'Als je jonge kinderen hebt en een baan, heb je eigenlijk twee fulltime jobs. En dat vinden we maar normaal'

Edel Maex (62), psychiater, zenleraar en pionier van de mindfulness in ons land, runt in Antwerpen een stresskliniek waar hij mensen leert hun gevoelens niet te verdringen, maar aandachtig en met mildheid te beschouwen. Het is volgens hem het beste recept tegen burn-out, dé ziekte van onze tijd.

Wie ontwaakt met een radiowekker afgestemd op het nieuws, begint de dag soms met iets vreselijks. Zo ook psychiater en zenleraar Edel Maex (62) enige jaren terug: 22 Belgische kinderen verongelukt in een bus in Zwitserland, zei de stem. Zijn eigen zoons gingen kort daarvoor op eenzelfde trip. Maex, behalve zenleraar ook maar een mens, heeft dan een eerste reflex: dit wil ik niet horen, dit is te erg. Meteen gevolgd door een tweede: wacht, niet wegduwen, aanwezig blijven.

Wat hij vervolgens doet, omschrijft hij als de gulden middenweg tussen wegduwen en zwelgen, tussen afwenden en overspoeld raken. Milde open aandacht, noemt Maex het. Die 'aandacht', ook wel mindfulness, vormt de kern van zijn behandelingen in de stresskliniek van het Antwerpse ziekenhuis Sint Elisabeth.

Vanuit het raam van zijn werkkamer kijkt Maex op een verzameling boeddha's in de etalage van een newagewinkel aan de Leopoldstraat. De psychiater mag het boeddhisme dan omarmd hebben, met de sfeer van oosterse mystiek heeft hij weinig, net als met de 'mindfulness-industrie'. Want dat is mindfulness geworden: een industrie, een hype. "Met oppervlakkigheid, zweverigheid en flauwekul tot gevolg", zegt Maex. Dat had hij als beoefenaar van het zenboeddhisme niet voorzien toen hij de therapievorm halverwege de jaren negentig in België importeerde. Uit de VS overigens, niet uit het Azië. "Daar zijn ze het op dit moment weer van ons aan het kopiëren, paradoxaal genoeg", zegt Maex.

"Ik zat met mezelf in de knoop. Ik was pas afgestudeerd en wist nog niet waar mijn leven heen ging. Ik worstelde met een verbroken relatie, maar begon meteen een nieuwe om dat maar niet te voelen. Ik duwde de miserie weg door me te pletter te amuseren. Als psychiater in opleiding volg je gesprekstherapieën. In die context zei iemand: in plaats van het ellendige altijd weg te duwen, kijk er eens naar. Ik dacht: onmogelijk, dat overleef ik niet. Maar tot mijn verbazing was het mogelijk om mijn pijn te aanschouwen, zonder hem weg te duwen én zonder erin te verzuipen.

"Kort daarna kwam ik bij een zengroep. De leraar zei: we zitten en openen onze aandacht, we kijken, duwen dingen niet weg, en blijven aanwezig. Ik ben nog wel ongelukkig geweest in het leven, maar nooit meer zo diep als in die tijd, dat is toch wel te danken aan de zen. Pas in de loop der jaren ben ik erachter gekomen dat wat ik als boeddhisme zag, met een grote focus op meditatie, in Azië niet bestaat. Het is een vorm die wij in het Westen hebben bedacht."

"Rond mijn 30ste ben ik dus begonnen met mediteren. In die periode rondde ik mijn opleiding tot psychiater af. Ik dacht: als ík hier zoveel baat bij heb, dan móét ik dit aan mijn therapeutisch arsenaal toevoegen. Ik wist alleen nog niet precies hoe. Ik ben me erin gaan verdiepen en stuitte op de Vietnamese zenmonnik Thich Nhat Hanh, die mindfulness bedacht als afgeleide van het zenboeddhisme. De bedenker van de bijbehorende aandachtstraining, Jon Kabat-Zinn, is een Amerikaan. Het duurde nog even voordat ik hier als hoofd van de stresskliniek de ruimte kreeg om mijn eigen programma in te voeren. Ik begon met een paar trainingen per jaar, binnenkort doe ik mijn driehonderdste groep.

"Ik heb me een tijd verzet tegen het woord 'mindfulness', omdat het een Engelse term is. Maar het staat nu ook in Van Dale, dus ben ik gezwicht. Al blijft mijn term van voorkeur nog altijd 'milde open aandacht'."

"Het gaat erom dat je je bewust bent van wat er is. Klinkt dat vaag? O, maar het is juist heel concreet. Er zijn veel misverstanden over mindfulness, zoals dat je geen gedachten zou mogen hebben. Dat is onzin. We produceren een onophoudelijke stroom gedachten. Maar jij bént die gedachten niet.

"Een veelvoorkomende reflex is gevoelens weg te duwen. Maar boosheid, angst of verdriet worden niet kleiner als je ze negeert. Een ander risico is dat we overspoeld raken door emoties. In de training leer je aandachtig en zonder oordeel naar jezelf kijken, naar je lichaam, naar gedachten en gevoelens. Dat hoeft overigens niet op een kussen of een matje, het kan ook als je door de gang loopt."

''Het gaat erom dat je je bewust bent van wat er is. Klinkt dat vaag? O, maar het is juist heel concreet’'

"De training is niet voor iedereen geschikt, soms zijn mensen te diep in een depressie, soms zijn ze gebaat bij medicatie of gesprekstherapie. Maar ik behandel een zeer heterogene groep. Dit is een algemeen ziekenhuis en de training is voor alle soorten mensen geschikt."

"Ik heb de laatste jaren een spectaculaire toename gezien. Vooral onder jonge mensen. Burn-out wordt gedefinieerd als een werkgerelateerd probleem, maar we bestaan niet uit compartimenten. Als je jonge kinderen hebt en een baan, zijn dat eigenlijk twee fulltime jobs, en dat vinden we maar normaal. Ik denk dat er veel overlap is met depressie. De diagnostiek moet duidelijker, zuiverder.



"Maar het etiket waarmee iemand komt, is voor mij niet het belangrijkste. Mindfulness richt zich op kwetsbaarheidsfactoren die bij veel diagnoses een rol spelen."


Hoe kan het volgens u dat het lichaam van mensen met een burn-out het plotseling niet meer doet?

"Het is typisch een westers probleem. Voor veel westerlingen is ons lichaam het eerste wat ons ontgaat als we bezig zijn. Mindfulness gaat over je lichaam voelen, omgaan met grenzen. We hebben een geschiedenis van een paar duizend jaar waarin we het lichaam hebben gereduceerd tot iets wat slecht, zondig en ondergeschikt is. Voelen doen we met ons lichaam, verdriet doet pijn in het lichaam, maar we zijn er vervreemd van geraakt.

"Het is dus niet zo dat het lichaam plotseling ophoudt. Mensen voelen hun lichaam en de alarmsignalen niet, gaan door, tot ze ineens over een drempel gaan en instorten. Daarom zeg ik weleens: de beste methode om je nooit moe te voelen, is door te blijven gaan. Maar je ziet de bui hangen. Daarom worden mensen ziek op vakantie, vallen ze om als ze even stoppen. In de training leer ik mensen hun grenzen eerder aan te voelen. Niet pas als ze bij de dokter zitten."

"Mensen kunnen én willen hard werken. Het geeft ons een gevoel van zin. Mensen krijgen geen burn-out omdat ze te hard werken - al speelt dat vast mee - maar vooral omdat ze voelen dat hun werk niet langer zinvol is. Een burn-out komt als we het gevoel hebben dat onze inspanningen nutteloos zijn. Dan ineens is de batterij leeg.

"In een van mijn boeken vertel ik het verhaal van een vrouw die gevraagd wordt een afdeling van een bedrijf te reorganiseren. Ze werkt keihard, draait overuren, uiteindelijk lukt het: de afdeling draait weer perfect. In het daaropvolgende functioneringsgesprek zeggen haar bazen: 'Dat heb je goed gedaan, maar we hebben besloten de afdeling op te heffen.' De dag erna is zij gecrasht.

'‘Als je jonge kinderen hebt en een baan, zijn dat eigenlijk twee fulltime jobs, en dat vinden we maar normaal’'

"Maar mensen zijn zelf ook verantwoordelijk. Ze jagen zichzelf over grenzen, gaan met weinig respect met zichzelf om. Dat is een van de meest wezenlijke zaken die je leert bij mindfulness: om dat wel te doen."

"Wie sterk afhankelijk is van waardering van buitenaf, is kwetsbaarder. Maar mensen gaan ook verschillend om met stress. Bij een burn-out zie je dat mensen stelselmatig signalen van het lichaam hebben genegeerd. De favoriete signalen van ons lichaam zijn moeheid en pijn. Maar ook: je niet kunnen concentreren, meer slapen of niet meer kunnen slapen, onhebbelijk worden, je kinderen afsnauwen."

"Dan is het misschien een moment om te reflecteren op hoe je aan het leven bent. Dat is niet makkelijk, want de maatschappij en het bedrijfsleven zijn alsmaar harder geworden. Het respecteren van je grenzen kan ook problemen geven. Misschien zeg je uiteindelijk je baan op.



"In mijn ogen is de diepste oorzaak van burn-out dat we vergeten zijn dat mensen zinvol willen zijn en niet alleen maar willen werken voor geld."

'‘De diepste oorzaak van burn-out is dat we vergeten zijn dat mensen zinvol willen zijn en niet alleen maar willen werken voor geld’'

"Mij gaat het om menselijkheid, respect voor jezelf en anderen, mindfulness is er maar een voorbeeld van. Ik zie het als een onderdeel van een bredere onderstroom in de samenleving: zo kunnen we niet leven, dit moet anders. Het is een nood aan zingeving, samenhang, verbondenheid, ethiek."

"De training wordt niet voor niets in groepen gegeven. Het gaat over omgaan met jezelf, maar het helpt ook om een betere moeder te zijn, je op straat beter te gedragen of in de file."

"'Moeten' is contraproductief. Ik zou zeggen: ik merk dat veel mensen er baat bij hebben en dat ze ernaar verlangen - zonder dat ze het weten. Ik help mensen contact te maken met dat verlangen.



"Dat stilstaan bij wat er is, heeft iets contra- intuïtiefs. Ik zou toch beter leuke dingen gaan doen, in plaats van te kijken naar moeilijke dingen, zeggen mensen vaak. Maar ze zeggen ook: hé, dit deed ik als kind wel. En kinderen maken geen lijstjes in hun hoofd van wat ze straks gaan doen of moeten. Ze kennen ook geen haast. Terwijl je als ouder staat te roepen: trek je jas aan, we komen te laat op school. Wij leren hun die aandacht af, dat vermogen om gewoon 'te zijn'. Dat moeten ze als volwassene weer leren, via mindfulness.



"We hollen vaak van het ene naar het andere doel: een deadline, de boodschappen, een sms'je. Als mensen hier aankomen, zeg ik altijd: jullie hebben het verkeer weten te trotseren om hier te geraken. Dat doel heb je bereikt, hoe zou het zijn om jezelf even geen nieuw doel te stellen?"

"Nee. Dat doe je met tijd en rust. Die mildheid dient om te voorkomen dat je het opnieuw meemaakt."

© De Morgen

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234