De Spaanse bestsellerauteur Carlos Ruiz ZafónBeeld EPA

overledenCarlos Ruiz Zafón

Bestsellerauteur Carlos Ruiz Zafón is overleden: ‘Niet mensen, maar boeken, films en muziek hebben me geleerd hoe ik moest leven’

De Spaanse schrijver Carlos Ruiz Zafón is overleden op 55-jarige leeftijd. De bestsellerschrijver brak in 2001 door met zijn roman ‘De schaduw van de wind’. Wereldwijd gingen er meer dan 15 miljoen exemplaren over de toonbank. Later volgden bestsellers als ‘Gaudí in Manhattan’, ‘Het Spel van de Engel’, ‘De Gevangene van de Hemel’ en ‘Het Labyrint der Geesten’. Zafóns werk kwam in meer dan veertig landen uit. Lees een interview van Griet Op De Beeck met de man uit 2009.

(Verschenen in Humo 3586 in 2009)

Acht jaar geleden liet de Spaanse romancier Carlos Ruiz Zafón ‘De schaduw van de wind’ op de mensheid los. Sommige critici vroegen zich af of het wel literatuur mocht heten, andere maakten vergelijkingen met Cervantes, Poe en Borges. Lezers wereldwijd trokken zich van die discussie weinig aan: in meer dan veertig landen deed het boek meer dan elf miljoen keer de kassa rinkelen. En nu is er de opvolger: ‘Het spel van de engel’ (Uitgeverij Signatuur), deel twee van wat een vierluik moet worden.

‘Het spel van de engel’ is de prequel van zijn succesvolle voorganger. In het Barcelona van de jaren twintig aanvaardt een jonge schrijver een opdracht van een mysterieuze man, en vijfhonderd vierenvijftig bladzijden lang zijn de gevolgen niet te overzien. Zafón (44) schreef opnieuw een verhaal vol misdaad en straf, liefde en miserie, hoop en teleurstelling – en hij is vanuit Los Angeles naar Barcelona gevlogen om er met Humo over te praten.

HUMO Opvallend in uw boeken zijn de relaties tussen zonen en hun vaders. Meer nog: belangrijke figuren hebben allemaal meer dan één vader. Is eentje niet genoeg?

Carlos Ruiz Zafón «Niks is moeilijker dan opvoeden, maar iedereen doet het. Ook mensen van wie je denkt: als ze die vooraf aan een test hadden onderworpen, waren ze faliekant gebuisd. Zelfs ouders die het goed bedoelen maken fouten, omdat ze leven zonder hun eigen problemen aan te pakken. Zo zadelen ze hun kinderen op met ongeloofl ijke kwetsuren, die hen vaak nog parten spelen als ze al lang volwassen zijn. Waarschijnlijk geef ik mijn jonge protagonisten daarom meer dan één vader: uit barmhartigheid (lacht). Ze willen te weten komen wie ze zijn en hoe ze overeind kunnen blijven, en gaan op zoek naar zoveel mogelijk figuren die hen daarbij kunnen helpen.

»Er zit ook een technisch aspect aan die vaderkwestie. Het hoofdpersonage van ‘Het spel van de engel’, David Martin, is als baby in de steek gelaten door zijn moeder, en als kind verliest hij zijn vader – de man wordt neergeschoten en sterft in Davids armen. Al dat lijden is interessant voor het verhaal. Zeker als je je lezers wil laten geloven dat de hoofdfiguur later in staat zal zijn om de wereld in brand te steken.»

HUMO Zo aanwezig als de vaders zijn, zo afwezig zijn de moeders.

Zafón «Da’s waar. Maar soms is die afwezigheid zo pertinent dat de moeder net geweldig belángrijk wordt. Dat gold zeker voor Daniël, het hoofdpersonage uit ‘De schaduw van de wind’. Alles wat hij doet heeft maar één doel: hij wil zich het gezicht van zijn jonggestorven moeder opnieuw voor de geest kunnen halen. 

»Soms smokkel ik ook moeders in het verhaal die er op het eerste gezicht helemaal niet zo uitzien. David Martin ontmoet een jong meisje dat zich heel liefdevol over hem ontfermt – zoals een mama zou doen. Ik vind het heerlijk om met die rolverwarring te spelen.»

HUMO Wat zegt dat allemaal over uw relatie met uw eigen ouders?

Zafón «Ik zit zelf in elke pagina van al mijn boeken, maar wat ik schrijf kan heel misleidend zijn. Veel mensen denken dat mijn moeder ook jong gestorven is en dat mijn vader uit mijn leven verdwenen is, maar dat is niet zo. »Ik had niet zo’n geweldige relatie met mijn ouders. Met mijn moeder ben ik nooit close geweest. Met mijn vader had ik als klein kind nog een vrij goeie band, maar dat is later veranderd.

»Mijn ouders zijn opgegroeid tijdens de Spaanse Burgeroorlog, en ze droegen een soort troosteloosheid met zich mee: leven is óverleven, meer niet. Hard werken, vooral niks riskeren – want wie iets probeert, is gedoemd om te mislukken. Angst bepaalde hun doen en laten, vooral van mijn vader. Hij was een autoritaire, conservatieve man. Zijn leven lang verzekeringsmakelaar geweest. Hij dacht dat mannen altijd sterk moesten zijn, en die schijn probeerde hij krampachtig hoog te houden. Zo voedde hij mij ook op: niet onnozel doen, niet huilen, je plicht doen en dóórgaan. Nu is hij oud en is hij een kwetsbare versie van zichzelf geworden.

»Dat is wat ouderdom doet met mensen: het haalt een deel van de façade neer. Als je genoeg klappen hebt gekregen, kan je op den duur de moed niet meer opbrengen om de muur om je heen weer op te bouwen.

»Ik vind het jammer dat mensen zich anders voordoen dan ze zijn. Al toen ik nog heel klein was, keek ik dwars door mijn vader heen. Niet leuk, want dan word je zélf zo’n beetje de vader van je vader. Andere kinderen zagen hun ouders nog als helden die de antwoorden op al hun vragen kennen, maar ik wist al voor ik kon lezen en schrijven dat de mijne me niet echt konden helpen. Ik besefte: ‘Zij zijn ook maar ongevraagd op deze planeet neergepoot en ze doen ook maar hun best om zich staande te houden. Dus zal ik het zelf moeten doen.’ Ik durf het te zeggen: ik heb mezelf grootgebracht.

HUMO Dat moet eenzaam geweest zijn.

Zafón «Dat was het ook – ontzettend eenzaam. Mensen vonden mij raar, irritant zelfs. Niet alleen mijn ouders, iedereen vond dat. Ik voelde anderen haarscherp aan, en in het begin zei ik ook gewoon wat me aan hen opviel. Dat was zo confronterend dat ze niet goed wisten hoe ze met mij om moesten gaan. Na een tijdje heb ik geleerd om mijn mening voor mezelf te houden.

»Ik verschilde in alle opzichten van andere kinderen: niet geïnteresseerd in voetbal of dieren, mateloos gefascineerd door boeken, films en muziek. Daar ging ik heel ver in. Ik vond troost in die schoonheid, maar ik probeerde alles ook technisch te doorgronden. Op mijn twaalfde kocht ik bijvoorbeeld een partituur van Schönberg. Ik kende niks van notenleer, maar met die papieren in de hand en de muziek op de achtergrond probeerde ik te ontdekken hoe het in elkaar zat. Daarna ging ik op zoek naar partituren van Wagner voor orkest en leerde ik over harmonie en contrapunt. Op die manier heb ik altijd alles ontrafeld tot ik het helemaal begreep. Daar konden volwassenen niet bij.»

MEESTERMANIPULATOR

Zafón «Ik kreeg zo vaak te horen dat ik anders was, niet te doorgronden, onaangepast, dat ik me meer en meer terugtrok in mijn hoofd. Ik heb wel pogingen gedaan om aansluiting te vinden of om tenminste gehoord te worden – bij familie, bij leraars – maar dat heeft nooit iets uitgehaald. Niet dat ik daar zielig over wil doen: moeilijk gaat ook.»

HUMO Had u vrienden in die tijd, of was ook dat niet evident?

Zafón «Ik was een meestermanipulator. Ik wist heel goed hoe ik het populairste jongetje van de klas moest worden: ik vertelde leuke verhalen, maakte grapjes, creeerde ambiance in de groep. Maar als je wéét dat je je medeleerlingen bespeelt, voel je geen echte verbondenheid. Dan heb je twee keuzes: ofwel trek je je terug en kwijn je weg, ofwel doe je mee en hou je ’t leefbaar. Ik heb voor het tweede gekozen. Ik voetbalde op de speelplaats, praatte over huiswerk. En er waren een paar jongens bij wie ik me wél goed voelde. Alle andere uren zat ik in mijn eigen wereldje. Op den duur was ik daar zelfs niet meer ongelukkig over: ik veronderstelde dat íéder mens kamers had waar niemand ooit binnenraakte. Bij mij waren er dat meer dan gemiddeld, maar wat dan nog?

»Mijn jeugd is erg bepalend geweest voor wie ik geworden ben. Niet mensen, maar boeken, fi lms en muziek hebben me geleerd hoe ik moest leven. Toen al is de droom ontstaan om ooit zelf iets te creëren dat anderen gelukkig kon maken.»

HUMO Toch hebt u niet meteen voor het schrijverschap gekozen.

Zafón «Nee, ik vond dat ik eerst wat geld moest verdienen. Ik heb een opleiding communicatie gevolgd, en daarna ben ik op een reclamebureau gaan werken. Eerst als copywriter, later ben ik creatief directeur geworden. Veel plezier gemaakt, veel slimme mensen ontmoet, veel geleerd en heel veel verdiend. Rond mijn achtentwintigste wou ik wat anders. Ik ben naar LA getrokken om aan de slag te gaan als scriptwriter. Een harde wereld. Ik heb aan allerlei projecten meegewerkt, en niet één heeft ooit het witte doek gehaald.

»In mijn vrije tijd heb ik mijn eerste boek geschreven: ‘El príncipe de la niebla’ (‘Prins van de nevel’, red.), een verhaal vol mysterie en fantasy dat als jeugdboek verscheen. Het werd bekroond, het verkocht niet slecht, en ik heb daarna nog drie zulke boeken uitgebracht, maar dat was mijn droom niet. Ik had een meeslepend verhaal voor ogen, vol emotie en intriges, in de traditie van de negentiende-eeuwse roman. Ik wist dat ik zoiets nooit tussen de bedrijven door zou kunnen schrijven, dus heb ik de knoop doorgehakt: ik ben gestopt met werken om helemaal voor die droom te gaan.

»Dat was het begin van ‘De schaduw van de wind’.»

HUMO Voelde u tijdens het schrijven: dit is wat ik écht wil?

Zafón «Was het maar zo eenvoudig! Ik geloof meer in techniek dan in talent – ambacht onderscheidt de stermuzikant van de man die fl uit onder de douche – maar voor die techniek moet je keihard werken. De echte bevrediging kwam pas toen het manuscript er lag.

»Dat gezegd zijnde: ik móét schrijven, ’t is voor mij dé manier om te communiceren. In boeken kan ik al mijn ongewone gedachten kwijt, mijn tomeloze fantasie, mijn inzichten, mijn angsten en mijn dromen. Toen bleek dat net ik in staat was om miljoenen mensen te beroeren, was ik pas helemaal verrast.»

BLINDE AMBITIE

HUMO ‘De schaduw van de wind’ is met vertraging een bestseller geworden.

Zafón «Met dank aan de lezers en de boekhandelaars. De lezers vonden het aangename lectuur, kochten het voor hun vrienden, vertelden het voort. De boekhandelaars merkten dat op, begonnen het aan te prijzen in hun winkels, en zo is het beginnen te lopen. Pas daarna zijn de media erop gesprongen. En omdat ik in het buitenland begon te scoren, is ook Spanje gevolgd.»

HUMO Hecht u belang aan wat critici over u schrijven?

Zafón «Ik ben natuurlijk blij als ze mijn werk positief onthalen, maar het gaat me vooral om wat de lezers vinden. Als je een klassiek verhaal schrijft, ben je in de ogen van de kritiek al snel niet vernieuwend genoeg. En als foute mensen je boek goed vinden, is dat verdacht. Ik was apetrots toen Stephen King iets moois over ‘De schaduw van de wind’ schreef. Hij was de eerste auteur die ik zelf ooit gelezen heb, dus ik wou zijn commentaar op de achterflap. Maar mijn uitgever was bezorgd: ‘Dan zullen ze denken dat het geen literair boek is.’ Toen heb ik me kwaad gemaakt: ‘Dat ze denken wat ze willen, die quote komt erop!’ Dat onderscheid tussen high en low culture, daar liggen de mensen toch niet van wakker? Ze zijn dol op klassieke verhalen, ze hebben behoefte aan escapisme, en ik kan ze dat bieden. Als iemand daar moeite mee heeft, moet hij maar wat anders lezen.»

HUMO Was de megaverkoop een boost voor uw zelfvertrouwen?

Zafón «Nee, zo werkt het niet. Natuurlijk ben ik dankbaar voor het succes en de waardering, maar ik vind mezelf toch nog steeds een tegenvaller. Wat geldt voor mijn werk, geldt ook voor mezelf: ik heb zes niet onaardige boeken geschreven, het ene al beter dan het andere, maar ik moet nog véél beter kunnen. 

»Ik vrees dat ik blind ambitieus ben, op het destructieve af. Rationeel weet ik: mensen vinden het goed, dat móét iets betekenen, maar emotioneel krijg ik mezelf daar onmogelijk van overtuigd. Ik kan niet fundamenteel tevreden zijn. Het voordeel is dat ik nooit naast mijn schoenen zal lopen, maar het kan toch behoorlijk lastig zijn, zo’n duiveltje in je hoofd.»

HUMO Hoe kwetsbaar staat u in het leven?

Zafón «Ik ben van nature ontzettend kwetsbaar. Daarom heb ik een olifantenhuid gekweekt: eerst als verweer tegen de wereld, later werd het handig omdat mijn werk publiek goed is. Een schrijver ís zijn boeken, of hij dat nu wil of niet, en dus zijn reacties op die boeken ook reacties op hém. 

»Na al die jaren is die olifantenhuid een deel geworden van wie ik ben. Weinig mensen kunnen mij nog raken. Niet iedereen vindt dat grappig, en niet iedereen begrijpt het. Ik heb vrienden die mij al jaren kennen en die zeggen dat ze maar geen vat op mij krijgen. Dat snap ík dan weer niet: ik vind mezelf net makkelijk leesbaar.»

HUMO Hebben anderen vaak een fout beeld van u?

Zafón «O ja. De reacties die ik krijg... Sommigen vinden mij heel afstandelijk en koud, of zelfs bedreigend. Tja, wat kan je doen tegen de indruk die je bij een ander wekt? Zulke observaties zeggen vaak meer over hén dan over mij, weet ik uit ervaring.»

HUMO Probeert uw rationele zelf nu uw emotionele zelf te overtuigen, of werkt het echt zo?

Zafón «Ik vrees dat het écht zo werkt (lacht)

LIEFDE EN DOOD

HUMO De wereld in uw boeken is behoorlijk donker. Bent u een zwartkijker?

Zafón «Ik zie meer pijn en ellende dan goeie dingen in de wereld. Maar je kan wel zelf kiezen hoe je daarmee omgaat. Doorgaans probeer ik me te focussen op de fijne kanten van het bestaan, en dat lukt me vrij aardig. Maar in mijn boeken leg ik de klemtoon anders. Omdat moeilijkheden en tragiek interessanter zijn, natuurlijk, en omdat ik van die gothicsfeer hou. En die vraagt om zwart, niet om pastel.»

HUMO In ‘Het spel van de engel’ sterven nog meer mensen dan in ‘De schaduw van de wind’. Mogen we daar een fascinatie voor de dood achter vermoeden? 

Zafón «Je kan niet nadenken over het leven zonder de confrontatie aan te gaan met het onontkoombare einde. Jammer genoeg heb ik mij in mijn boeken niet kunnen beperken tot fi losoferen alleen (lacht).

»Ik heb al een paar keer afscheid van iemand moeten nemen: vreselijk moeilijk. Ik ga er ook op een eigenaardige manier mee om, merk ik. In het begin blok ik elke emotie af en werk ik heel beheerst alles af wat er moet gebeuren. In de weken en maanden daarna denk ik heel veel na over de overledene, over de relatie die we hadden. En opeens, meestal onverwacht, overvalt mij het verdriet. En dan blijft het heel lang hangen.

»Dat heeft ook met mijn onwaarschijnlijke geheugen te maken. Ik herinner mij echt álles, van de kleinste details tot de grootste emoties, van toen ik klein was tot vijf minuten geleden. Ik sla alles op in een film, en die kan ik op elk moment opnieuw afspelen. Handig voor een schrijver, maar als mens speelt het me vaak parten. Een paar ervaringen zou ik ontzettend graag uitwissen, maar elke seconde blijft me messcherp voor de geest staan.»

HUMO De liefde is in uw boeken bijna altijd tragisch of onmogelijk. Opnieuw een ingrediënt dat lekker werkt in een verhaal, of zegt het iets over uzelf?

Zafón «Ik hou enorm van de victoriaanse roman, die liefde en dood steevast in één adem noemt: geen enkele geliefde is zomaar bereikbaar, en voor elke sprankel geluk moet gevochten worden. Dus ja, dat speelt zeker mee.

»Maar ik heb ook al stevig geleden door relaties, al heb ik zelf wellicht meer geliefden gekwetst dan omgekeerd. Daar zit ik mee. Zoveel mensen zijn meesters in zelfbedrog: van hun mislukkingen maken ze verhalen waar ze al bij al goed uitkomen. Heel menselijk, maar ik wil streng zijn voor mezelf. Na elke mislukte relatie doe ik moeite om te achterhalen hoe de vork precies in de steel zat, en waar ik schuld aan had. Soms kost me dat jaren.»

HUMO U hebt eens gezegd dat u een romanticus probeert te zijn. Gelooft u in het ideaal van de eeuwige liefde?

Zafón «Ik denk wel dat het kan, maar er gaat veel tijd en energie in zitten. Om het samen uit te zingen moet je jezelf, de ander, het spel van de liefde en de mechaniek van relaties ontzettend goed begrijpen. En je moet bereid zijn om offers te brengen.

»Voor veel mensen is liefde bovenal een kwestie van lust, of een manier om mekaar te beheersen. Voor mij gaat liefde om affectie, en de eindeloze poging om de ander gelukkig te maken. Je moet ontdekken wat hij of zij nodig heeft, en hoe jij kan leven met zijn of haar noden en wensen. Ik heb een goeie relatie met een vrouw die mij beter begrijpt dan wie ook. Al zal zelfs zij mij nooit helemaal vatten.»

HUMO En hoe goed kent u zichzelf?

Zafón «Behoorlijk goed. »Veel mensen doen nooit hun best om eens deftig naar binnen te kijken. Hoe vaak word je niet geconfronteerd met bejaarden die nog altijd geen idéé hebben hoe ze in mekaar zitten: vreselijk tragisch. Pas als je je eigen verlangens en angsten kent, pas als je je slechte eigenschappen durft te analyseren, ben je in staat om de tijd die je op deze wereld krijgt behoorlijk door te brengen. Ik ben er nog niet helemaal, maar stilaan boek ik toch hoopgevende resultaten (lacht)

HUMO U schrijft in Los Angeles, maar uw boeken blijven zich in Barcelona afspelen. Zit er toch een kleine nostalgicus in u?

Zafón «Ik word gedreven door een verlangen naar iets dat in mij zat toen ik nog in Barcelona woonde: de idee van de Grote Belofte. Alles kon nog, de wegen lagen open. Ik denk dat veel mensen weleens nostalgisch terugdenken aan die tijd in hun leven.

»Naar Barcelona zelf heb ik geen weemoed. Hoe bruisend die stad nu ook moge zijn, destijds was het een grauwe, saaie plek. Ik voelde me er niet thuis, en dat is nog steeds zo. Het is soms vervelend dat ik minstens twintig uur nodig heb om naar mijn familie te vliegen, maar ik kan me niet voorstellen dat ik me ooit opnieuw in Barcelona zou vestigen.»

VRESELIJK LUI

HUMO Dankzij ‘De schaduw van de wind’ hoeft u nooit meer te werken. Welke impact heeft dat op een mensenleven?

Zafón «Ik heb geen behoefte aan een huis met zeven badkamers, maar ik hou van het goeie leven en dat kan ik me nu probleemloos permitteren. Wat prettig is. Maar met dat geld koop ik vooral tijd en vrijheid, het dierbaarste bezit in elk leven. Ik mag van mezelf nu en dan vreselijk lui zijn. Een sigaar roken, naar de lucht staren, een beetje nadenken, daar kan ik enorm van genieten.»

HUMO Wat beweegt u dan nog om een nieuw boek te schrijven, dat dan ook nog eens moet opboksen tegen zo’n succesvolle voorganger?

Zafón «Ik heb geen last van de druk. Het succes heeft me net het vertrouwen gegeven om opnieuw zo’n kanjer te schrijven. Ik wist op voorhand dat veel mensen ‘Het spel van de engel’ zouden willen lezen – liefhebbers van een boek zijn vaak nieuwsgierig naar de prequel. En dat bleek te kloppen: in Spanje waren er een maand na de release al een miljoen exemplaren verkocht, in Duitsland en Italië voer ik de bestsellerlijst aan met respectievelijk vijf en vierhonderdduizend exemplaren, en in ZuidAmerika loopt het ook als een trein. En de rechten zijn verkocht aan in totaal zesendertig landen. Da’s erg leuk – het zou dom zijn geweest om daar níét voor te gaan.»

HUMO Vindt u zichzelf meer een gelukkig of meer een ongelukkig mens?

Zafón «Op dit punt in mijn leven: gelukkig. ’t Is een hels gevecht geweest, maar eindelijk heb ik min of meer vrede met mezelf en de wereld. Ik heb een paar heel mooie, eerlijke mensen in mijn buurt, van de soort die je maar weinig tegenkomt. Ik heb de tijd om te genieten van alle mooie dingen, en via mijn boeken kan ik ook zelf een beetje schoonheid naar buiten sturen. Alles wat daar nu nog bovenop komt is bonus.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234