null Beeld

Auteur Nir Baram over wanhoop en kapitalisme

Wanneer ik Nir Baram in Tel Aviv te pakken krijg, is hij zijn koffer aan het inpakken voor een lang bezoek aan de Lage Landen.

'Die linkse activisten hebben een punt: er verandert nooit wat'

‘Wereldschaduw’ is een panoramische roman over onze hyperkapitalistische tijden, waarin drie verhaallijnen even innig met elkaar verweven zijn als de werelddelen in de globale economie. Een geestig boek van een overtuigend stilist die een groot onderwerp te pakken heeft: wat kan het nog beletten om wereldwijd de lezersharten te veroveren?

HUMO In augustus 2011 waren er gigantische protesten in Tel Aviv tegen de sociale onrechtvaardigheid. Het enige goede wat daaruit is voortgekomen, schreef de Israëlische krant Haaretz, is uw roman. Was het ook die protestbeweging die u aan het schrijven zette?

Nir Baram «Helemaal niet. Ik was in 2011 al lang bezig aan een verhaal over MSV, een politiek adviesbureau in Washington dat wereldwijd campagnes voert. Via MSV wou ik inzoomen op wat er met het kapitalisme is gebeurd in de afgelopen decennia. De verhaallijn van het protest is er pas aan het eind bij gekomen.»

HUMO MSV is een club van zelfverklaarde wereldverbeteraars, niet meteen hardcore poenpakkers.

Baram «Nee, want ik wou vooral geen simplistische roman. Duikt er een Amerikaans bedrijf op in een roman, dan heb je al gauw met een personificatie van het kwade te doen, met lui die het bloed van Boliviaanse kindjes willen drinken. Ik wou het hebben over een bedrijf dat positieve doelstellingen heeft, met progressieve, interessante mensen – zacht links, zeg maar. MSV staat dan voor al die progressieve mensen in de westerse wereld, bijvoorbeeld in de talloze ngo’s die altijd weer op zoek zijn naar kleine wijzigingen van het systeem, maar die zich uiteindelijk toch onderwerpen aan de logica en ethiek van het kapitalisme in de radicale versie die we sinds Ronald Reagan kennen. Het kapitalisme is een ideologie die zich als de realiteit weet te vermommen: het lijkt even natuurlijk als de zon die opkomt in het oosten.»

HUMO En dat is wat een groep Londense activisten die u opvoert niet meer pikt: ze willen wereldwijd een stakingsdag organiseren om het systeem halt te doen houden. Zag u voorbeelden?

Baram «Politieke voorbeelden had ik niet echt, al heb ik veel gelezen over revolutionaire opstanden in Zuid-Amerika, of de Franse en de Russische Revolutie bij ons. Ik heb meer gehad aan sommige romans. De geweldige novelle ‘Michael Kohlhaas’ van Heinrich von Kleist, bijvoorbeeld, over een historisch personage dat, nadat hem twee paarden zijn afgepakt door terreurdaden, recht wil vinden. Don DeLillo was ook een invloed, en Tristan Egolf, met zijn stakende vuilnismannen in ‘Lord of the Barnyard’.»

HUMO Hoe zou u het programma van die protestbeweging omschrijven?

Baram «Een duidelijke visie hebben ze niet, maar één ding hebben ze goed begrepen: alle protest tegen het kapitalisme in de afgelopen veertig jaar heeft dat kapitalisme alleen maar sterker gemaakt, buigzamer, gesofisticeerder, en daarom gruwen ze van het rituele protest, liedjes zingen incluis. Het is fout de democratie zoals die is te omarmen, vinden zij, want die democratie werkt niet, ze is niet in staat een herverdeling te bereiken: het rijkste procent wordt altijd rijker. Wat ze willen, is de hele boel doen stoppen, niet vanuit één of andere doordachte strategie, maar gewoon omdat kwaad kwaad is.

»Dit zijn mensen die nooit gestemd hebben, ze willen een plek buiten de kapitalistische, democratische logica. Is er zo’n plek? Die vraag stelt dit boek.»

HUMO En? Wat denkt de auteur?

Baram «Mijn politieke visie doet er in zo’n roman niet toe. Ik laat vele stemmen horen, iedereen probeert zijn verhaal, zijn visie op de werkelijkheid te verkopen, en de lezers moeten zelf beslissen wie ze willen geloven. Sommige ideeën van die activisten vind ik zelf naïef, andere zijn vrij briljant. Ze hebben alleszins een punt dat er nooit wat verandert.

»Daarom vallen ze ook de gemeenplaats aan dat protest nooit gewelddadig zou mogen zijn. Niet dat ik zelf een voorstander van geweld ben – in Israël probeer ik al mijn leven lang geweld te bestrijden – maar ik verwacht zelf wel dat het verzet tegen het kapitalisme in de toekomst gewelddadiger zal zijn. Tot nog toe hebben we vooral mensen uit de middenklasse op straat zien komen, ook in Tel Aviv in 2011: mensen die ’s avonds betogen tegen de bedrijven waar ze ’s ochtends voor werken. Zij hebben één en ander te verliezen, maar de activisten in mijn boek hebben niks te verliezen: het zijn losers.»

HUMO Bent u dit soort personages in Londen ook gaan zoeken?

Baram «Ik heb aan het eind van de jaren 90 lange tijd in Londen gewoond; ik gokte toen veel, op paarden, op honden: in de luizigste goktenten kwam ik toen dat soort mensen tegen. En recenter ben ik ze in Londen weer gaan opzoeken: krakers, daklozen, mensen aan de zelfkant. Ze denken anders dan ‘ons soort mensen’. Wat wij belangrijk nieuws vinden, is hen vaak ontgaan, of ze geloven het niet of vinden het onbelangrijk.»

HUMO Ze gedragen zich ook als ‘de Al-Qaeda van de cultuur’: hun acties zijn vaak gericht tegen culturele monumenten.

Baram «Ja! Mij zouden ze ook haten, geloof ik (lacht). Ze zouden vandaag wat graag de voorstelling van ‘Wereldschaduw’ op stelten komen zetten. Het zijn mensen wie het niet kan schelen of er in heel Londen ook maar één kunstgalerie overblijft. Toen ik recent het boek in Mexico voorstelde, zei een journalist me: ‘Fantastisch boek, maar ik ben wel heel boos op je. Waarom laat je die protesterende lui kunstwerken vernielen?’ Je moet het niet met je personages eens zijn, heb ik hem uitgelegd, maar ik begrijp hun haat voor de liberale elite, die denkt met cultuur de wereld te kunnen veranderen. Voor hen zijn die progressieve kunstenaars de vijand, want ook die elite wint erbij dat de maatschappelijke orde niet overhoop wordt gehaald.

»En hebben ze geen punt als ze de hypocrisie aanklagen? Te snel worden heroïsche verhalen verteld over die of die schrijver die zo dapper is omdat hij over de bezette gebieden durft te schrijven, of over het kapitalisme in Argentinië. Pasternak, die in 1938 tegen Stalin in schreef, dat was toch moed van een ander kaliber, denk ik.»


De hopende cynicus

HUMO En dan is er nog een derde verhaallijn, starring Gavriël Mansur, vertegenwoordiger in Israël van een Amerikaans hedgefonds dat in 2008 crasht.

Baram «Via hem kan ik het verhaal vertellen van de verwording van progressief links in Israël sinds de jaren 80. Gavriël heeft zelf geen politieke overtuigingen, maar om sociaal hogerop te geraken werkt hij in een milieu van progressieve mensen, die rijker en machtiger geworden zijn door wat er in de jaren 80 en 90 gebeurde: de globalisering, de innige band die Israël aanging met Noord-Amerika in tijden van het Reagan-kapitalisme. Dat waren heel hoopvolle jaren, ook voor mij als tiener. Ik geloofde in al die ideeën waar de oudere Gavriël alleen maar om kan lachen: het vredesproces, de droom van een nieuw, geglobaliseerd Midden-Oosten. Later heb ik begrepen dat het een hoop was voor mensen die niet doorhadden wat er echt aan de hand was.»

HUMO Dat vredesproces is platgeslagen, Israël beschrijft u als een land dat niet eens over zijn toekomst durft na te denken. Tegelijk lijkt het kapitalisme onoverwinnelijk. Dat levert twee keer een verpletterend immobilisme op voor een politiek activist als u. Hoe vermijdt u het om cynisch te worden?

Baram «Je hebt goed begrepen dat de verleiding groot is. Het is een gevecht in mezelf: soms ben ik heel cynisch, soms ben ik de believer die zichzelf voorliegt dat er in Israël en in de wereld wel degelijk wat kan veranderen. Dan haal ik Marcuse nog maar eens aan: een socioloog kan pessimist zijn, maar een politiek activist mag nooit wanhopen.»

HUMO Is het ook bewust dat u zo’n ‘globalistische’ roman schrijft, die de grenzen van Israël ver overschrijdt?

null Beeld

Baram «Niet echt, en het Israëlische stuk in dit boek is van alles wat ik schreef, het intiemst verbonden met mijn familiegeschiedenis. Maar het is wel zo dat ik de Israëlische literatuur te zeer op Israël gericht vind, het is alsof er geen ander land bestaat. Zo wil de traditie het: de rol van de schrijver in mijn land is het verhaal van Israël te vertellen. De schrijver verzint geen dingen, hij legt zijn wereld uit in realistische romans. Het is overgenomen van het sociaal-realisme in de Sovjet-Unie en dat heb ik altijd betreurd. Het levert romans op binnen wat ik ‘de cultuur van wenen en schieten’ noem: de Israëlische soldaat doet nu eenmaal wat hij moet doen... Laten we zeggen dat ik zelf altijd graag andere romans gelezen heb. En als ze me weer eens vragen hoe ik me tot de rest van de Israëlische literatuur verhoud, zeg ik: ‘Weet ik niet, en het kan me ook niet schelen.’»


Meer info over het Eilandfestival »

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234