null Beeld Getty Images/Science Photo Libra
Beeld Getty Images/Science Photo Libra

Wetenschap

Artsen mengen zich in de supercompetitie die darmkanker veroorzaakt

Darmkanker is het resultaat van een competitie die door de verkeerde partij wordt gewonnen. Maar de uitslag is te beïnvloeden, laat nieuw Nederlands onderzoek zien.

Het is in de darmen een drukte van belang. De toplaag van de darmwand wordt wekelijks geheel vernieuwd, door stamcellen – jonge lichaamscellen die nog alle kanten op kunnen – die zich ontwikkelen tot darmcellen. Dat klinkt eenvoudig, maar het is een ingewikkeld proces, en het kan fout gaan. Want stamcellen zijn er in verschillende typen, waaronder mutanten die in staat zijn tot ongebreidelde groei, wat in de darmen kan leiden tot poliepen en tumoren.

Er is in feite een competitie gaande tussen normale stamcellen en mutanten die tot wildgroei in staat zijn. En het is niet zo maar een competitie, laten onderzoekers van Amsterdam UMC deze week zien in vakblad Nature, het is een supercompetitie.

‘Dat er een competitie is tussen gezonde cellen en kankercellen was al wel bekend’, zegt hoogleraar Louis Vermeulen, die het onderzoek leidde, ‘maar hier zagen we een supercompetitie, waarin de tegenstander met agressie wordt weggedrukt.’

Niet alleen beter zijn, ook de ander hinderen

Het overgrote deel van de darmkankers wordt veroorzaakt door stamcellen die de rem van hun groei hebben afgehaald; het zijn mutanten die een gen hebben uitgeschakeld dat voor een beheerste ontwikkeling tot normale darmcel moet zorgen. ‘Dat die cellen met hun snelle groei in het voordeel zijn ten opzichte van gezonde cellen, zal niemand verbazen’, zegt Vermeulen.

Maar er was meer aan de hand, bleek uit onderzoek van zijn collega Sanne van Neerven, die eind dit jaar op dit onderzoek hoopt te promoveren. Van Neerven: ‘We hebben organoïden gekweekt, kleine stukjes darm, om die competitie tussen verschillende typen stamcellen nauwkeurig te bestuderen. En wat we ­zagen, was niet het verwachte beeld van mutanten die sneller groeien dan normale, gezonde stamcellen. De normale cellen groeiden helemaal niet meer!’

De mutanten blijken stoffen te produceren die de ontwikkeling van de gezonde tegenpartij remmen. Dat wordt supercompetitie genoemd: niet alleen zelf beter zijn, maar ook de ander hinderen. En dit is de eerste keer dat dit fenomeen in het menselijk lichaam is aangetoond, zegt Vermeulen.

Tot nu toe alleen bekend van de fruitvlieg

De onderzoeksgroep van Amsterdam UMC was niet de enige. In dezelfde editie van Nature is deze week onderzoek gepubliceerd waarbij het Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie in Utrecht betrokken was. In dat onderzoek werd een van de remmende stoffen geïdentificeerd waarmee de mutanten de ­supercompetitie aangaan.

Supercompetitie kenden biologen tot nu toe alleen van de fruitvlieg. In het embryonale stadium kunnen mutanten daar met vergelijkbare agressie de ontwikkeling tot gezonde fruitvlieg verstoren. ‘Dat we nu bij darmkanker hetzelfde mechanisme zagen, was verrassend’, zegt Vermeulen, ‘maar heel verbazingwekkend is het ook weer niet. Embryonale ontwikkeling en tumorgroei zijn deels vergelijkbare processen. De genetische factoren die moeten zorgen voor een goede ontwikkeling van lichaamscellen, zijn dezelfde.’

Het gaat hier om een complex van genetische factoren dat in de ontwikkelingsbiologie bekend staat als de WNT-route, die in de jaren tachtig werd ontdekt. En de grap van dit acroniem is dat het eerste deel komt uit onderzoek aan de embryonale ontwikkeling van fruitvliegjes – de W staat voor wingless, geen vleugels – en het laatste deel uit onderzoek aan tumoren bij muizen. Vermeulen: ‘WNT-activiteit is cruciaal voor de ontwikkeling van lichaamscellen, en het wordt door kankercellen in een hogere versnelling gezet, wat leidt tot wildgroei.’

Het goede nieuws: er is een goedkoop middel

Om kanker te bestrijden wordt veel gekeken naar stoffen die deze hyperactiviteit remmen. Ook voor darmkanker. Maar nu duidelijk is ­geworden dat er in de darmen een supercompetitie gaande is, moet je gaan denken aan een heel andere strategie, zeggen Vermeulen en Van Neerven. Doel is niet meer de snelle groei van kanker veroorzakende mutanten te remmen, maar gezonde stamcellen te helpen de competitie met die mutanten aan te gaan.

Het goede nieuws is dat er een eenvoudig en goedkoop geneesmiddel is dat dit kan doen: lithium. Het wordt nu gebruikt door mensen met een psychiatrische aandoening, ­zoals bipolaire stoornis.

Uit eerder onderzoek was al bekend dat patiënten met een bipolaire stoornis die lithium slikken minder kans hebben op kanker. Nu wordt duidelijk waarom: lithium herstelt het ontwikkelingsvermogen van ­gezonde stamcellen. Vermeulen: ‘Ze kunnen de competitie weer aan, de mutanten worden eruit geknikkerd.’

Meer preventie dan genezing

De onderzoeksgroep van Amsterdam UMC heeft nu financiering gekregen van KWF Kankerbestrijding om dit in de kliniek te testen. In eerste instantie met twaalf patiënten, om te laten zien dat het werkt. Het zijn patiënten met een erfelijke aanleg voor darmkanker, ofwel FAP: Familaire Adenomateuze Polyposis. Een ernstige aandoening, die in Nederland enkele honderden mensen treft. Patiënten ontwikkelen al op jonge leeftijd poliepen in de darmen, en hebben een grote kans ook darmkanker te krijgen. Een medicijn is er niet; opereren is de enige optie, en in veel gevallen moet de hele dikke darm worden verwijderd.

FAP leent zich voor de toepassing van lithium, omdat je kunt nagaan wie de genetische aandoening heeft en patiënt zal worden. Want dat is cruciaal bij deze toepassing van lithium: het is meer preventie dan ­geneesmiddel. Het kan helpen, maar alleen in een vroeg stadium van de competitie in de darmen. Als de darmkanker te ver gevorderd is, kan lithium het evenwicht in de strijd niet meer herstellen.

In de klinische proef zullen deelnemers een jaar lang lithium gebruiken om te zien of het hen helpt. Als de resultaten goed zijn en lithium een therapie kan worden voor deze patiëntengroep, dan zullen zij hun leven lang lithium moeten gebruiken.

Want, zeggen Vermeulen en Van Neerven, de supercompetitie tussen gezonde stamcellen en mutanten kan iedere keer weer oplaaien. De strijd wordt nooit beslecht.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234