null Beeld

'Bekentenissen van een hersenchirurg': een kijkje onder het schedeldak van Henry Marsh

Over wat de hersenchirurg tijdens zijn grillige loopbaan zoal door het noodlot en de natuur voor de voeten geworpen kreeg, schreef Henry Marsh een mooi, fascinerend maar bovenal eerlijk en kwetsbaar boek: ‘Bekentenissen van een hersenchirurg’.

'Eens je een kind met een hersentumor hebt gezien, is het heel moeilijk om nog in een goedaardige God te geloven. En ik heb er honderden onder het mes gehad'

Mijn verloofde werkte in de reclame en moest voor een fotosessie een brein lenen bij een ziekenhuis. Op weg naar de fotograaf hield ik bijgevolg een halfuur lang het brein van een dode man die nooit zijn postume modellencarrière had kunnen voorzien op m’n schoot, in een transparante tupperwaredoos. Ik heb dus één stel naakte mensenhersens van dichtbij gezien. Henry Marsh heeft er duizenden gezien. Hij heeft ze ook bepoteld, erin geboord en er tumoren uit weggezogen, vaak terwijl de patiënt bij bewustzijn was. Zijn reactie op mijn anekdote typeert hem, net als de bedaarde, monkelende toon: ‘Voor workshops leverde een koerier ons soms vijftien menselijke hersens per dag.’

Marsh is officieel met pensioen, maar hij voert nog talloze operaties uit in landen waar ze dat kunnen gebruiken, van Rusland tot Tibet – gratis. Op weg naar zijn huis in Wimbledon passeer ik het voormalige hospitaal waar hij al die jaren mensenlevens gered heeft – het werd zopas door projectontwikkelaars omgebouwd tot luxeflats voor de superrijken. ‘Toen ik ’s morgens naar m’n werk ging, zag ik in de tuin van het ziekenhuis elke dag een magnolia. Die prachtige boom hebben ze omgehakt. Dat is voor mij het symbool van de teloorgang van de NHS (de National Health Service, red.),’ bromt Marsh. Zijn boek is ook een ode aan en een aanklacht tegen de ondermijning van de openbare ziekenzorg, zowel in zijn thuisland als elders. Hij toont me foto’s van een ziekenhuis in Brugge: ‘Verschrikkelijk deprimerende en bovenal lelijke kunstwerken hangen daar aan de muren – typisch het resultaat van een brainstorm van één of ander hersendood comité. Komt het in niemand daar op dat patiënten die een zware operatie moeten ondergaan veel liever idyllische, rustgevende beelden zien dan die morbide moderne kunst?’

undefined

'Net zoals bij asbest zal het nog een generatie of twee duren voor we de impact van de straling van mobiele telefoons en tablets in kaart kunnen brengen'

HUMO We zitten aan uw keukentafel, onder een grote litho van een Belg: Kuifje. Uit uw boek leer ik dat tijdens operaties voor u regel nummer één was: ‘Een comfortabele houding’.

Henry Marsh «Ik zit altijd. Dat is uitzonderlijk, want de meeste chirurgen opereren rechtstaand. (Gnuivend) Ik heb gemerkt dat in de Verenigde Staten, waar alles wat meer macho is, zittend opereren als zwak wordt ervaren. Naar mijn gevoel verhoogt zitten de precisie en de gezellige sfeer, dan kun je lustig wroeten.»

undefined

null Beeld

HUMO U maakt daarbij een vrolijk wriemelend gebaar dat in de ogen van de leek toch een tikje Frankenstein-achtig oogt.

Marsh «Patiënten kijken soms verontrust als ik na een operatie iets zeg als ‘I really enjoyed that.’ Dan vraag ik steevast: ‘Zou u liever geopereerd worden door een chirurg die géén plezier beleeft aan z’n werk?’»

HUMO Het brein dat ik zag, leek me nogal banaal: een vaalwit, rubberachtig, ietwat klef blok, zwaarder dan ik dacht maar verder geenszins spectaculair.

Marsh «Wat jij zag, was een dood brein. Als ik een hersenpan verwijder, stuit ik op een levend, sprankelend, fonkelend, lichtjes vibrerend brein. Prachtig!»

HUMO U verwijderde duizenden hersentumoren. Wat is uw mening over de westerse samenleving anno 2017: wifi, kernenergie... Onze hele planeet is onderhand een magnetronoven, en voor believers is het verbazingwekkend dat er niet méér tumoren groeien.

Marsh «Het onderzoek staat in de kinderschoenen, en net zoals bij asbest zal het nog een generatie of twee duren voor we de volledige omvang van de impact van al die straling in kaart kunnen brengen. Tot dan toe moet gezond verstand volstaan, en zeg ik: ‘Al die straling helpt zeker niet.’ De generatie die nu voor het eerst totaal is vergroeid met z’n tablets en mobiele telefoons, zal wellicht pas binnen tien of twintig jaar massaal tumoren ontwikkelen. Of niet. De tragiek van mijn vak is dat we, na al die jaren van onderzoek, nog steeds ámper een idee hebben van wat hersentumoren doet groeien, in tegenstelling tot bijvoorbeeld bij longkanker of borstkanker.»

HUMO Welke andere gevallen brengen ze bij u binnen? Schotwonden? Schedelfracturen van doe-het-zelvers die van een ladder zijn getuimeld?

Marsh «Alles wat je kunt bedenken: hersenbloedingen, infecties… En dan nog een aantal minder voor de hand liggende gevallen, zoals een schizofrene man die nagels door z’n schedel had geslagen – meerdere grote nagels, wat iets zegt over de ernst van zijn conditie en zijn doorzettingsvermogen. En zopas nog een 12-jarige die zichzelf door het hoofd had geschoten met een geweer en – ik had bijna gezegd ‘helaas’ – slechts de helft van z’n schedeldak had afgeschoten.»

HUMO Voor ik uw boek las, was ik trots op een, dacht ik, goeie vergelijking die ik maakte tussen uw beroep en de verantwoordelijkheid van een piloot. Beiden moeten ballen van staal hebben – geweldig veel lef, een grote verantwoordelijkheidszin en een nog grotere koelbloedigheid en precisie. Maar in uw boek laat u fijntjes aanvoelen dat wat u doet vele keren moeilijker is.

Marsh (grinnikt) «Zo macho heb ik het niet bedoeld, maar er zijn wezenlijke verschillen. Een piloot die 400 man in een enorm passagiersvliegtuig veilig van A naar B moet brengen, weet om te beginnen hoe een vliegtuig werkt én waar A en B liggen. Ik niet. Een piloot hoeft ook niet te beslissen over de vliegroute, ik wel. De piloot hoeft evenmin de risico’s van de vlucht te legitimeren. Wat ik doe, heeft meer gemeen met een ontmijningsdienst, waarbij één foute beweging volstaat om de bom te doen ontploffen.

»Eigenlijk ben ik een veredelde loodgieter, maar alweer: een loodgieter weet hoe alle leidingen in elkaar zitten én wat hij doet is nooit een kwestie van leven of dood. In mijn geval is het altíjd een kwestie van leven of dood. De loodgieter kan een eventuele fout ook later herstellen, maar ik kan niets opnieuw doen, en bovendien heeft het brein helaas een zeer beperkte capaciteit om zichzelf te helen.

»Plus: de piloot en de loodgieter moeten geen emotioneel loodzware nazorg doen, zoals omgaan met radeloze of razende nabestaanden.»

HUMO In uw boek schrijft u dat de familie soms ‘de wapens bovenhaalt’: letterlijk of figuurlijk?

Marsh «Letterlijk. In het geval van mijn collega in Pakistan hield de vader van een patiënt een revolver op z’n slaap gericht. Die vader was politieman. Een andere collega zei dat de familie van een patiënt regelmatig buiten stond te wachten, de kalasjnikov in de aanslag. (Fijntjes) We leven in moderne tijden waarin dokters niet langer worden aanzien als goden, en dat maakt ons leven soms ietwat stresserend.»


Opereren met gps

HUMO Uit ‘Zaterdag’, de briljante roman van Ian McEwan waarvoor u en uw collega Neil Kitchen model stonden, licht ik dit zinnetje, uitgesproken door de ene chirurg tegen de andere: ‘Wacht nog even voor je jezelf kruisigt.’ Waarover voelt u zich schuldig?

Marsh «René Leriche zei ooit dat elke chirurg een kerkhof met zich meedraagt. Dat is zo. Na veertig jaar draag je de beelden mee van tientallen patiënten die het níét gehaald hebben, ook al deed je nog zo je best. En er is het schuldgevoel over de kleine maar tegelijk grote euvels waar je niet aan ontsnapt. Ik ben vaak snel voorbij patiënten gestapt die een praatje van me verwachtten, omdat een andere patiënt dringend hulp nodig had… Maar ook omdat ik het soms niet aankon om hun slecht nieuws te melden en hun woede of ontsteltenis te incasseren.»

HUMO Is de hersenchirurgie tijdens uw lange carrière amper of drastisch geëvolueerd?

Marsh «Dat hangt er maar van af hoe je het bekijkt. Er is een drastische evolutie geweest in die zin dat heel wat operaties die vroeger manueel werden uitgevoerd, nu zijn vervangen door lasers en straling – met andere woorden: het zagen en boren in de schedel blijft de patiënt bespaard, en er is de psychologische geruststelling dat zijn schedeldak dicht blijft. De komst van de scanner was ook een mijlpaal. Er bestaat nu computernavigatie, een soort gps voor hersenchirurgie. Operaties zijn dus nu veel preciezer. Radiochirurgie kan nu moeiteloos kleinere tumoren met duidelijk afgelijnde kantjes elimineren. Dat is de mooie ironie van mijn vak: de vooruitgang is erop gericht om mij overbodig te maken.

»Anderzijds is aan de fundamentele problemen niets veranderd: we weten niet precies hoe hersens werken. Hoe wekken zenuwcellen precies gedachten of gevoelens op? Geen idee. De relatie tussen neurochirurgie en neurowetenschap is nog steeds vergelijkbaar met die tussen loodgieterij en kwantummechanica. En tijdens een operatie onherstelbare schade aanrichten is nog steeds makkelijk en soms onvermijdelijk. Soms is het haast ondoenbaar om tumoren te verwijderen zonder de patiënt, bijvoorbeeld, te verlammen, en dan moet ik de moeilijkste beslissingen nemen: ‘Is het wenselijk dat ik deze tumoren verwijder, als dat tot gevolg heeft dat deze patiënt weliswaar langer leeft, maar dan wel in een rolstoel en met tal van complicaties?’»

HUMO Waarom is dat soms nog steeds haast ondoenbaar?

Marsh «De leek stelt zich tumoren altijd voor als een duidelijk afgelijnde bol die ergens tegenaan plakt en die je dus makkelijk kunt wegsnijden. Maar dat is helemaal niet zo. Vaak zijn tumoren vergroeid of verweven met de hersens, en op zulke momenten vervloek ik de natuur: alsof het verdomme nog niet moeilijk genoeg is! En als er een bloeding optreedt, zie je vaak nog amper wat je doet, of waar de tumor eindigt en waar de hersenfunctie – voor het bewegen van de benen, bijvoorbeeld – begint.»

HUMO In de 19e eeuw was de frenologie populair: men dacht aan de vorm van de schedel te kunnen vaststellen of iemand misdadige impulsen koesterde. Nu wordt de frenologie gezien als een potsierlijke dwaling. Wat is daar het equivalent van in uw vak?

Marsh (met Brits understatement) «Wel, laten we zeggen dat het goed is dat we verlost zijn van het overenthousiaste toepassen van psychochirurgie in de psychiatrie. Tot diep in de jaren 50 van de vorige eeuw – onrustbarend recent, dus – werd gretig gewoeld en geboord in de hersens van mensen die zelfs vaak onterecht psychiatrische patiënten werden genoemd. Wat ook desastreus was: lange tijd werd de kennis die we verkregen uit dode breinen, gemakshalve overgeënt op levende breinen. Wie logisch denkt, kan zelf twintig redenen bedenken waarom dat rampzalig kan uitpakken. Maar ze konden niet anders, omdat er geen scanners waren en nog te weinig was geweten over hoe een levend brein functioneert. We komen van ver, het is nog maar een eeuw geleden dat dokters in reclamecampagnes radioactieve huidzalf aanprezen. Bovendien werd het brein tot omstreeks 1900 gezien als een no-go area.»

undefined

null Beeld

HUMO Nog eens uit ‘Zaterdag’ van Ian McEwan: ‘Naarmate de medische wetenschap vooruitgang boekt, raken bepaalde gewoonten van chirurgen in ongebruik.’ Zoals?

Marsh «Ook wij zijn al gedeeltelijk vervangen door machines en robotten. Ooit moest de chirurg voor een operatie zelf eerst de reflexen van de patiënt testen. Ik doe dat nog soms en ik sta ook op een gesprek met de patiënt, ook al omdat ik zeker wil zijn dat ik de juiste mens voor me heb. Uiterst zelden gebeurt het dat een persoonsverwisseling heeft plaatsgevonden en dat de verkeerde patiënt wordt binnengerold. Bijna nooit, hoor. Maar niet nooit.»

HUMO U bent, neem ik aan, een darwinist en atheïst?

Marsh «Quite.»

HUMO Toch zijn er gelovige wetenschappers en chirurgen. Welke vraag zou u de Schepper stellen over het brein?

Marsh (blaast) «Da’s cognitieve dissonantie: geloven in twee contradictorische gegevens. Creationisten dwalen en creationistische wetenschappers zijn… (schudt het hoofd en zucht). Eens je een kind met een hersentumor hebt gezien, is het heel moeilijk om nog in een liefhebbende en goedaardige God te geloven. En ik heb er honderden onder het mes gehad. Sterker nog: mijn eigen zoontje ontwikkelde toen hij amper drie maanden oud was een hersentumor. Dan is het verleidelijk om in het noodlot en in een soort voorbestemming te geloven, maar dat is natuurlijk onzin.»

HUMO Heeft u ’m zelf geopereerd?

Marsh (fel) «Néé, natuurlijk niet. Om goed te opereren, moet je koelbloedig blijven. Je moet neutraal zijn, afstandelijk, ongeëmotioneerd. Dat zou in zo’n geval onmogelijk zijn. Nu, het probleem stelde zich niet, want ik was toen nog maar a junior, halfweg mijn opleiding. Ik ben er wel zeker van dat die ervaring van mij een betere dokter heeft gemaakt.

»Evenwicht is cruciaal: je moet koelbloedig zijn, maar niet kil. Sommige chirurgen zijn te kil uit zelfbescherming, hun afstandelijkheid wordt een harnas. Het werkt ook omgekeerd, hoor. Ik kreeg ooit een patiënt toegewezen die me vaagweg bekend voorkwam. Het bleek een sportleraar die mij een jeugdtrauma had bezorgd, een voormalig militair die zwoer bij de harde aanpak. Wat ik voelde toen ik ’m zag, was allesbehalve neutraal, dus ik heb ’m aan een collega overgedragen.»

'Grijze muizen zijn niet noodzakelijk de beste chirurgen. Een beetje arrogantie is nuttig.'

HUMO Wat vindt een hersenchirurg eigenlijk van allerlei aan het brein gerelateerde fenomenen als intuïtie, helderziendheid, psychoanalyse, fotografisch geheugen?

Marsh «Het overgrote deel van ons denken wordt verricht door ons onderbewustzijn, dus in die zin kan psychoanalyse nuttig zijn – al betekent het niet dat alles wat Freud en co. er ooit hebben uitgeflapt, zinnig was. Intuïtie bestaat zeker, helderziendheid niet, fotografisch geheugen wel. Dénk ik. Het gaat om gradaties van waarschijnlijkheid.»

HUMO Een kennis beweerde dat chirurgen per definitie durvers en avonturiers moeten zijn, grote ego’s die geloven dat de regels niet voor hen gelden.

Marsh «Dat is overdreven, maar er schuilt wel een grond van waarheid in. Grijze muizen zijn niet noodzakelijk de beste chirurgen. Een bepaalde graad van competiviteit en meedogenloosheid is nuttig. A killer instinct, zeg maar. Dat klinkt raar, in acht genomen dat een chirurg levens moet rédden. Maar je vecht per slot van rekening tegen een vijand: de tumor, de dood. Laten we zeggen dat een beetje arrogantie nuttig is – liever dat dan twijfel en onzekerheid. Als er tijdens de operatie iets misloopt, moet je versnellen, niet vertragen en panikeren. Die reflex heeft alles te maken met karakter en ervaring, je leert het niet tijdens je opleiding. Daarom is hersenchirurgie a self-selecting process, een afvalkoers: jij kiest niet voor hersenchirurgie, de hersenchirurgie kiest jou.»

'Ik stel patiënten die ik opereer terwijl ze bij bewustzijn zijn, altijd voor om eens naar hun eigen brein te kijken. Ongeveer 80 procent weigert'

HUMO U hebt de awake craniotomy mee ontwikkeld, het opereren terwijl de patiënt bij bewustzijn is. Een frappant citaat daarover: ‘De patiënt heeft nog het meeste ongemak van het lawaai.’ Hoezo?

Marsh «Als de hersenpan is verwijderd en je rommelt aan of in de schedel, dan fungeert die als een soort luidsprekerkast. Het nut van opereren terwijl de patiënt bij bewustzijn is, is dat je meteen kunt ingrijpen als je iets raakt wat je niet mag raken. Heel simpel gesteld: als ik op een bepaalde plek een tumor verwijder, vraag ik de patiënt of hij z’n arm nog kan bewegen. Als dat lastig blijkt, stop ik meteen. Dat is het moeilijkste aan mijn job: weten wanneer ik moet stoppen. Stop een fractie te vroeg en de tumor woekert lustig verder, stop een fractie te laat en je verwijdert hersencellen die, bijvoorbeeld, het gezichtsvermogen regelen.

»Ik stel patiënten die ik bij bewustzijn opereer altijd voor om eens naar hun brein te kijken. Ongeveer 80 procent weigert.»

HUMO Hebt u ooit vastgesteld hoe het brein reageert als een tumor wordt verwijderd? Opgelucht?

Marsh «Niet met zekerheid. Hersens bloeden of zwellen of vibreren of krimpen… Maar de oorzaak daarvan is vooralsnog niet aantoonbaar.»

HUMO Wat wil een beginnende hersenchirurg vooral niet meemaken?

Marsh «Dat het brein plots dermate zwelt dat het uitpuilt en dus niet meer in de schedel past. Of dat het dermate bloedt dat je niets meer ziet. Da’s alsof je melk van koffie moet scheiden in het donker. Begin er maar aan.»

HUMO Opereert u met muziek op of in een gewijde stilte?

Marsh «Stil is het in een operatiekwartier nooit, geloof me. Ik heb lange tijd muziek opgezet, maar ik ben ermee gestopt. Ik wilde niet bezig zijn met muziek kiezen en wilde ook niet dat het een gimmick werd.»

HUMO Beschouwt u na al die jaren hersentumoren als een vertrouwde vijand, groeit er een band?

Marsh «Nee. Geen emotie. Strictly business.»

'Lachen achter de rug van patiënten is onvermijdelijk. Het lucht op. En dat is, geloof me, heel erg nodig.'


Infantiele mummie

HUMO Ik was verbaasd in uw boek te lezen dat u zelf een tijdje een psychiater hebt geraadpleegd. Mag ik vragen waarom?

Marsh «Ik was jong, ik worstelde met een aantal jeugdtrauma’s en zat niet goed in m’n vel. Ik heb zelfs met zelfdoding geflirt.»

HUMO Iemand die later duizenden levens redt, overwoog ooit om vrijwillig zijn eigen leven te beëindigen. De ironie daarvan is u ook niet ontgaan, neem ik aan.

Marsh (kurkdroog) «Nee.»

HUMO Ik zou me enkel kunnen overgeven aan een psychiater van wie ik zeker weet dat hij veel slimmer is dan ik. Hoe is dat als je zo hoogbegaafd bent als u?

Marsh «De rol van een psychiater is naar mijn gevoel niet mij dingen te vertellen die ik nog niet weet, maar mij in staat te stellen om voor mezelf dingen helder te zien. Hij hóéft dus niet slimmer te zijn dan ik. En voor psychiaters geldt wat voor alle sociale contacten geldt: met sommige mensen klikt het, met anderen niet. Ik ervaar mijn sessies bij die psychiater in elk geval niet als een stigma of een zwakte. Ongelukkig of verward zijn impliceert niet dat je een tweederangsburger bent. Ik maak geen onderscheid tussen ziekten van de geest en ziekten van het lichaam.»

'Bijna alle dokters doorlopen een periode waarin ze aan hypochondrie lijden. Je leert over honderden ellendige ziekten en je denkt algauw: 'Hé, ik voel dat ook''

HUMO Zijn chirurgen meer geneigd om aan hypochondrie te lijden? Ik ben niet slim genoeg om hersenchirurg te worden, en bovendien krijg ik meteen nekpijn als iemand de woorden ‘gebroken nek’ uitspreekt.

Marsh «Bijna alle dokters doorlopen een periode waarin ze aan hypochondrie lijden. Blijkbaar is dat een normale reflex. Je leert over honderden ellendige ziekten met allerlei verontrustende symptomen en je denkt algauw: ‘Hé, ik voel dat ook.’ Of: ‘Is dit knobbeltje een buil, een kneuzing of een gezwel?’»

HUMO Is zwarte humor voor hersenchirurgen een uitlaatklep?

Marsh «Natuurlijk. Lachen achter de rug van patiënten is…»

HUMO ...zalig?

Marsh «Laten we zeggen: onvermijdelijk. Het lucht op. En dat is, geloof me, heel erg nodig.»

HUMO Ik zag ooit een documentaire over een man die bij de luchtverkeersleiding op Heathrow werkte. Na een immens stresserende werkdag kwam hij tot rust door thuis twee uur lang naar de tropische vissen in z’n aquarium te staren. Ik heb me laten vertellen dat u bijen houdt.

Marsh «Die bijen zijn mijn aquarium, ja. Imkeren brengt me tot rust. Dat en zelf meubelen maken. En joggen. Hier, dit is een pot zelf gewonnen honing.»

HUMO Hebt u ooit het brein van een bij onderzocht?

Marsh «Nog niet, maar dat staat op mijn to-dolijstje. In elk geval zijn die beestjes vele keren slimmer dan vroeger werd gedacht. Lang werd gezegd dat insecten geen bewustzijn hadden, net zoals werd beweerd dat ongewervelden geen pijn kunnen voelen. Da’s allebei fout. Natuurlijk was er een morele wenselijkheid te willen geloven dat, pakweg, kreeften geen pijn kunnen voelen. Want hoe kun je anders verantwoorden dat je ze levend kookt? Er is nog geen onomstotelijk bewijs, maar in het geval van kreeften volstaat misschien simpele logica: als je een gloeiend staafje tegen één van hun scharen houdt, probeert de kreeft dat meteen met haar andere schaar weg te slaan. Ik las net een verslag van een collega die onderzoek doet naar hersenactiviteit bij comapatiënten. Daaruit blijkt dat zelfs vegetables, zogenaamde menselijke planten, nog hersenactiviteit vertonen. Dat werd lang ontkend.»

HUMO Een van mijn motto’s is: praat altijd tegen een comapatiënt alsof hij of zij je kan horen en begrijpen, en praat nooit in hun aanwezigheid in de derde persoon over hen.

Marsh «Dat lijkt me een juiste houding, het moet verschrikkelijk zijn als je totaal verlamd bent maar wel nog kan horen en je wordt genegeerd of aangesproken als een infantiele mummie.»

HUMO Wat kunt u als hoogbegaafd hersenchirurg betekenen voor Donald Trump?

Marsh (lacht) «Meneer Trump is gelukkig niet méér mijn probleem dan het uwe.»

HUMO In Nederland kreeg Harry Mulisch indertijd een voorkeursbehandeling, hij werd sneller geopereerd omdat hij een beroemd schrijver was en een chirurg kende.

Marsh «Dat is niet te verdedigen. Mijn vrouw moest indertijd vijf keer naar het ziekenhuis en telkens werd haar operatie uitgesteld omdat er geen bed of operatiekwartier vrij was. Dat zijn de nadelen van de openbare gezondheidszorg, maar net zoals de democratie geloof ik dat dit het minst slechte systeem is. Dus: iedereen gelijk voor de wet.»

HUMO In uw boek beschrijft u hoe op een symposium in de Verenigde Staten de opkomst voor een workshop over fouten vermijden bedroevend laag was. Op 278 bladzijden vond ik dat het meest verontrustende zinnetje.

Marsh «Chirurgen hebben per definitie een groot ego en één gevaar daarvan is dat sommigen te snel denken dat ze onfeilbaar zijn of dat ze in elk geval weigeren stil te staan bij falen. In de Verenigde Staten stuitte ik op gevallen van American exceptionalism – de overtuiging ‘wij zijn Amerikanen, ons overkomt zoiets niet’. Nogmaals, je móét als chirurg een groot zelfvertrouwen hebben, maar bij problemen – en die zijn er altijd – mag je niet te macho zijn om raad aan een collega te vragen.

»Ach, het gevaar dat de vooruitgang altijd heeft ondermijnd, is dat wij mensen denken dat we bijzonder zijn en dat we alles al weten. En dat terwijl alle kennis voorbarig is. Ik hoop dat ik nog lang genoeg leef om te vernemen wat ik allemaal fout heb gedaan.»

null Beeld

undefined

Henry Marsh, ‘Bekentenissen van een hersenchirurg’, Nieuw Amsterdam

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234