mannen is de schade meestal voor altijd. Ze worden impotent, verlaten hun gezin en de meesten plegen zelfmoord.»

‘Als in Congo bekend wordt dat een vrouw verkracht is, wordt ze vaak verlaten door haar man. Vernietig je vrouwen, dan vernietig je onze maatschappij.’ Beeld Stephan Vanfleteren
‘Als in Congo bekend wordt dat een vrouw verkracht is, wordt ze vaak verlaten door haar man. Vernietig je vrouwen, dan vernietig je onze maatschappij.’Beeld Stephan Vanfleteren

LEVEND BEGRAVEN

– In uw boek staat dat u blij was met elke prijs die u kreeg, maar achteraf toch teleurgesteld was. De situatie in Congo veranderde er niet door, die werd alleen maar erger. Is het u ook zo vergaan na de Nobelprijs voor de Vrede in 2018?

MUKWEGE (zucht zacht) «We vechten nog steeds en op sommige plaatsen is de situatie inderdaad erger geworden.»

– Doelt u op Kipupu in Oost-Congo, waar afgelopen jaar een massaslachting plaatsvond?

MUKWEGE «Ja, honderden mensen zijn daar gedood. In Beni en Ituri, ook in Oost-Congo, zijn mensen onthoofd en de hoofden zijn op straat gegooid, zodat iedereen kon zien hoe wreed de aanvallers waren. Commandanten van het Congolese leger hebben vrouwen levend begraven.»

– Levend begraven?

MUKWEGE «Ja. Dat gebeurt alleen in Congo. Iedereen weet het! Er heerst totale straffeloosheid.»

– Het lijkt erop dat Congo degenereert. Is dit wat er gebeurt als in een land totale straffeloosheid heerst?

MUKWEGE «Absoluut. Ik laat in mijn boek zien hoe gechoqueerd ik vaak ben geweest. Ik probeerde te begrijpen: wat gebeurt hier? Tijdens een oorlog zijn er geen wetten, geen waarden en is er geen geloof. Daardoor krijgen mensen het idee dat ze alles kunnen doen. En als een oorlog lang duurt, zoals in Congo, gebeuren er dingen die nergens anders zijn gebeurd. De Tweede Wereldoorlog duurde vijf jaar, de oorlog in Bosnië vier jaar, de genocide in Rwanda vier maanden. In Congo gaat het al vijfentwintig jaar zo door. Als de rechtsstaat ophoudt te bestaan, als de bevolking geen enkele bescherming meer krijgt, als er geen rolmodellen meer zijn om te volgen, kan een land in een onbeschrijfelijke situatie terechtkomen.»

– Ik las dat u vaak de vraag krijgt: wat is er aan de hand met die Congolese mannen?

MUKWEGE «Ja, maar wat die mannen doen, kan overal voorkomen. Het is ook tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurd, de Japanners hadden seksslavinnen, de Russische bevrijders vergrepen zich aan Duitse vrouwen. Alleen duurt de oorlog in Congo langer, waardoor de daders steeds verder afglijden.»

– Toch denk ik dat veel mensen zich afvragen: hoe kunnen ze dit doen? Is er nergens een stemmetje in hun hoofd dat zegt: dit is niet goed?

MUKWEGE «Als volwassen mannen niet in staat zijn om te verkrachten, gebruiken ze kinderen om het te doen. Dat is het punt. Kindsoldaten zijn gebrainwasht, ze doen alles wat hun commandant ze vraagt. Ik heb eens bezoek gekregen van een man die vrouwen had verkracht: hij was als kind gerekruteerd door een rebellenmilitie en als inwijding had hij zijn moeder moeten verminken. Als je niet eens je eigen moeder kunt respecteren, wie dan wel?»

– Die man vertelde toch dat hij met vrouwen omging zoals met kippen en geiten? Bij die dieren dacht hij ook niet na over hoe hij ze behandelde.

MUKWEGE «Dat toont wel aan dat hij zijn menselijkheid had verloren.»

– Hoe is het gesteld met uw mensbeeld? Kunt u nog een beetje positief zijn?

MUKWEGE «Zeker, maar alles hangt af van wat we onze kinderen meegeven. Als we onze zoons op een voetstuk plaatsen, zoals onder andere in Congo gebeurt, maken we koningen van hen en zullen ze vrouwen niet als gelijken behandelen. Daarmee maken ze vrouwen kapot, maar ook zichzelf. Ze weten niet wat hun rechten en plichten zijn, ze zullen geen gerechtigheid nastreven. Ze zullen alleen bezig zijn met sterk en masculien zijn. Als we mannen beter opvoeden, als we ze leren empathisch te zijn, om medelijden te hebben en te huilen, zal gerechtigheid het gevolg zijn.»

‘Bedrijven moeten conflictvrije mineralen gebruiken en ervoor zorgen dat de exploitatie ervan transparant wordt. Het is jullie ook gelukt met diamanten en met goedkope kleding uit Azië.’ Beeld Stephan Vanfleteren
‘Bedrijven moeten conflictvrije mineralen gebruiken en ervoor zorgen dat de exploitatie ervan transparant wordt. Het is jullie ook gelukt met diamanten en met goedkope kleding uit Azië.’Beeld Stephan Vanfleteren

NOBELPRIJS

Het is aan zijn eigen opvoeding te danken dat Denis Mukwege dat zo kan zien. Van zijn moeder moest hij meehelpen in het huishouden en zijn vader, een dominee, sloeg hem niet. Er werd van hem geen koning en geen macho gemaakt. Het hielp hem te ontdekken hoe scheef de verhoudingen in Congo zijn. Veel vrouwen doen alles alleen, ze bestieren het huishouden en bewerken het land, terwijl veel mannen de dagen doorkomen met rondhangen of kaarten. Congolese vrouwen zijn tweederangsburgers, wat een extra voedingsbodem is voor alle verkrachtingen in het land, die nu zelfs onder gewone burgers toenemen.

Toen hij in 1983 begon met zijn eerste baan in een ziekenhuis in Lemera, 60 kilometer onder Bukavu, zag hij dat in de wijde omtrek geen medische zorg bestond voor zwangere vrouwen, met alle gevolgen van dien. Nog steeds overlijden in Congo 850 vrouwen op 100.000 geboorten, tegenover 3 tot 8 in de westerse wereld. Mukwege wilde eerst kinderarts worden, maar besloot zich in gynaecologie te specialiseren.

In 1996 merkte hij voor het eerst dat zijn werk als controversieel werd beschouwd. In dat jaar verplaatste het Rwandese conflict tussen Hutu’s en Tutsi’s zich naar Congo en vielen Tutsi-rebellen het ziekenhuis in Lemera aan. Ze vermoordden dertig patiënten en drie verpleegkundigen. Mukwege was niet ter plaatse en kreeg te horen dat het te gevaarlijk was om terug te keren. In de kofferbak van een auto wist hij het vliegveld te bereiken en hij vloog naar Kenia, waar hij drie jaar bleef met zijn vrouw Madeleine en hun kinderen. Toen wilde hij weer aan het werk in zijn eigen land, ook al duurde de oorlog voort. In Bukavu, in de verarmde buitenwijk Panzi, begon hij zijn ziekenhuis in twee vervallen panden en enkele tenten.

Het groeide uit tot een complex met duizend bedden en vijfhonderd medewerkers. Het werd ook de woonplaats van Mukwege en zijn gezin, want hij wordt al jaren bedreigd. De afzenders zijn anoniem, maar hebben vermoedelijk banden met de machtige grondstoffenhandelaren die Mukweges openheid van zaken niet verdragen. Daarom woont hij bij het Panzi-ziekenhuis, dat 24 uur per dag wordt bewaakt door een tiental bewapende soldaten van de VN-missie in Congo. Bijna nooit verlaat hij het terrein, en als hij het toch doet, dan is het met een VN-escorte.

Ondanks alle tegenwerking richtte hij de Panzi Foundation op, met als doel de verkrachtingsslachtoffers meer te bieden dan alleen fysiek herstel. In een opvangcentrum 500 meter van het ziekenhuis kunnen ze terecht voor psychologische, sociaal-economische en juridische hulp. Hetzelfde concept, met een kliniek en een centrum voor nazorg, is sinds kort uitgerold in hoofdstad Kinshasa. Wie uiteindelijk naar huis gaat, kan zich aansluiten bij een lotgenotenclub, met praatgroepen en voorlichtingssessies. Het doel is dat verkrachte vrouwen stoppen met zich minderwaardig voelen en in hun eigen gemeenschappen openlijk vertellen wat hun is overkomen. Het taboe moet verdwijnen.

– U probeert op nog een manier verandering te bewerkstelligen: u doet een moreel appel op de rest van de wereld. Tijdens uw toespraak bij de Nobelprijsuitreiking zei u: wie geen oog heeft voor de tragedie achter een elektrische auto, smartphone of gouden sieraad, is medeplichtig aan wat in Congo gebeurt.

MUKWEGE «Precies. Ik vind dat jullie in Europa van de oorlog in Congo profiteren. Het is een economische oorlog, met als enige doel zo goedkoop mogelijk aan delfstoffen komen. Dat is onacceptabel. Als je je smartphone zo goedkoop mogelijk wilt hebben, weet je dat je spullen zijn gemaakt dankzij mensen die in de mijnen behandeld worden als slaven, die gemarteld en verkracht worden.»

– De meeste smartphones zijn duur, maar het zou kunnen dat de elektronicabedrijven hun grondstoffen goedkoop krijgen, zodat ze enorme winsten maken.

MUKWEGE «Dus moeten jullie ervoor zorgen dat er een wereldwijde beweging op gang komt die dat niet langer accepteert. Jullie moeten zeggen: we willen geen apparatuur waar bloed aan zit. Aan coltan zit bloed. Aan kobalt zit bloed. Congo is verantwoordelijk voor 70 procent van de wereldproductie van die mineralen. Je kunt niet over elektronica praten zonder het over Congo te hebben. Mijn oproep aan jullie is: ga naast de Congolezen staan.»

– Legt u die verantwoordelijkheid ook bij individuele burgers?

MUKWEGE «Ja.»

– Wat houdt dat in? Stoppen met smartphones en computers kopen?

MUKWEGE «Nee, dat is tegenwoordig een onmogelijke vraag, we kunnen niet zonder.»

– Hebt u zelf een smartphone?

MUKWEGE «Ja, ik heb er eentje die van eerlijk gewonnen materiaal is gemaakt, een Fairphone. Die kun je ook in Europa krijgen.

»Wat we moeten doen, is bedrijven vragen om conflictvrije mineralen te gebruiken en te zorgen dat de exploitatie ervan transparant wordt. Het is jullie ook gelukt met diamanten en met goedkope kleding uit Azië: er komt steeds meer aandacht voor de omstandigheden waarin die worden geproduceerd. Waarom doen jullie niet hetzelfde met Congo?»

null Beeld Stephan Vanfleteren
Beeld Stephan Vanfleteren

DOORZEEFD

– Er is een EU-protocol voor schoon coltan, goud en meer mineralen. Helpt dat niet?

MUKWEGE «Dat is dode letter. De mineralen worden uit Congo naar Rwanda gesmokkeld en vandaar gaan ze naar het Midden-Oosten, waar ze witgewassen worden. Zo komen ze terecht in Europa en de rest van de wereld. Er zit een maffia achter.»

– U hamert er altijd op dat de straffeloosheid in Congo moet eindigen, dat is volgens u de enige oplossing. U pleit ervoor dat de daders voor het Internationaal Strafhof in Den Haag verschijnen. Waarom daar?

MUKWEGE «Waarom hebben we anders internationaal recht? Er is in Congo sprake van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, er zijn zes miljoen doden. Dat is het terrein van het Internationaal Strafhof. Het is een kwestie die de hele mensheid aangaat, en dus moet het Internationaal Strafhof iets doen. Wij met z’n allen, ook jullie, spenderen enorm veel geld aan het Internationaal Strafhof en internationale vredesmissies, maar het helpt de mensen in Congo niet. Er moet concrete actie komen.»

– U bent ook kritisch over het effect van de VN-missie in Congo, die met 1,6 miljard euro per jaar en zestienduizend medewerkers de grootste uit de geschiedenis is. Wat schort eraan?

MUKWEGE «Stel dat iemand inbreekt in je huis door de ramen in te slaan en je repareert alleen de ramen, maar doet niets om de inbreker op te pakken. Na een week is er weer een inbraak, bij jou of bij de buren. Wat heeft dat voor nut?»

– Misschien moet de conclusie wel zijn dat het niemand iets kan schelen wat er in Congo gebeurt.

MUKWEGE «Dat is duidelijk. Goedkope grondstoffen zijn belangrijker, en dat is afschuwelijk om te beseffen.»

– Vorig jaar stopte uw beveiliging door de VN een aantal maanden. Waarom?

MUKWEGE «Er zit politiek achter. Er zijn mensen die mij het zwijgen willen opleggen, en die oefenen druk uit op de VN. Ze vragen: waarom beschermen jullie een burger in zijn eigen land?»

– De beveiliging is hersteld. Anders had u beter uit Congo kunnen vertrekken, toch?

MUKWEGE «Ja, het was ontzettend gevaarlijk en ik was al bezig het land te verlaten. Ik kreeg echt veel bedreigingen. Zelfs mensen in mijn omgeving ontvingen dreigementen. Emigreren is de laatste oplossing, maar gelukkig heb ik nu weer bescherming.»

Mukwege weet waarover hij praat: niet alleen in 1996, ook in 2012 vluchtte hij het land uit. Hij woonde destijds nog niet bij het Panzi-ziekenhuis, waardoor vijf bewapende mannen zijn huis in Bukavu konden binnendringen. Ze doodden uiteindelijk niet hem, maar Joseph, iemand van het huispersoneel die zich voor hem had geworpen. ‘Papa! Ze gaan je vermoorden!’ riep hij, en toen werd hij doorzeefd. Vraag Mukwege waar hij spijt van heeft, en hij antwoordt: ‘Joseph.’ De moord was niet zijn schuld, maar toch.

Mukwege ging met zijn gezin naar Zweden en vandaar naar de VS, waar hij een nieuw bestaan wilde opbouwen. Na een week of drie gebeurde er iets onverwachts: vrouwen die hij had behandeld in het Panzi-ziekenhuis, wilden hem terug hebben in Congo. Ze zeiden dat ze hem hoogstpersoonlijk zouden bewaken. Ze verkochten voedsel om te sparen voor zijn retourticket. Mukwege liet zich vermurwen en toen hij begin 2013 met zijn familie terugkeerde op het vliegveld bij Bukavu, stonden de vrouwen hem gillend en joelend op te wachten. Voor hen en al die andere verkrachtingsslachtoffers gaat hij door.

– Alles wat u zegt over de misstanden in Congo, kan gevaarlijk zijn. Bent u weleens bang?

MUKWEGE «Ja, maar weet je... (Slaat bij elk woord met zijn hand op tafel) Er móét iets gebeuren, de problemen in mijn land móéten worden opgelost. Als niemand erover praat, blijft alles zoals het is. Het is voor mij een morele plicht om mijn mond open te doen.»

© de Volkskrant


Denis Mukwege, ‘De kracht van vrouwen’, De Bezige Bij Beeld rv
Denis Mukwege, ‘De kracht van vrouwen’, De Bezige BijBeeld rv
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234