'Angstaanvallen en zelfmoord-neigingen, omdat ik de waarheid sprak.' Het leven zoals het is: klokkenluiders

‘Ik voel me een vluchteling in eigen land. Een spook zonder rechten. Een uitgerangeerde schim. Angstaanvallen, depressies, zelfmoord-neigingen: ik heb het allemaal meegemaakt. Waarom? Omdat ik de waarheid heb verteld.’ De woorden zijn symptomatisch voor binnen- en buitenlandse klokkenluiders: ze klikken om wantoestanden aan te klagen, maar worden doorgaans harder aangepakt dan de daders die ze aan de galg hebben gepraat.

'Ik ben voor hen dreigingsniveau 4. Met alle mogelijke middelen hebben ze me kapot proberen te maken'

Het was één van de laatste beleidsdaden van president Obama: na drieënhalf jaar brommen kreeg Chelsea Manning gratie. Haar celstraf van 35 jaar werd gedecimeerd, waardoor ze in mei kan vrijkomen. In 2010 werd de Amerikaanse soldate – die toen nog Bradley Manning heette – gearresteerd omdat ze duizenden ultrageheime documenten had gelekt aan WikiLeaks, én een video van een Amerikaanse helikopteraanval in Irak waarbij elf burgers werden gedood. Of Manning na haar vrijlating een zorgeloos bestaan kan leiden, valt nog te bezien. Klokkenluider blijf je doorgaans voor het leven, zelfs na het uitzitten van je straf.

Een schoolvoorbeeld is Mordechai Vanunu, een Israëlische nucleair technicus die na zijn ontslag wegens onstabiel gedrag in 1986 in Londen een interview gaf aan The Sunday Times over de kernkoppen op de nucleaire site van Dimona, wapens waarvan Israël het bezit ontkende. Daarop werd Vanunu verleid door een spionne van de Israëlische geheime dienst Mossad en meegelokt naar Italië. Daar werd hij gedrogeerd en naar zijn thuisland ontvoerd. Hij bracht achttien jaar in de gevangenis door en kreeg na zijn vrijlating in 2004 strenge voorwaarden opgelegd. Hij mocht het land niet verlaten en geen contact hebben met buitenlandse journalisten. Na schendingen van die voorwaarden werd hij in 2007 en 2009 weer maandenlang opgesloten. En in mei vorig jaar is Vanunu, dertig jaar na de feiten, opnieuw aangeklaagd wegens afspraken met buitenlanders.

Edward Snowden riskeert dertig jaar cel in de VS, omdat hij de spionagepraktijken van de Amerikaanse geheime dienst NSA heeft blootgelegd. En Julian Assange, de oprichter van de klokkenluiderwebsite WikiLeaks, leeft sinds 2012 op de ambassade van Ecuador in Londen. Hij wordt gezocht door het Amerikaanse, Britse en Zweedse gerecht.

Dichter bij huis was er de zaak LuxLeaks. In 2014 hingen Antoine Deltour en Raphaël Halet de fiscale voorkeursbehandeling van multinationals in Luxemburg aan de grote klok. De fiscale geheime afspraken of rulings, met vertakkingen naar belastingparadijzen, waren het gevolg van onderhandelingen tussen de Luxemburgse fiscus en het consultancybedrijf PricewaterhouseCoopers (PwC), dat handelde in opdracht van de multinationals. Deltour en Halet werkten voor PwC en vonden de praktijken niet door de beugel kunnen. Ze speelden 45.000 pagina’s aan vertrouwelijke documenten door aan de Franse onderzoeksjournalist Edouard Perrin, die de zaak aan het licht bracht. Maar in plaats van de deals grondig te onderzoeken, richtte de justitie haar pijlen op de klokkenluiders. Vorige zomer werden Deltour en Halet veroordeeld tot voorwaardelijke celstraffen van 9 tot 12 maanden. Perrin stond ook terecht, maar hij werd vrijgesproken. De twee klokkenluiders gingen in beroep; de uitspraak wordt verwacht in maart.


Graaicultuur

Ook ons land heeft zijn klokkenluiders. Vera Vrancken, gewezen hoofd van de administratie bij de politie van Hasselt, klaagde acht jaar geleden de graaicultuur aan in de politiezone Hazodi. Politiechefs, politici en magistraten deden er alles aan om haar in diskrediet te brengen. Vandaag is ze nog altijd in een juridische strijd verwikkeld.

VERA VRANCKEN «Op een ochtend nam het Comité P (dat toezicht houdt op het functioneren van de Belgische politiediensten, red.) contact met mij op, omdat het mij wou ondervragen in een zaak van verzekeringsfraude door één van onze commissarissen, Rodolphe Vyncke. Ze wilden weten of ik daar iets mee te maken had, maar ik had dat dossier niet behandeld. Onze korpschef, Michel Beckers, had het naar zich toe getrokken. Op het einde van dat gesprek vroegen ze of ik nog andere zaken te melden had. Ik getuigde onder ede, dus ik kon niet liegen. Toen heb ik gezegd dat er nog meer werd gesjoemeld bij Hazodi. Zo liet korpschef Beckers zich via de zwarte rekening van de zone om de drie maanden een premie van 1.115 euro uitbetalen, als tegemoetkoming omdat hij van Lommel naar Hasselt was verkast. Die premie was onwettig, maar Liesbeth Klaykens, de financieel verantwoordelijke van de politiezone, heeft later in een pv verklaard dat ze die premie moest uitbetalen in opdracht van de Limburgse gouverneur Herman Reynders (SP.A).

»Toen ik terug op het politiebureau kwam, wist Beckers al wat ik had gezegd. De persmagistraat van het parket in Hasselt, Hadewijch Van De Sijpe, is een persoonlijke vriendin van Beckers. Zij had mijn verklaring diezelfde dag nog opgevraagd bij het Comité P en alles aan Beckers verteld. Razend stormde hij mijn bureau binnen. Hij schold me de huid vol en nam me mijn functie als hoofd van de administratie af.»

HUMO U hebt daarna een tweede keer met het Comité P gepraat. Durfde u dat nog?

VRANCKEN «Ze hadden me gevraagd om bewijzen van de graaicultuur voor te leggen. Ik heb lang getwijfeld, want ik wist dat ze me bij Hazodi kapot zouden maken. Maar er waren zovéél collega’s die gebukt gingen onder het schrikbewind. Commissaris Rohnny Biets, bijvoorbeeld, regelde de dienst-roosters. De indruk leefde dat Biets zijn vrienden de best betaalde shifts gaf en dat hij hen onterecht premies toekende. De rest moest het stellen met het minimumloon. Dat werd later bevestigd in een rapport van het onafhankelijke auditkantoor i-Force, dat is gespecialiseerd in fraudegevallen.

»Biets en Beckers manipuleerden ook de aanwervingen. Zo werd de maîtresse van Biets, Evy Vanloffelt, via een onwettige procedure op zijn dienst geplaatst. Biets had vertrouwelingen nodig die deden wat hij vroeg.

»Ik wou anoniem getuigen bij het Comité P. Na een telefoontje naar het parket van Hasselt bleek dat niet mogelijk. Ze wilden weten wie er klikte. Ik heb die mensen toch een pak bewijzen bezorgd. Later hebben ook de andere klokkenluiders (Serge Delvaux, Mary-Ann Vonckx en Anita Vanoppen, red.) getuigd en hebben we de bewijzen aan de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Annemie Turtelboom (Open VLD) bezorgd.

»Uit een onderzoek van i-Force bleek dat korpschef Beckers de hoofdverantwoordelijke was voor de graaicultuur. Hij is later ook in verdenking gesteld van schriftvervalsing.»

HUMO Toch gingen alle beschuldigden vrijuit. Hoe komt dat?

VRANCKEN «Dat ligt aan het ons-kent-onssfeertje in Hasselt. Op onze dienst was iedereen stomverbaasd toen procureur Marc Rubens de zaak-Vyncke seponeerde. Er was geen sprake van oplichting, maar van misleiding. Kent u het verschil? Op de verontwaardigde mails van collega’s antwoordde ik dat het parket blijkbaar twee strafwetboeken hanteert: eentje voor de kleine garnalen en eentje voor de grote vissen. Die mail werd onderschept door korpschef Beckers en doorgestuurd naar Rubens. Zo kreeg Beckers de procureur op zijn hand. Diezelfde Rubens had me tijdens een eerdere ontmoeting letterlijk gezegd: ‘Hazodi is een etterbuil die op ontploffen staat.’ Maar na die onderschepte mail verklaarde hij op TV Limburg dat het ‘vijf voor twaalf was voor Vera Vrancken’. Live op tv, hè! De kijkers wisten niet eens wie ik was. Dat was een regelrechte bedreiging. Later heeft Rubens het hele strafdossier tegen Hazodi geseponeerd, ondanks de verpletterende bewijslast.»

HUMO Hoe reageerde de korpschef na uw tweede getuigenis?

VRANCKEN «Buiten zinnen. Hij plette me tussen mijn bureau en mijn stoel. Op dat moment hing ik net aan de lijn met Gert Cockx van de politievakbond NSPV. Cockx verklaarde achteraf in een pv dat hij vreesde voor mijn fysieke integriteit. Vanaf toen werd ik elke dag beledigd en afgedreigd door Beckers en zijn vrienden. Ze belegden vergaderingen achter mijn rug en behandelden me hardhandig – ze gooiden bijvoorbeeld systematisch de deur in mijn gezicht dicht. Met een bandopnemertje heb ik bewijzen van die pesterijen verzameld.

»Hele dagen zat ik werkloos en bang aan mijn bureau. Ook voor andere klokkenluiders werd de situatie onhoudbaar. We dienden een klacht wegens pesten in, maar de dienst intern toezicht weigerde die aan te nemen. We hebben ze toen in het najaar van 2009 ingediend bij SPMT Arista, een externe dienst voor preventie en bescherming op het werk. De zaak loopt nog altijd, want de rechter die ze in eerste aanleg zou behandelen, mevrouw Dewael, werd om ‘deontologische redenen’ vervangen. Tijdens de zittingen was duidelijk geworden dat ze de zaak té serieus nam.

»Door alle miserie raakte ik overspannen en ziek. Een halfjaar na mijn eerste getuigenis gebruikte Beckers dat om me te ontslaan als politiesecretaris. Ik vroeg wie dat beslist had, want normaal moet zoiets binnen het politiecollege gestemd worden. ‘Ik heb dat beslist, jij gaat eruit!’ brulde hij. Maar ik heb geweigerd om dat onwettige ontslag te ondertekenen.»

'Als ik was veroordeeld, was ik in het kanaal gesprongen. Met die schande had ik nooit kunnen leven'

HUMO Het parket van Hasselt vervolgde u ook wegens heling en diefstal.

VRANCKEN «Dat was nog het meest traumatiserende. Men beschuldigde mij ervan dat ik een dossier had gestolen en aan het Comité P had bezorgd. Het ging over een vervalst examen, waardoor een dochter van een vriend van Beckers secretaresse bij de politie kon worden. Daar had hij persoonlijk voor gezorgd. Maar toen het Comité P in de politiegebouwen binnenviel, hebben ze dat dossier niet gevonden. Daarop werd ik in verdenking gesteld van diefstal en meteen ook geschorst. Zo hoopten Beckers en de zijnen mij te kunnen ontslaan.

»Intussen waren we naar de redactie van het VRT-programma ‘Panorama’ gestapt met ons verhaal. Mijn enige voorwaarde was: wacht met de uitzending over de wanpraktijken bij Hazodi tot na de correctionele uitspraak. Ze hebben toen de uitzending voor de week na de zitting gepland, maar de zaak werd twee weken uitgesteld: plots zou de aflevering vóór de uitspraak uitgezonden worden. Dat maakte me hypernerveus: ik was depressief en ik sliep niet meer. Ik vreesde dat ik de gevangenis in zou gaan. Doelloos wandelde ik langs het kanaal. Als ik was veroordeeld, zou ik erin gesprongen zijn. Met die schande had ik nooit kunnen leven. Gelukkig werd ik vrijgesproken.»


Opgesloten

VRANCKEN «Ik hoopte op eerherstel. Maar bij mijn terugkeer zei de nieuwe korpschef Philip Pirard – het mandaat van Beckers was niet verlengd – dat hij met mij niks kon aanvangen. Ik moest mijn ziektedagen maar opnemen. Vlak voordien hadden ze bij het politiecollege beslist om me definitief af te zetten als secretaris, met terugwerkende kracht. Daardoor moest ik ook mijn loon terugstorten. Uiteraard heb ik dat ontslag aangevochten en ik heb intussen al víér keer gelijk gekregen van de Raad van State. Maar de politiezone weigert die arresten uit te voeren. Blijkbaar kan dat zomaar.»

HUMO Bent u nog gaan werken?

VRANCKEN «Ja. Pirard dwong me naar een zolderkamer van een ander gebouw te verhuizen. ‘De goelag’ noemen ze het: alle uitgerangeerden worden daar ondergebracht. Werk kreeg ik niet. Ik heb er een ijskoude wintermaand doorstaan, zonder verwarming, met een raam dat niet dicht kon. Die kamer was een ravage. Eén keer lag er een plas urine op de vloer. Toen ben ik opnieuw ziek geworden.

»Bij mijn tweede werkhervatting belandde ik opnieuw op die zolderkamer. Op een hete zomerdag werd ik opgesloten. Het hele gebouw was potdicht en ik had, als enige werknemer, geen sleutel. Airco was er niet. In paniek rukte ik aan de deur, waardoor het alarm afging. Twee uur heeft het geloeid, zonder dat iemand me kwam helpen. Ik heb de korpschef wel vijftig keer gebeld. Mijn man zei dat hij me met een hamer zou komen bevrijden, maar dat wou ik niet, dan zouden ze ons wéér vervolgen.

»Na een tijd werd ik onwel. Uiteindelijk heeft de brandweer me ontzet en naar het ziekenhuis gebracht. Kort daarna kreeg ik een telefoontje van een onbekende vrouwenstem dat ze ‘de volgende keer de boel in de fik zouden steken’.

»Sindsdien zit ik thuis. In zo’n gevaarlijke omgeving kan ik niet meer werken. De rechtbank heeft het incident erkend als arbeidsongeval. Maar Ethias, de verzekeraar van de politiezone, weigert de vergoedingen te betalen. De strategie is duidelijk: ze willen dat ik me te pletter procedeer. Mijn geloof in de rechtsstaat is compleet weg: het parket heeft nagelaten om criminelen te vervolgen. De zaak-Vyncke en de zaak-Hazodi zijn geseponeerd en men weigert een onderzoek te voeren naar mijn opsluiting. Het parket is in mijn ogen medeplichtig. Als ik morgen in elkaar word geslagen, heeft het zelfs geen zin om een klacht in te dienen. Ik voel me een vluchteling in eigen land, een spook zonder rechten. Met alle mogelijke middelen hebben ze geprobeerd me kapot te maken. Voor hen ben ik dreigingsniveau vier. En waarom? Omdat ik de waarheid heb verteld.»

'De nieuwe korpschef Philip Pirard (rechts op de foto, naast oud-burgemeester Claes) dwong me naar een zolderkamer zonder werk te verhuizen.'

HUMO Wat is de rol van de toenmalige Hasseltse burgemeester Hilde Claes (SP.A)?

VRANCKEN «Claes heeft de politietop altijd beschermd: het potje moest gedekt blijven. Ze heeft daarbij ook haar contacten bij Het Belang van Limburg en TV Limburg ingeschakeld. Ik had gehoopt dat de nieuwe burgemeester, Nadja Vananroye (CD&V), correcter zou zijn. Maar ook zij laat zich blijkbaar beïnvloeden door Pirard en Beckers. Bij haar aanstelling zei ze dat ze een vrouw van de communicatie en de oplossingen was. Ik heb haar meermaals gesmeekt om een gesprek. Per brief liet ze weten dat ze niet met mij wil communiceren.

»(Fel) Ze verwijten mij dat ik blijf procederen. Maar ik wil eerherstel, ik heb níks verkeerd gedaan! Ik was een workaholic met een onberispelijke staat van dienst, en nu ben ik een uitgerangeerde schim. Men heeft me mijn verleden afgepakt. Ik vraag nu alleen de toepassing van universele rechten.»

HUMO Is er sinds uw vertrek iets veranderd binnen de politiezone?

VRANCKEN «Alle klokkenluiders zijn vertrokken omdat het onleefbaar werd. Maar de rotte cultuur bestaat er nog steeds: al wie boter op het hoofd heeft, is beloond en gepromoveerd. Ze zijn trouwens met een petitie tégen mijn terugkeer rondgegaan. En wie weigerde te tekenen, werd buitengepest. Een ex-collega mailde me onlangs dat ze met pensioen was gestuurd. Pirard was bij haar thuis komen zeggen dat hij voor haar geen werk meer had. Die vrouw is niet eens 45 jaar. Ze hebben haar psychisch gekraakt.»


Eerst schieten

De zaak-Hazodi is geen alleenstaand geval in België. Eind vorig jaar werd jurist Yves Defoort ontslagen bij het anti-dopingagentschap NADO Vlaanderen, omdat hij de werking inefficiënt, bureaucratisch en onmenselijk had genoemd in de krant De Standaard. Defoort was in 2008 van het kabinet van toenmalig Vlaams minister van Bestuurszaken Geert Bourgeois naar het NADO overgestapt. Al snel stelde hij vast dat één persoon oppermachtig was binnen de organisatie: Hans Cooman, de coördinerende controlearts. Die zou volgens Defoort vooral uit zijn op spectaculaire dopingvangsten. De jurist staat vandaag nog altijd achter zijn kritiek, maar wil de zaak liever achter zich laten. Na lang aandringen is hij toch bereid te praten.

YVES DEFOORT «Ik heb persoonlijk niks tegen Hans Cooman, hij is de uitwas van een mank systeem. Het NADO zou een professionele, onpartijdige en onafhankelijke organisatie moeten zijn, maar Cooman weegt in zijn eentje op élke beslissing, en de leidinggevenden laten hem al tien jaar begaan. De mentaliteit binnen het NADO kun je samenvatten als ‘Waar rook is, is vuur’. Het agentschap schiet op iedereen, en de rechter moet achteraf maar uitmaken of het dossier wel zwaar genoeg weegt.»

Dat werd pijnlijk duidelijk in de zaak-Thomas Van der Plaetsen. De meerkamper testte in september 2014 positief op het zwangerschapshormoon HCG, wat volgens de internationale atletiekfederatie IAAF ook het gevolg kon zijn van kanker.

DEFOORT «Samen met twee collega’s heb ik er binnen het NADO voor gepleit om de atleet te waarschuwen, zodat hij zich kon laten testen op kanker. Ook het IAAF heeft daar in meerdere mails op aangedrongen. Tevergeefs: de directeur vroeg het advies van dokter Cooman, en die vond zoiets niet de taak van het NADO. Van der Plaetsen werd meteen geschorst en kwam als dopingzondaar in de media. Wat later werd bij hem teelbalkanker vastgesteld. Door het stilzwijgen van het agentschap heeft de ziekte een week langer in zijn lichaam kunnen woekeren.»

HUMO Ook in het beruchte ozondossier kwam u in botsing met Cooman en uw directeur. Dat dossier bracht toprenners als Greg Van Avermaet, Tom Meeusen en Laurens Sweeck in opspraak.

DEFOORT «Ik waarschuwde het NADO dat die dossiers flinterdun waren, maar opnieuw was de mening van dokter Cooman doorslaggevend. Alle betrokken topsporters werden vervolgd, en even later vrijgesproken wegens gebrek aan bewijzen. Gelukkig beschikt de Vlaamse dopingbestrijding over professionele rechters, anders was de voorbije acht jaar meer dan één sportcarrière onterecht afgebroken. Dat hun reputatie schade heeft opgelopen, moeten de sporters er blijkbaar maar bij nemen.

»Na de zaak-Van der Plaetsen hoopte ik dat het agentschap er lessen uit zou trekken. Maar de enige les was dat mijn kritiek ongewenst was en dat ze Hans Cooman als onvervangbaar beschouwden.»

HUMO NADO Vlaanderen heeft sinds dit jaar wel een nieuwe directeur. Heeft dat iets opgelost?

DEFOORT «Er is verbetering merkbaar, maar structureel blijft het agentschap achterophinken. Volgens de wereldantidopingcode van 2015 moesten de nationale antidopingagentschappen onafhankelijk van de overheid en de sportsector kunnen opereren. Die code was het perfecte momentum om het bureaucratische NADO om te vormen tot een moderne, autonome organisatie. Net zoals men de BRT heeft omgevormd tot de VRT. Helaas heeft minister van Sport Philippe Muyters (N-VA) het omgekeerde gedaan: hij bracht NADO Vlaanderen onder controle van het toenmalige Bloso (nu Sport Vlaanderen, red.). Muyters wou de controle over de Vlaamse dopingbestrijding versterken om Cooman beter in toom te houden. Dat is een beleid op basis van één persoon. Het Wereldantidopingagentschap (WADA) had daar ernstige vragen bij, maar werd met een kluitje in het riet gestuurd.»

'Het parket hanteert blijkbaar twee strafwetboeken: eentje voor de kleine garnalen en eentje voor de grote vissen'

HUMO Hoe is het daarna geëscaleerd?

DEFOORT «De sfeer op de vloer raakte flink verziekt. Collega’s vertelden me dat mijn oversten iets aan het zoeken waren om me te pakken, en dat heeft me extra stress bezorgd. En ik wás al overwerkt: bij gebrek aan een sterke leidinggevende moest ik, naast mijn taken als jurist, al het inhoudelijke werk opvolgen om Cooman in het oog te kunnen houden. Begin januari 2016 kreeg ik daardoor een burn-out: als ik op honderd meter van mijn werk kwam, begon ik te al trillen.

»In april keerde ik terug, maar ik merkte dat ik steeds meer geïsoleerd raakte. Mijn dokter had gezegd dat ik perspectief op verandering nodig had, anders zou ik snel hervallen. Hij kreeg gelijk. Er was een nieuwe topambtenaar aangesteld, maar ook die liet alles op zijn beloop. Hij waardeerde mijn werklust wel, maar ik mocht niet verwachten dat de door WADA gevraagde verandering er zou komen, zei hij. Ik zag geen enkele uitweg meer.»

HUMO En toen bent u naar de pers gestapt?

DEFOORT «Ik wist dat het mijn kop zou kosten, maar dan wist de buitenwereld tenminste dat het probleem bestond. Ook na dat artikel behield ik een goed contact met mijn collega’s. Maar een week later wilde niemand nog met mij praten. Blijkbaar was er van bovenaf een bevel gekomen om alle contact met mij te verbreken.»

HUMO In de motivering voor uw ontslag werd verwezen naar uw uitspraken in de media. Zou u het opnieuw doen?

DEFOORT «Ik heb geen spijt. Ik heb gedaan wat ik moest doen, maar ik hoop het nooit meer te moeten doen. Elke organisatie wil gedreven mensen die out of the box kunnen denken, tot je sommige leidinggevenden op hun verantwoordelijkheid wijst. Maar zó innovatief hebben ze je liever niet. En als je volhardt, wordt er je een gebrek aan loyauteit verweten. Maar ik wou niet opgeven tot ik alles had geprobeerd. Het ging niet om mijn persoonlijke ambitie, maar om het algemeen belang waar ik als ambtenaar geacht werd voor te werken.»

'Yves Defoort: 'Zodra ik op honderd meter van mijn werk kwam, begon ik te trillen.'


Zwijgcultuur

‘Als ambtenaar bij de overheid steek je best je nek niet uit’, zo luidde de titel van een opiniestuk in De Tijd van 22 april 2016. Getekend: Elke Wambacq, diensthoofd bij het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) en auteur van het boek ‘Tot uw dienst’. Wambacq schreef het boek samen met twee collega’s om een lans te breken voor een efficiëntere, klantvriendelijke, minder verspillende overheid. Niet iedereen kon haar bijdrage smaken.

ELKE WAMBACQ «Halfweg het schrijfproces nodigde de Vlaamse ombudsman ons uit voor een koffie, om te vissen naar onze plannen. Hij waarschuwde ons voor de mogelijke gevolgen en raadde ons aan om het klokkenluidersstatuut te overwegen. Dat biedt bescherming aan Vlaamse ambtenaren die malversaties willen aanklagen. In al onze naïviteit weigerden we dat: we zagen geen kwaad in ons boek. Maar al snel werd ons via allerlei wegen duidelijk gemaakt dat we maar beter konden dimmen. We werden ook mondeling bedreigd door hooggeplaatsten. ‘Ik zal erop toezien dat de lijkwagen langs uw huis passeert’ is één van de zinnetjes die ik heb onthouden.»

HUMO Kreeg u na de verschijning van het boek nog meer problemen?

WAMBACQ «We kregen wel steun van topambtenaren als Frank Van Massenhove (FOD Sociale Zekerheid, red.) en Fons Leroy, (gedelegeerd bestuurder van de VDAB, red.), maar toch wilden ik en Nancy De Vogelaere, die heeft meegeschreven aan het boek, niet tegen windmolens blijven vechten. We hebben ontslag genomen en zijn met ons eigen consultancybureau Dinobusters begonnen. Daarmee begeleiden we bedrijven in innovatietrajecten. Het gekke is dat daar overheidsdiensten bij zijn. Vroeger werden we verguisd om wat we zeiden, nu sturen we een factuur (lacht).

»Na dat opiniestuk in De Tijd puilde onze mailbox uit van de hallucinante verhalen van ambtenaren die getuige waren van corruptie, chantage, afpersing en diefstal. Het leek alsof ik de doos van Pandora had geopend. Ze hadden die zaken intern gesignaleerd en waren naar de ombudsman gestapt. Maar meestal kwam er geen grondige audit. Veel schandalen ráken niet eens tot bij de auditdiensten, omdat mensen niet weten dat die bestaan. En de adviesraden van de auditdiensten zitten vol politici en topambtenaren: dat is ook niet bevorderlijk voor een correcte behandeling. Wordt er toch een onderzoek geopend, dan botst men op de zwijgcultuur. Het resultaat is dat veel gedreven ambtenaren worden gepest en bedreigd, ze raken ontmoedigd en krijgen een burn-out of een depressie.»

HUMO Het is inderdaad opvallend hoe vaak klokkenluiders zelf het slachtoffer worden.

WAMBACQ «Zet criminelen en brave mensen in dezelfde ruimte en je krijgt onvermijdelijk drama’s. En bij de overheid zitten criminelen aan de bron: er passeren sloten belastinggeld. Vaak zie je dat ze het systeem naar hun hand zetten en een cluster van medeplichtigen rond zich verzamelen: het heeft iets van een maffiasysteem.

»De brave mensen die dat willen bestrijden, geloven aanvankelijk in het rechtssysteem, tot ze vaststellen dat het in veel gevallen niet werkt. Dat tast hun wereldbeeld aan. Bekende symptomen bij klokkenluiders zijn wantrouwen, paranoia en identiteitsproblemen. Ook ik heb me laten helpen door een coach, en Nancy is naar een psycholoog gegaan, maar de organisatie verlaten is vaak de enige oplossing.

»Gelukkig is er nog de pers als vierde macht. Daar zijn veel daders wel bang voor. Anders zouden ze zich helemaal onaantastbaar wanen.»

'Elke Wambacq: 'Het heeft iets van een maffiasysteem.'


Bedrijfsgeheim

Elke Wambacq, Yves Defoort en Vera Vrancken zijn erg ontgoocheld in het gebrek aan politieke steun. Vrancken nam contact op met Limburgse en nationale kopstukken van CD&V en SP.A, maar ze kreeg nergens gehoor. Ze ijvert ook voor een uitbreiding van het klokkenluidersstatuut naar alle overheidsdiensten. Om de druk op te voeren heeft ze minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon (N-VA) gedagvaard.

VRANCKEN «Minister Jambon heeft me één keer ontvangen op zijn kabinet. Ik vroeg of hij de politiezone niet kon verplichten om de vonnissen uit te voeren en mijn rechten te respecteren. Hij zou bekijken wat hij kon doen. Maar de politieadviseurs op zijn kabinet blokkeren dat. Zij beschermen hun collega-leidinggevenden. Eén medewerkster toonde wel initiatief, maar plots stopte het. Aan de telefoon bekende ze dat ze niet meer met mij mocht communiceren. Ze was er het hart van in.»

Wambacqs noodkreet in De Tijd kwam er na het jaarverslag van de Vlaamse ombuds-man. Daarin stond dat ambtenaren werden ontmoedigd om hun spreekrecht uit te oefenen. Ingrid Pira, Vlaams Parlementslid van Groen, verkreeg een hoorzitting om het thema uit te spitten. Wambacq werd gevraagd als spreker, maar moest verstek geven wegens agendaproblemen. Voorts kwamen alleen topambtenaren aan het woord. Pira geeft toe dat de hoorzitting weinig opleverde en dat de interesse bij de andere partijen eerder lauw was. Dit voorjaar hoopt ze een parlementaire meerderheid te vinden voor de uitbreiding van het klokkenluidersstatuut naar alle overheidsdiensten. Koenraad Degroote (N-VA) broedt op een soortgelijk initiatief.

Op Europees niveau gaat het de andere richting uit. Eind mei 2016 keurde Europa een nieuwe richtlijn goed voor de bescherming van bedrijfsgeheimen. Journalistenorganisaties protesteerden hevig tegen de wet, net als Bart Staes, Europarlementslid voor Groen.

BART STAES «Bedrijven mogen zelf bepalen wat bedrijfsgeheim is. Wie die zaken onthult, moet kunnen aantonen dat hij dat doet in het algemeen belang. De bewijslast verschuift dus naar de klokkenluiders. Voor journalisten werd er wel in een uitzondering voorzien. Toch wordt het moeilijker om mistoestanden aan te kaarten, zoals klokkenluiders hebben gedaan met LuxLeaks en de Panama Papers. Die wet tast onze democratie aan en maakt machtige bedrijven en overheden nog machtiger. Net daarom ijveren wij voor een Europees klokkenluidersstatuut. Ik ben zeer benieuwd naar het stemgedrag van de socialistische, liberale en christendemocratische fracties.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234