'Anima': de elektronische angstdromen van Thom Yorke

Hij rijgt de successen aaneen met Radiohead en heeft net de prachtige plaat ‘Anima’ uitgebracht, maar Thom Yorke denkt nog steeds dat alles in duigen zal vallen. De Britse zanger en muzikant blijft bezeten door muziek maken én luisteren. ‘Als me dat niet lukt, word ik angstig. Als ik wil schrijven over hoe ik me voel, maar er komt niets? Vreselijk.’

'Ik krijg het moeilijk als ik geen muziek kan maken'

Negentien jaar geleden is Thom Yorke beginnen te dansen. Zijn band Radiohead had net het elektronisch getinte album ‘Kid A’ uitgebracht, en het lichaam van de frontman kreeg bewegingsvrijheid, als een marionet die zelf zijn voeten leerde gebruiken.

Thom Yorke «Opeens hing er geen gitaar meer rond mijn nek. En ik hield als kind al enorm van dansen.»

– Toen ook al in het openbaar?

Yorke «Nee, puur op mezelf.»

Maar het zelfvertrouwen van de volwassen Yorke groeide en zijn dansjes werden zijn handelsmerk op het podium. Het leidde zelfs tot de kortfilm ‘Anima’ van regisseur Paul Thomas Anderson, die eind juni tegelijk met de gelijknamige plaat op Netflix verscheen. Thom Yorke belandt erin tussen een bende hortende dansers en zweeft wang aan wang met zijn Italiaanse vriendin, de actrice Dajana Roncione. Toch vind Yorke het zelf nog moeilijk om de film te bekijken.

Yorke «Meestal wil ik niet zien wat ik aan het doen ben. Want dan loopt het mis. Ik ben het type van twaalf stielen, dertien ongelukken – de wijsneus die aan wal staat en zegt: ‘Dat kan ik ook!’ Maar als het erop aankomt, lukt het niet. Dat is een beetje the story of my life.»

Radiohead heeft meer dan 30 miljoen platen verkocht, die altijd enthousiast onthaald werden. De band heeft minstens drie meesterwerken gemaakt. In zijn solocarrière experimenteert Yorke intussen met betoeterde electronica, en hij is op z’n best op z’n nieuwe plaat ‘Anima’. Maar ik wil hem eerst vertellen over mijn favoriete Radiohead-concert, dat op het Reading Festival in 2009.

Yorke (lacht luid) «Toen we opkwamen met ‘Creep’?»

– Inderdaad, en die oude MTV-hit mondde toen mooi uit in de spacy jazz van ‘The National Anthem’, uit ‘Kid A’. Een wilde stijlbreuk, maar het publiek blééf meezingen.

Yorke (grijnst) «We dachten: this will mess them up!»

– De hele show voelde als een ererondje aan voor een band die miljoenen verdiend heeft met hun zoektocht naar steeds excentriekere klanken.

Yorke «Het is nooit een bewuste keuze geweest om zo te klinken. Iedereen binnen Radiohead luistert gewoon naar andere muziek, zo is het ontstaan. Ikzelf heb daar nooit een probleem in gezien.»

Toch ontbreekt het Yorke nog steeds aan zelfvertrouwen, en dat komt niet over als valse bescheidenheid. Het is de soort oprechte onzekerheid die uitmondt in grote kunst, maar die slechts weinig iconen uit de muziek voelen. De meesten blinken uit in dikdoenerij, terwijl Yorke net ineenkrimpt. Misschien is het wel vanwege het – licht absurde – idee van die dertien ongelukken dat hij zich steeds genoodzaakt ziet om iets nieuws te zoeken.

Yorke «Wat vind jij van ‘Anima’? Vind je ’t oké?»

– Het is een prachtplaat. Heel intens, je kunt er helemaal in verdrinken.

Yorke «Hm, verdrinken... oké (knikt). Zou je ze ook ‘brutaal’ noemen?»

– Ja, de songs hebben een hoog in your face-gehalte. Net als uw liveshows, die de laatste jaren geëvolueerd zijn van rockconcerten naar ravefeesten.

Yorke (lacht hard) «Nee. Echt niet.»

– Een beschaafd ravefeestje dan?

Yorke «Oh, fuck off!»

Thom Yorke is soms lichtgeraakt, zelfs in het rustige restaurant in Oxford waar we hebben afgesproken, omringd door gepensioneerden. Zijn bandmaatje Jonny Greenwood vertelde me ooit dat ideetjes doormailen naar zijn vriend niet hetzelfde was als echt samen songs schrijven, omdat je hem dan niet kunt ‘zien mopperen’. Ik snap wat hij bedoelt. Maar wie zou het anders willen? Zowel in zijn persoonlijkheid als in zijn muziek schommelt Yorke in een vingerknip tussen mild en bits, hij is zo verteerd door z’n kunst dat hij zélf de kunst geworden is.

Zijn stem is dieper dan ik me had ingebeeld, en hij ziet er de volle 50 jaar uit die hij is, ondanks zijn jeugdige stijl – T-shirt, losse broek, versleten sneakers en haar in een paardenstaart. Hij heeft niet goed geslapen en schuift voortdurend heen en weer, bestelt een muntthee en zegt dat hij veel aan z’n hoofd heeft. En dan weet hij nog niet dat de dag na dit interview achttien uur aan ‘OK Computer’-demo’s van de band gestolen zouden worden, waardoor ze zich uiteindelijk genoodzaakt zagen de boel dan maar te releasen.

Overigens: Nigel Godrich, die al sinds 1997 de producer is van de meeste van Yorkes platen en tegenwoordig ook deel uitmaakt van de liveband, vertelde me later dat hij óók vindt dat Thoms concerten de laatste tijd wel ravefeestjes lijken.

– Hela: toen ík dat zei, was dat not done.

Nigel Godrich (lacht) «Laat ons ’t dan maar euforische dansmuziek noemen.

»Thom geniet nu meer van wat hij doet dan vroeger, hij is losgekomen. Het is mijn taak om hem te ondersteunen, maar hij is ook gewoon mijn vriend, dus als hij blij is, dan maakt mij dat ook blij.»

‘Anima’ zit vol bas en zware elektronica. Het beste nummer is ‘Twist’: zelden heeft Yorkes stem zo zacht gekabbeld, en het nummer eindigt met een spannende en duistere drop. ‘Not the News’ is een uitschieter met puntige synthgeluiden en ‘The Axe’ is een dancetrack van het type dat hij jarenlang fervent heeft zitten perfectioneren. Zijn stem treedt naar de voorgrond, en als je Radiohead-fan gebleven bent nadat de band de gitaren opzij had geschoven, dan is dit iets voor jou. Als je Radiohead maar niks meer vindt sinds ‘The Bends’ halverwege de jaren 90 uitkwam: Keane brengt binnenkort ook nog een nieuwe plaat uit.


Stuiptrekkingen

– Waarom hebt u de plaat ‘Anima’ genoemd?

Yorke «Hm, klinkt als enema, eigenlijk (een lavement, red.). Daar hadden we vooraf niet bij stilgestaan. Oh dear.»

– Online staan er meerdere definities, waaronder ‘de vrouwelijke kant van de mannelijke persoonlijkheid’.

Yorke «De definitie die mij ’t meest aansprak, was het idee van de onderbewuste identiteit binnen een droom – het archetype, volgens psycholoog Carl Gustav Jung. Maar het is ook Italiaans voor ‘ziel’. Mogelijk heb ik het woord eens gehoord in Italië, en vervolgens aan Dajana gevraagd wat het betekende.

»Het doet me aan veel verschillende dingen denken, zoals onze online identiteit, het personage waarachter we ons verschuilen. Jaron Lanier (een invloedrijk Amerikaans informaticus, red.) zegt dat we onze eigen online identiteiten zijn beginnen te imiteren, maar die online identiteit is een tweedimensionale versie van een driedimensionaal wezen. Dus, hoe meer waarde we hechten aan die versie, hoe meer dat tot angst zal leiden, en daar gaat het album over.»

We hebben het even over politiek, maar eigenlijk kun je Yorkes overtuigingen wel afleiden uit zijn Twitter-feed: pro-Europees en klimaatactivistisch. Kensington and Chelsea, een geliefkoosd district van de Londense elite, wordt genoemd in zijn nieuwe song ‘Traffic’, en hij vertelt me met afschuw over die keer toen hij een Ferrari zag in Sloane Street, een chique winkelstraat in datzelfde district, met een stapel parkeerboetes onder de ruitenwisser en een eigenaar die het niets kon schelen.

Zo specifiek wordt hij nooit in zijn muziek. De laatste jaren is er veel veranderd in zijn leven, maar zoals gewoonlijk bij Yorke schrijft hij erover in moeilijk te interpreteren beelden. ‘A fortune teller with sea bird feathers’ is een prachtig stukje tekst, maar het klinkt meer als een schilderij dan als een lyric die je op je lijf zou laten tattoeëren.

'Thom Yorke in 'Anima', de kortfilm bij de plaat: 'Ik hou van Billie Eilish. Ze doet haar eigen ding.''

– Uw teksten worden met het vergrootglas ontleed door uw fans. Komt u nooit in de verleiding om te gaan opzoeken hoe zij het zien?

Yorke (zichtbaar geïrriteerd) «Nee. Het is alsof je over iemands graf wandelt. Je kunt onmogelijk weten hoe ik op een bepaald iets gekomen ben, dus word ik boos als mensen dat toch proberen, want ik schrijf níét autobiografisch. Ik vind het beledigend. Ik ben een creatief persoon, dus er komt meer bij kijken dan mijn eigen leven. Ben ik zo’n fucking triestig persoon dat ik mijn eigen beslommeringen de wereld instuur? Anderen misschien wel, maar ik niet. Mijn songteksten zijn als stuiptrekkingen, en ik zou wel verhalend willen schrijven, maar ik weet niet hoe. Dus val ik terug op wat ik wél kan, en dat is beelden oproepen.»

Ik besluit Yorke niet te vragen of ‘Twist’ een liefdeslied is. In plaats daarvan begin ik over een interpretatie die ik gelezen heb van ‘Kid A’ als een conceptalbum over de eerste menselijke kloon, dat eindigt met de kloon die naar de hemel gaat. Yorke schiet in de lach. Oef.

Yorke «O, zulke interpretaties mogen nog wel, hoor.»

Yorke is geboren in 1968. Zijn familie heeft tien jaar rondgetrokken alvorens zich in Oxfordshire te vestigen, waar hij naar de Abingdon School ging en de vier mannen ontmoette met wie hij Radiohead zou gaan vormen. Ze zijn altijd outsiders geweest: ze waren te snugger voor het britpoptijdperk waarin ze tot bloei kwamen, en zo tégen de muziekindustrie gekant dat ze op het einde van hun ‘OK Computer’-tournee een film uitbrachten – ‘Meeting People Is Easy’ – over hoe erg ze dat touren haatten. Later organiseerden ze, als punks binnen de mainstream, hun eigen festivals zonder de gebruikelijke sponsors. En ze verlieten hun platenlabel om hun muziek gratis te kunnen weggeven.

Ze hebben de dingen op hún manier gedaan. En toch heeft Yorke het dikwijls zwaar gehad. ‘Meeting People Is Easy’ is lastig om naar te kijken, en hij heeft al vaker gesproken over depressie. Ik heb het altijd bizar gevonden dat de critici van de band met frasen strooiden als ‘om je polsen bij over te snijden’, terwijl het refrein van één van hun beste nummers, ‘Street Spirit (Fade Out)’, luidt: ‘Immerse your soul in love’. Maar zo gaan we nu eenmaal met geestelijke gezondheidsproblemen om.

– In 1995, niet lang na de dood van Kurt Cobain, bracht het muziekblad Melody Maker een editie uit met een foto van u op de cover, en het opschrift: ‘Is this the next rock martyr?’

Yorke (vol afkeer) «Dat is lang geleden.»

– Zo’n stigmatiserende cover zou nu niet meer uitgebracht worden, bedoelt u?

Yorke (knikt) «Het is goed dat er nu meer gepraat wordt over depressies en angsten. Maar die nemen dan ook toe. Het zijn geen randverschijnselen meer, want de meeste mensen hebben minder werkzekerheid dan vroeger, veel minder toekomstperspectieven, veel minder vertrouwen in de instellingen die hen moeten beschermen. En dan zijn er nog problemen als de klimaatverandering. Het maakt mensen bang, en het is dwaas dat we dat niet gewoon erkennen.

»Ik vond een citaat van een filmmaker die zei: ‘Je weet dat de samenleving een probleem heeft als ze in de kunst en in de muziek geen treurnis meer wil zien.’ Dat betekent dat die samenleving niet meer wil zien waar ze zich bevindt. Ze rent weg. Hoe banger mensen zijn om wat er gaande is tot uiting te brengen in muziek, films of boeken, hoe slechter we eraan toe zijn.»


Muse op Spotify

Het lijdt geen twijfel dat fans vertroosting vinden in Yorkes muziek. In een brief aan een fan schreef hij in 1996: ‘Het ergste gevoel is te denken dat niemand anders zich voelt zoals jij... Ik hoop dat je je goed voelt vandaag.’ Dat soort interactie is een constante bij Yorke.

– Gaat u ervan uit dat uw muziek mensen eerder blij dan droevig maakt?

Yorke (knikt) «Er zit melancholie in mijn stem en in bepaalde geluiden die we gebruiken, wat betekent dat sommige mensen op een bepaalde manier naar ons luisteren. Maar dat maakt me niet uit. Ik heb dat zelf nooit zo ervaren.»

– Wat doet u zelf om uw angst te verlichten?

Yorke (valt uit de lucht) «Ik? Doorgaans heel eenvoudige dingen. Lopen helpt, en yoga is essentieel voor mij. Zwemmen. Fysiek bezig zijn is heel belangrijk. En een boek lezen! (lacht) Ik krijg het moeilijk als ik geen muziek kan maken.»

– En beluisteren. Jonny Greenwood vertelde me dat u muziek ‘verslindt’.

Yorke «Het is een essentieel deel van wie ik ben. Ik moet steeds nieuwe dingen vinden om naar te luisteren.

»Zo woonde ik onlangs een concert bij van Billie Eilish. Een mooi moment. We gingen zitten en – wat is zijn naam weer, die gast die het titelnummer zong voor de Bondfilm die wij niet gedaan hebben.»

– Dat moet dan Sam Smith zijn, die het nummer ‘Spectre’ zong nadat een Radiohead-nummer werd afgewezen.

Yorke «Dat is ’m. Hij stond achter ons – ik zat daar met mijn dochter, haar vrienden en mijn vriendin – toen plots iedereen ‘Saaaam!’ begon te roepen (gilt het uit). Aaargh!»

– Maar vond u het concert goed?

Yorke «Ja, ik hou van Billie Eilish. Ze doet haar eigen ding, ze laat zich door niemand iets opleggen.»

In zijn vrije tijd prult Yorke graag met zijn stemopnames, hij vervormt ze van mannelijk naar vrouwelijk. ‘Ik kan me daar dagen mee bezighouden,’ zegt hij enthousiast, voordat hij uitweidt over modulaire synthesizers, toonhoogtes, en over hoe hij een koor gemaakt heeft op basis van zijn eigen stem. Onlangs heeft hij het oeuvre van Oskar Sala uitgespit, de man achter de geluidseffecten bij de Hitchcock-film ‘The Birds’. Hij vond zijn muziek op een streamingwebsite.

– Gebruikt u algoritmes als die van Spotify om muziek te ontdekken?

Yorke «Pfft, nee (lacht). ‘Als je dit leuk vindt, vind je vast ook dit leuk,’ en dan krijg ik plots Muse voorgeschoteld…»

Zijn obsessie met muziek, met onconventionele muziek die hij zijn gretige luisteraars leert kennen, is al bijna dertig jaar zijn erfenis. Ik vraag niet wanneer Radiohead terug zal keren, dat weet hij waarschijnlijk toch niet, maar ik vraag hem wat er nog te verwezenlijken valt met zijn band.

Yorke (schouderophalend) «Geen idee. Ik denk daar niet over na. We stellen ons geen doelen.»

Met of zonder de groep, Thom Yorke moet gewoon blijven muziek maken, voor zijn eigen geestelijke gezondheid. Hij ziet af wanneer de muziek uitblijft, wanneer hij voor een instrument zit maar er niets gebeurt.

Yorke «Als je echt wilt schrijven over hoe je je voelt, maar het komt niet? Vreselijk.»

Yorke zegt het met een oprecht benepen blik, uit angst voor die duisternis. Op zulke momenten voelt hij zich het verst verwijderd van het licht.

© The Sunday Times



‘Anima’ van Thom Yorke is uit bij XL.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234