António Guterres, secretaris-generaal van de Verenigde Naties: 'Voor onze planeet geldt de hoogste alarmfase'

In het 73ste jaar van hun bestaan lijken de Verenigde Naties een aflopende zaak. Maar António Manuel de Oliveira Guterres (68), secretaris-generaal van die Verenigde Naties, is het daar niet mee eens: ‘Het is meer dan ooit nodig om met alle landen sámen actie te ondernemen.’

'De globalisering heeft miljoenen mensen laten stikken en enorme sociale problemen veroorzaakt. Al die rust belts van deze wereld...'

Volgens de politieke rekenkunde van de Verenigde Naties had eind 2016 een vrouw uit Oost-Europa secretaris-generaal moeten worden. Maar in de openbare sollicitatieprocedure trok de Portugees Guterres aan het langste eind.

De socialist begon zijn politieke carrière na de Oranjerevolutie van 1974. Van 1995 tot 2002 was hij eerste minister van zijn land. Na zijn aftreden verdween hij enkele jaren van het politieke toneel en gaf hij wiskundeles aan jonge migranten in een arme wijk in Lissabon.

Guterres verwierf internationale erkenning door zijn jarenlange werk als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen bij de Verenigde Naties. Geduld geldt als één van zijn kwaliteiten. Net als zijn voorliefde voor de Duitse filosofie.

We spreken de secretaris-generaal in zijn kantoor op de 38ste verdieping van het VN-hoofdkwartier in New York. Hij liet er net nieuwe kunstwerken leveren, abstracte schilderijen in lichte kleuren uit Portugal, die het donkere bureau moeten opfrissen. Kunst als symbool voor de verandering die Guterres in gang wil zetten. En hij benadrukt: ‘De transportkosten heb ik zelf betaald.’

- Een jaar geleden bent u aangetreden als secretaris-generaal van de Verenigde Naties. U bent een generaal zonder echte troepen – en toch zou u de wereld moeten redden van de ondergang, zoals één van uw voorgangers het ooit uitdrukte.

António Guterres «Wat zou ik gelukkig zijn als ik dat kon. Maar we leven in gevaarlijke tijden. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog leven we weer met een echte nucleaire dreiging.»

- U doelt op het conflict tussen Amerika en Noord-Korea, dat opnieuw in alle hevigheid losbarstte. Uitgerekend in 2017, dat u uitriep tot het ‘jaar van de vrede’.

Guterres «Helaas is het compleet anders uitgedraaid. Vooral het afgelopen jaar hebben we gezien hoezeer conflicten met elkaar verweven zijn. Naast het nucleaire gevaar kampen we wereldwijd nog steeds met de dreiging van het terrorisme. Bovendien worden overal ter wereld de machtsverhoudingen minder duidelijk, wat het gevaar alleen maar groter maakt. Conflicten barsten sneller los en zijn steeds moeilijker op te lossen. Zo wordt de situatie steeds minder berekenbaar.»

- U schetst een somber beeld, alsof de crisis in een stroomversnelling raakt.

Guterres «Het heeft geen zin er doekjes om te winden. De opwarming van de aarde gaat sneller dan we gevreesd hadden. Vooral op dat vlak moeten we meer inspanningen leveren. Zelfs de uitvoering van het klimaatakkoord van Parijs zal niet volstaan. We moeten meer doen, veel meer, en snel. Voor onze planeet geldt de hoogste alarmfase, dat kunnen we moeilijk ontkennen.»

- De Verenigde Naties zouden populairder dan ooit moeten zijn, maar het tegendeel lijkt waar. De Verenigde Staten onttrekken zich aan hun verantwoordelijkheid, China en Rusland bouwen aan een multipolaire wereldorde. Zijn de Verenigde Naties een aflopend verhaal?

Guterres «Er komt steeds meer weerstand tegen het idee om met veel landen samen over hete hangijzers te beslissen, maar het is meer dan ooit nodig om met alle landen sámen actie te ondernemen. De globalisering heeft miljoenen mensen uit de armoede geholpen, maar ze heeft tegelijkertijd miljoenen mensen laten stikken en enorme sociale problemen veroorzaakt. Al die rust belts van deze wereld...»

- ...oude industriegebieden die niet meer concurrentieel zijn.

Guterres «Vooral de ongelijkheid is zo schrijnend geworden. Enkele tientallen mensen bezitten evenveel als het armste deel van de hele mensheid. Zelfs in democratieën verdwijnt het vertrouwen in de instellingen, in de regeringen en in de media. Het wantrouwen en de angst nemen toe. Ook in Europa zijn steeds meer mensen ervan overtuigd dat je de grenzen beter dicht kunt houden, terwijl we weten dat dat niet tot oplossingen leidt.

»Willen we dat iedereen de gevolgen van de klimaatontwikkeling in zijn eentje gaat aanpakken? En wat met de uitdagingen van de digitalisering en de kunstmatige intelligentie, die al onze kennis over de wereld op zijn kop zet? Complete samenlevingen zullen structureel veranderen. Hoe complexer de wereld is, hoe gevaarlijker het wordt. Net dan moeten we meer samenwerken, en de Verenigde Naties bieden een platform om aan gemeenschappelijke belangen te werken.»

- Alleen lijkt uw boodschap in dovemansoren te vallen. ‘De Verenigde Naties doen niets voor de democratie,’ liet Donald Trump al optekenen. Moet u als secretaris-generaal weer een morele autoriteit worden?

Guterres «De humanitaire organisaties van de VN redden elk jaar miljoenen mensen van armoede, honger en conflicten. Maar we moeten nog actiever optreden, meer rechtstreekse betrokkenheid tonen. Mooie principeverklaringen volstaan niet, we moeten ervoor zorgen dat landen zich duurzaam kunnen ontwikkelen, dat het volkenrecht en de mensenrechten gerespecteerd worden.»

- De realiteit is dat Amerika zich terugtrekt uit instellingen zoals Unesco, de VN-organisatie voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur, en dat de financiële bijdragen drastisch krimpen. En president Trump gebruikte de Algemene Vergadering van de VN om te dreigen met een nucleaire oorlog.

Guterres «De Verenigde Naties hebben er alle belang bij om een constructieve relatie met Amerika te onderhouden. De VN heeft Amerika nodig, de wereld heeft Amerika nodig, politiek, economisch en militair. We hebben er met z’n allen belang bij dat de Verenigde Staten hun verantwoordelijkheid blijven opnemen.»

- Is Amerika voor u het belangrijkste probleem als het gaat om vrede handhaven?

Guterres «We hebben een constructieve werkrelatie opgebouwd, en die houden we in stand – ook als we er fundamenteel andere opvattingen op na houden, zoals bijvoorbeeld over de klimaatverandering.»

- Eén van de hervormingen die u aankondigde, zou een nieuwe invulling van de VN-vredesmissies zijn. De blauwhelmen en hun soms omstreden missies symboliseren de macht van de Verenigde Naties – maar nog meer hun machteloosheid.

Guterres «Dat komt omdat ze nu eenmaal de vrede moeten bewaren op plaatsen waar helemaal geen vrede te bewaren valt. Zonder politieke oplossingen zijn de blauwhelmen een soort babysitters van crisissen. Bovendien worden ze zelf een doelwit, en helaas zijn ze vaak ook slecht opgeleid, slecht bewapend en onvoldoende geïnformeerd. Tot nu toe hebben vooral arme landen blauwhelmen geleverd.»

'Mijn moeder is 94 jaar. Er moet dag en nacht iemand op haar passen, maar onze familie kan dat niet alleen. En wie doet het dan wel? Migranten natuurlijk'

- Omdat blauwhelmen relatief goed betaald worden...

Guterres «...en de rijke landen de inzet van die troepen gefinancierd hebben. Maar zo kan het niet verder. Alleen maatregelen om de vrede te bewaren volstaan vaak niet meer. Blauwhelmen moeten niet enkel zichzelf, maar ook burgers kunnen beschermen. We moeten ook de vrede kunnen bewaren, door bijvoorbeeld terreur te bestrijden. We moeten anders leren denken.»

- VN-blauwhelmen inzetten tegen terreur? Dat is moeilijk voor te stellen.

Guterres «De strijd tegen terreur behoort niet tot het mandaat van de Verenigde Naties. Maar partners kunnen die opdracht overnemen, zoals bijvoorbeeld de Afrikaanse Unie met haar operaties in Somalië. En de rijke landen – ook de EU – moeten meer directe verantwoordelijkheid opnemen voor VN-vredesmissies. Daar is betere opleiding en bewapening voor nodig, en toegang tot informatie van inlichtingendiensten. En personeel.»

- Ook uit Europa?

Guterres «Europa draagt al veel bij. Maar ik zou graag meer Europees engagement in vredesmissies zien.»

- Eind dit jaar moet de wereldgemeenschap onder uw leiding tot een ‘globaal migratiepact’ komen. Dat zou niet-bindend zijn, maar toch de wereldwijde migratiebeweging van honderden miljoenen mensen in regels vastleggen – en meer legale manieren van migratie mogelijk maken.

Guterres «Migratie is een bron van politieke spanningen en menselijke tragedies – al die mensen die onderweg zijn door woestijnen en over zeeën – maar ondanks alle vooroordelen is het een positieve ontwikkeling.»

- In zekere zin bent u zelf een migrant.

Guterres «Dan wel een zeer bevoorrechte. Ik heb betaald werk gevonden en kon met een veilig vliegtuig hierheen komen. Ik hoefde absoluut mijn leven niet te riskeren. Dat maakt mijn solidariteit en mijn medeleven met de mensen die hun huis móésten verlaten alleen maar groter. Vooral met vluchtelingen en mensen die vervolgd worden.»

- U beschrijft migratie als ‘menselijke mobiliteit’. Stelt u het niet mooier voor dan het is?

Guterres «Het is de realiteit. Er zijn 258 miljoen migranten in de wereld, bijna de helft van hen zijn vrouwen. Ze leveren enorme bijdragen aan hun gastlanden én aan de landen waar ze vandaan komen. Ze werken in beroepen die anders bijna niemand meer uitoefent en ze betalen belastingen. Ze storten elk jaar ook ongeveer 600 miljard dollar naar hun thuislanden – drie keer meer dan de volledige ontwikkelingshulp in de hele wereld.»

- Toch is Amerika uit het migratiepact van de VN gestapt, nog voor de onderhandelingen goed en wel begonnen zijn. Ook in enkele Oost-Europese EU-lidstaten groeit de weerstand, vooral tegen de uitbreiding van legale mogelijkheden voor immigratie.

Guterres «In het Westen veroudert de bevolking, terwijl in andere delen van de wereld er een overschot aan jonge arbeidskrachten is. Daardoor en door de gevolgen van de klimaatverandering zal het aantal migranten blijven toenemen. We moeten legale migratie dus efficiënter aanpakken. Tegelijkertijd moet het globale pact het mogelijk maken om mensensmokkel doeltreffender te kunnen aanpakken. En we moeten eindelijk leren om dit thema op een rationele manier te bespreken.»

- Het omgekeerde gebeurt. Ook in West-Europa heeft de vluchtelingencrisis de populisten een flinke duw in de rug gegeven.

Guterres «Bondskanselier Angela Merkel heeft de juiste keuze gemaakt toen ze Syrische oorlogsvluchtelingen in Duitsland binnenliet. Andere Europese landen hebben zich veel minder solidair getoond.»

- Omdat de mensen bang waren voor een ongecontroleerde instroom. Een argument dat de overheden best ernstig kunnen nemen.

Guterres «Ja, maar Europese landen hebben tegelijk ook veel te weinig hulp geleverd aan Syrische vluchtelingen in buurlanden als Jordanië. En nu we het er toch over hebben: de organisatie van vluchtelingenkampen, doeltreffende veiligheidscontroles en een eerlijke verdeling van vluchtelingen over de Europese lidstaten hadden die negatieve beeldvorming kunnen vermijden.»

- Het voorstel van Duitsland om vluchtelingen volgens bepaalde quota te verdelen werd door andere EU-landen verworpen.

Guterres «En het resultaat was een eindeloze vluchtelingenstroom, die in complete chaos via de Balkan naar het noorden trok. Regeringen konden die situatie niet aan, niemand achtte zichzelf verantwoordelijk en de politiek haakte compleet af. Het hoeft niet te verbazen dat mensen bang werden voor een invasie van vluchtelingen. Alle rationaliteit was zoek. Feit is dat de bevolking in Europa in 2015 hoogstens met één of twee procent toenam. In Libanon maken vluchtelingen intussen 30 procent van de bevolking uit.»

- Nu zijn de Europese buitengrenzen zo goed als dicht.

Guterres «Draconische grenscontroles ondergraven onze gezamenlijke waarden. Voor oorlogsvluchtelingen en vervolgden moeten de grenzen openblijven – dat schrijft de VN-vluchtelingencommissie voor. Tegelijk moeten we inderdaad ook wel de situatie onder controle krijgen.»

- Frankrijk, Italië en Duitsland willen die controle ook bereiken door asielcentra op te richten in de landen van herkomst, zoals Mali, Tsjaad of Libië.

Guterres «We zouden die landen zelf veel meer hulp moeten bieden om zich te ontwikkelingen, waardoor de inwoners een kans krijgen om thuis te blijven. Tegelijkertijd moeten we meer mogelijkheden scheppen voor legale migratie naar Europa. Want landen die migratie sterk beperken, berokkenen zichzelf economische schade. In Europa zullen we miljoenen mensen nodig hebben om voor de steeds ouder wordende bevolking te zorgen. Mijn moeder is zo’n voorbeeld. Ze is 94 jaar en woont in Portugal. Ik bezoek haar één keer per maand. Er moet dag en nacht iemand op haar passen. Onze familie kan dat niet alleen. En wie doet het dan wel? Migranten natuurlijk, alleen maar migranten. Misschien moeten we waardering leren opbrengen voor mensen die uit andere landen komen en die voor ons zorgen.»

- Uw beroep verplicht u ertoe optimistisch te blijven.

Guterres «De grote Europeaan Jean Monnet heeft ooit gezegd: ‘Ik ben niet optimistisch en niet pessimistisch. Ik ben overtuigd.’ Dat geldt eigenlijk ook voor mij. Ja, ik zou de Verenigde Naties als een moderne organisatie willen zien, die zich nog veel meer zou kunnen concentreren op het dienen van de mensen die ze moet dienen. Ook al denken veel mensen dat die omslag niet haalbaar is.»

- Is het onmogelijk?

Guterres «Misschien. Maar we hebben niet het recht om verkeerd te handelen.»

© Stern

Vertaling: Els Snick

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234