null Beeld

België en de lichtvervuiling: waarom brandt de lamp?

België haalde het voorbije jaar meer dan eens The New York Times wegens onze beruchte lichtvervuiling, die tot in het International Space Station te zien is. De laatste jaren zijn nochtans talrijke maatregelen genomen om daar iets aan te doen. Maar volgens Stijn Vanderheiden van de Vereniging voor Sterrenkunde missen die hun doel: ‘We moeten de mensen heropvoeden.’ Tom Pardoen

'We zijn opgegroeid in een zee van licht, en nu zijn we eraan verslaafd'

Stijn Vanderheiden «De Vlaamse overheid heeft de laatste jaren heel wat moeite gedaan om het probleem aan te pakken. De verlichting op de snelwegen blijft ’s nachts niet meer overal de hele tijd branden, en bij de aanleg van nieuwe wegen wordt niet meer automatisch straatverlichting geïnstalleerd. De opkomst van de led-verlichting is ook een belangrijke evolutie. Alles bij elkaar is het resultaat positief op het vlak van energie-efficiëntie en kostprijs. Maar op het vlak van lichthinder is dat niet het geval: led-licht is veel feller dan de klassieke straatverlichting. Bovendien straalt led-verlichting een veel breder kleurenspectrum uit. Wit led-licht is een optelsom van verschillende kleuren en lichtfrequenties, een groot verschil met het typische oranje licht van de natriumlampen die tot voor kort overal langs de weg stonden. Dat oranje licht was minder fel, en ook veel minder hinderlijk voor astronomen die de nachthemel wilden afspeuren en fotograferen: er bestaan eenvoudige filters die het wegnemen. Bij led-lampen kan dat niet. Bovendien is led-licht zeer hinderlijk voor nachtdieren zoals vleermuizen en trekvogels.»

HUMO Hoe schadelijk is led-licht voor mensen?

Vanderheiden «Led-verlichting is op zich niet schadelijk, maar het is feller en dat is wel een probleem. Overmatige blootstelling aan licht kan het slaap-waakritme verstoren, omdat zo de aanmaak van melatonine wordt onderdrukt. Daarom hebben gsm’s nu ook blauwe lichtfilters.»


Paars-roze lucht

HUMO Op jullie website staat een lichthinderkaart, met daarop de belangrijkste bronnen van lichthinder. Zo goed als de hele driehoek tussen Antwerpen, Gent en Brussel kleurt oranje tot rood. Wat is de meest lichtvervuilde plek van het land?

Vanderheiden «Dat hangt van variabele factoren af. Maar wellicht zul je die plek in de haven van Antwerpen vinden, of in een streek met veel serrebouw, zoals Ranst of Sint-Katelijne-Waver. Serres zijn grote bronnen van lichtvervuiling. Al komt daar wel verandering in: nieuwe serres worden tegenwoordig uitgerust met luifels die de ramen bedekken wanneer het donker wordt. Herinner je je nog de opschudding in oktober toen de lucht in het zuiden van Antwerpen plots paars-roze kleurde? Dat licht was afkomstig van een serre in Boechout. Die was nochtans uitgerust met zulke luifels, maar door een defect waren ze niet dichtgegaan. In de toekomst zullen kwekers verplicht worden om hun serres uit te rusten met zo’n systeem.

»De havens zullen veel langer een probleem blijven: de grote containerterminals draaien dag en nacht en worden ’s nachts verlicht met gigantische spots op hoge masten. Die kun je niet zo goed afschermen als een serre.»

HUMO Dat geldt evengoed voor de haven van Houston: het verklaart niet waarom België zo slecht scoort.

Vanderheiden «Dat klopt. Ons grote probleem is het dichte wegennet: we hebben veel wegen en in Vlaanderen is zo goed als elke meter asfalt voorzien van verlichting. Dat is anders in bijvoorbeeld Duitsland en Frankrijk, waar autosnelwegen en gewestelijke wegen onverlicht zijn. Daar heb je reflecterende rijstroken en reflectoren langs de weg: de koplampen van de auto’s doen de rest.

»Niet alleen de wegen zijn een probleem. Er zijn ook te veel sportvelden, parkeerterreinen en winkels die enthousiast verlicht worden, net als kerktorens, pleinen en de bomen op die pleinen. In België moet alles in het licht baden.»

HUMO Kwatongen beweren – ook in The New York Times – dat die royale verlichting een manier is om de kassa van Electrabel te spekken. Op die manier zou er ook geld naar de overheid terugvloeien.

Vanderheiden «Dat argument ken ik, maar het klopt niet, aangezien Electrabel al lang geen overheidsbedrijf meer is en men voor de straatverlichting op grote schaal voor energiezuinige led-verlichting kiest. Dat houdt dus geen steek. Waarom we zo rijkelijk bedeeld zijn, is niet duidelijk – daarover doen de wildste theorieën de ronde. Eén van de strafste verhalen is dat de verlichting op onze autosnelwegen er is gekomen omdat men ten tijde van de Koude Oorlog bang was dat de Russen die anders als landingsbanen konden gebruiken bij een invasie. Als het niet waar is, is het in elk geval goed gevonden (lacht).»

HUMO Het veiligheidsargument slaat ook nergens op.

Vanderheiden «Nee, dat tonen studies duidelijk aan: het aantal ongevallen neemt niet toe als je de verlichting uitschakelt. Licht heeft hoogstens een effect op het veiligheidsgevoel. Dat is een kwestie van opvoeding: de Belgen zijn opgegroeid in een zee van licht, we zijn eraan verslaafd geraakt.»

HUMO Hoe komt dat?

Vanderheiden «Dat is moeilijk te achterhalen, maar ik vermoed dat we tijdens de heropbouw na de Tweede Wereldoorlog zijn gaan geloven dat het de taak van de overheid is om de hele publieke ruimte van licht te voorzien. Als Belgen ’s nachts de deur uitgaan, verwachten ze dat het buiten licht is. In andere landen bestaat die verwachting veel minder. Daar nemen mensen een zaklamp mee als ze hun woning verlaten.»


Wet van het licht

HUMO Nu moet ik plots denken aan een vervelende rage: de krachtige led-lichten die fietsers op hun stuur monteren. Ze verblinden ’s nachts iedereen die hen kruist.

Vanderheiden «Ronduit gevaarlijk, en het illustreert opnieuw dat we niet weten hoe we met licht moeten omspringen. Fietsverlichting is niet bedoeld om de omgeving in een helwitte gloed te zetten. Om gezien te worden volstaan goede reflectoren. En om putten in de weg te ontwijken, moet je je lamp naar de grond richten, drie tot vier meter voor je.

»We moeten de mensen heropvoeden en er moet een mindshift komen: we mogen niet verwachten dat de overheid elke vierkante meter verlicht. Less is more en iedereen zal er wel bij varen. Je kunt al veel bereiken met de juiste verlichting en degelijke afscherming. In doe-het-zelfwinkels zie je heel veel buitenverlichting die ook naar boven straalt. Waar is dat voor nodig? Om de vogels ’s nachts te zien overvliegen? Dat licht is storend, en bovenal: de wet verbiedt het. Maar bijna niemand weet dat we een wetgeving over licht hebben.

»Dit jaar willen we ook werk maken van de eerste donkertegebieden in Vlaanderen. Er bestaan al stiltegebieden, maar in onze buurlanden heb je ook gebieden waar het gebruik van lichtreclame en schijnwerpers sterk gereglementeerd is. We hebben het idee vorig jaar al gelanceerd, en er is interesse voor in de regio Hoegaarden-Meldert. Ook natuur- en bosgebieden als de Kalmthoutse Heide komen in aanmerking. De komende maanden zullen we dat verder uitwerken, want de lokale besturen moeten mee achter zo’n beslissing staan.

»De Nederlandse Gezondheidsraad beveelt zulke donkertegebieden alvast aan, omdat ze nachtelijk donker als een oerkwaliteit beschouwt voor de leefomgeving van mens en dier. En je zult er ook de sterrenhemel kunnen zien. Als ik ergens te lande over lichthinder ga spreken, begin ik altijd met de vraag naar het mooiste stukje natuur in België. Ik krijg veel verschillende antwoorden, maar eigenlijk is het enige juiste antwoord: de Melkweg. De meeste Belgen kennen de Melkweg alleen van op reis.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234