null Beeld

Bas Heijne - Onredelijkheid

Bas Heijne zal minstens geglimlacht hebben toen hij een quote uit een VN-recensie van een vorig boek achterop 'Onredelijkheid' (De Bezige Bij) liet afdrukken: 'Mooie essays die vrolijk stemmen omdat ze ordenen, kiezen, inzicht scheppen.'

In zijn nieuwe essay gaat hij immers in op de destructieve neveneffecten van dat menselijke verlangen naar ordening, duidelijke keuzes en inzicht.

'Onredelijkheid' pikt de draad op die Heijne in zijn vorige twee essaybundels al aan het spinnen was: in 'De wijde wereld' dwaalde hij door postmoderne tijden en zag zekerheden wegvallen, hogere machten verkruimelen en grote ideologieën verdampen; in 'Het verloren land' registreerde hij de onbehaaglijke verwarring in het rumoerige Nederland na Srebrenica en Pim Fortuyn. Het nieuwe essay opent met de constatering dat de worsteling van West-Europa met immigratie en globalisering een onverwacht effect heeft: 'In een wereld waarin alles algemeen dreigt te worden, ontstaat vanzelf een behoefte om het eigene te huldigen.' Het verlangen naar identiteit verrijst als een feniks uit de postmoderne as, en wel heftiger dan ooit tevoren: niet alleen willen mensen de versplintering het hoofd bieden door ergens bij te horen, bovendien bakenen ze hun persoonlijk terrein af met veel meer zelfbewustzijn en dus onvermijdelijk ook onredelijkheid. Zo komt de zwarte ommekant van eigenheid in beeld: onverdraagzaamheid.

In een slimme dialoog met jeugdherinneringen, krantenstukken, films als 'Goodbye Lenin!' en 'Das Leben der Anderen', documentaires en niet in de laatste plaats het werk van Dostojevski, ontwikkelt Heijne opvallend veel begrip voor die onredelijkheid. Hij wijst op het groeiende besef dat waarheid 'niet langer iets is wat achterhaald kan worden, maar in laatste instantie een keuze zal moeten zijn'. Als iedereen zijn eigen waarheid gaat geloven, wordt de verhouding tussen individu en buitenwereld onvermijdelijk problematisch en ligt de weg open voor radicale pogingen 'om de wereld die zich niet naar hem wil voegen te vernietigen, of zichzelf — en meestal allebei tegelijk.'

Het lijkt een loepzuivere patstelling, een onoplosbaar status-quo, een nimmer uitputbare bron van haat, moord en doodslag. Maar in het korte slothoofdstuk presenteert Heijne zowaar een weg naar vreedzaam pluralisme: 'Je moet alleen leven in het besef dat jouw overtuigingen niet, en waarschijnlijk nooit, door iedereen gedeeld zullen worden.' De beoefenaars en de bestrijders van de onredelijkheid lijken elkaar maar tegen te spreken, zo meent Heijne; het is slechts een kwestie van bij de enen het besef te laten kiemen dat 'zelfs identiteit en eigenheid in tijden van globalisering en immigratie relatieve begrippen zijn' en bij de anderen dat 'mensen alleen pluralistisch kunnen zijn wanneer ze ook de ruimte hebben om zich ergens helemaal thuis te voelen'. Het mag duidelijk zijn dat 'Onredelijkheid' met een sisser afloopt. Het wat naïeve slothoofdstuk poneert al te makkelijke oplossingen, zeker als je ze afmeet aan de scherpzinnigheid waarmee in de ruim honderd voorgaande bladzijden het probleem geschetst werd. Ik wil niet eens weten hoe het met bijvoorbeeld Yves Leterme zit, maar sinds de befaamde 'vijf minuten politieke moed' verwacht ik nog weinig heil van dromerige oplossingen.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234