Bestsellerauteur Rachel Cusk: 'Vaders zijn nog gevaarlijkere rolmodellen dan moeders'

De Britse schrijfster Rachel Cusk (52) is immer op zoek naar de waarheid en neemt haar lezers mee op speurtochten waarin ze niets of niemand spaart, zichzelf nog het minst. In haar nieuwste boek –nummer veertien al – rekent ze af met haar vader en moeder. ‘Mijn ouders zijn geen aangename mensen.’ Een gesprek met één van de spannendste schrijfsters in het Engelse taalgebied, wier controversiële aanpak zowel bewondering als afschuw oproept.

'Mensen zijn bang voor stilte, maar als je praat, kun je niet luisteren'

Toen ze in 2001 in ‘In het land van moeders’ niet alleen over de mooie, maar ook over de zwarte kanten van het moederschap schreef, kreeg ze woedende mails van mensen die vonden dat ze uit de ouderlijke macht ontzet moest worden. Na de publicatie van ‘Nasleep’ (2012), waarin ze haar eerste huwelijk tot in de ellendigste finesses ontleedde, noemde een recensent haar ‘een ongeëvenaarde narcist die er genoegen in schept haar man en haar huwelijk te exploiteren.’ Cusks reactie op de beschuldigingen was een prachtige en lovend ontvangen trilogie, waarvan vorig jaar het laatste deel verscheen. Van haar recentste werk, de essaybundel ‘Coventry’, verschijnt nu een Nederlandse vertaling. De titel verwijst naar de Engelse uitdrukking ‘naar Coventry gestuurd worden’, wat betekent dat iemand in je omgeving besluit niet meer met je te praten. Het overkwam haar meermaals tijdens haar jeugd, wanneer haar ouders besloten om, bij wijze van straf, niet meer met haar te praten.

We ontmoeten Cusk in Londen, naar waar ze vanuit haar woonplaats Norfolk is afgereisd voor dit gesprek én om een cricketwedstrijd te bezoeken – ze heeft haar echtgenoot getrakteerd op kaartjes.

– Cricket is toch die sport waarbij je heel lang naar niks kijkt?

Rachel Cusk «Dat denken mensen. Maar het is ontzettend fascinerend. Je moet wel weten wat je ziet, in feite is ook een spelletje cricket één lang verhaal.»

– We zitten niet ver van de Houses of Parliament, waar al drie jaar gesproken wordt over de brexit. Je schrijft in ‘Coventry’: ‘In de weken voor het referendum gingen de uiteindelijke winnaars om met taal zoals een klein kind met een bom omgaat, ze leken geen idee te hebben van de gevaren of de kracht ervan.’

Cusk «Ik merk dat ik niks meer over de brexit kan lezen of horen, ik duw het nieuws van me af. Het probleem met het overvloedige gebruik van taal is dat al die woorden op sommigen een bijna gewelddadige impact hebben, ze maken mensen agressief.»

– Met dank aan de telefoon gebruiken we in onze tijd vermoedelijk meer woorden dan ooit. Zou de polarisatie die je wereldwijd ziet, te maken kunnen hebben met een overvloed aan communicatie?

Cusk «Ik denk dat al die woorden zeker deel uitmaken van het probleem. In het geval van Boris Johnson, maar ook van Donald Trump, kun je zeggen dat de ongeremde woordenstroom hun macht heeft gecreëerd. Ik herinner me wat mijn dochter deed nadat Trump tot president was gekozen. Mijn man en ik renden rond als kippen zonder kop, maar het enige wat zij zei, was: ‘Ssst.’ Elke keer als we Trumps naam noemden, legde ze haar vinger op haar mond en zei ze ‘Ssst. Zeg het niet. Door zijn naam steeds te noemen, maak je hem groot.’ Dat is zo. Hoe meer de mensen op en neer springen en pagina’s vol analyses en beschouwingen aan hem wijden, hoe groter hij wordt.

»Trump negeren zou een veel effectievere strategie zijn geweest. Silence is the new power. (Wijst naar haar telefoon) Maar verder ben ik best optimistisch over dat ding, hoor. We hebben een fase achter de rug waarin veel is misgegaan en een hoop mensen slachtoffer zijn geworden van belachelijke ruzies en beledigingen, maar er is beterschap op komst. Ik zie de onlinewereld als een nieuw soort maatschappij: die moet zich nog helemaal ontwikkelen, volwassen worden, en daar is oefening voor nodig. Leren wanneer je stil moet zijn, is daar een onderdeel van.»

– In ‘Coventry’ schrijf je over de ouders van je man, die, als ze bij hoge uitzondering eens uit gingen eten, de avond vaak in stilte doorbrachten. Daar waren ze trots op, voor hen was stilte de hoogste vorm van intimiteit. In je trilogie speelt stilte ook een grote rol.

Cusk «De situatie in die drie romans is dat andere mensen steeds aan het praten zijn en dat één iemand luistert. Dat is het punt: als je praat, kun je niet luisteren. Mensen zijn bang voor stilte. Met woorden creëren ze hún werkelijkheid, wat iets anders is dan dé werkelijkheid.

– Het titelverhaal gaat over de breuk met je ouders. Zo te lezen was je moeder geen rolmodel voor je.

Cusk «O, nee! Absoluut niet.»

– Je vader wel?

Cusk «Nee, vaders zijn nog gevaarlijkere rolmodellen dan moeders.»

In ‘Coventry’ beschrijft Cusk haar moeder als een ‘huisvrouw met weinig opleiding en een gestaag vervagende schoonheid die in haar leven geleidelijk tot de ontdekking komt dat grootheid niet voor haar is weggelegd.’ Een sloof, maar ook een tiran die haar dochter een zwartgallige levensvisie opdrong, haar toekomstplannen de grond in boorde en haar soms toebeet dat ze ‘haar wel kon vermoorden’. Geregeld besloten de ouders hun dochter, die in het gezin als een lastpak werd beschouwd wegens haar intelligente en scherpe tong, voor straf een tijdje dood te zwijgen. ‘Ik heb eindeloos gepiekerd over gebeurtenissen om erachter te komen waar ik in de fout was gegaan, op zoek naar de misdaad die de straf rechtvaardigde,’ schrijft ze. Toen ze een aantal jaren geleden voor de zoveelste keer om onduidelijke redenen door haar ouders ‘naar Coventry gestuurd’ werd, besloot Cusk het zo te laten. Op haar ouders’ herhaalde pogingen tot contact ging ze niet meer in. Ze heeft hen sindsdien niet meer gezien.

– Je wilde niet langer meespelen in hun verhaal, schrijf je. Je koos voor de stilte. Voelt dit ook als een krachtige stilte?

Cusk «Voor mij wel. Omdat ik er ditmaal zelf voor heb gekozen. Mijn zus en twee broers zien mijn ouders nog wel en zij gaan nu door het proces dat ik achter de rug heb. Mijn ouders zijn geen aangename mensen.»

– In het eerste deel van je trilogie zegt één van je personages dat een kind krijgen voor de meeste vrouwen de ultieme creatieve daad in hun leven is. Wanneer was jij op je creatiefst?

Cusk «Misschien nu. Ik vraag me weleens af welk effect mijn kinderen hebben gehad op mijn werkvermogen. Aan de ene kant zag ik moeders zonder drukke baan die alle tijd hadden om dingen met hun kinderen te doen, aan de andere kant schrijvers die zoveel meer tijd voor hun werk leken te hebben dan ik.»

– Schrijvers zonder kinderen.

Cusk «Ja. Maar nu denk ik dat het juist in die jaren was, die jaren waarin ik grotendeels alleen voor mijn dochters zorgde, dat ik enorm veel kracht heb opgebouwd. Een moeder heeft kracht, die heeft ze altijd gehad. Eén van de dingen die verloren is gegaan in het huidige debat, is de kracht die het moederschap geeft. Het gaat vooral over de nadelen en wordt snel slachtofferig.»

– Misschien zijn wij – we zijn in de vijftig – de laatste generatie voor wie het onderscheid tussen mannen en vrouwen een punt is.

Cusk «Dat is interessant. Veel vrouwen van mijn leeftijd zijn grootgebracht door moeders die vonden dat ze zich net zo ondergeschikt moesten gedragen als zij, en vervolgens erg kwaad werden als ze andere dingen deden – de mijne in elk geval wel. Mijn generatie is met hardvochtigheid grootgebracht, en voedt de eigen kinderen op met aardigheid en zachtheid. Wij zijn inderdaad het kantelpunt. Als ik naar mijn dochters kijk, denk ik: zo had ik moeten zijn. Zo’n opvoeding had ik moeten hebben.»

– Ben je al met een nieuwe roman bezig?

Cusk «Ja, maar er staat nog geen letter op papier. Dat kan tijden duren, jaren soms. Ik wil eerst een duidelijk beeld van wat ik ga doen en dan schrijf ik op wat het ongeveer moet worden, in zes pagina’s of zo. En dan duurt het nog ontzettend lang om alles uit te werken.»

– Speelt het perspectief van vrouwelijkheid in je nieuwe roman opnieuw een rol?

Cusk «Ik zie het als mijn taak om daarover te schrijven.»

– Waarom?

Cusk «Omdat het míjn perspectief is. Ik ben me, al sinds ik een kind was, extreem bewust van mijn vrouwelijkheid. Niet omdat ik mezelf het etiket ‘vrouw’ opplakte, maar omdat de buitenwereld me er steeds mee confronteerde dat ik er een was: toen ik trouwde, toen ik kinderen kreeg, toen ik scheidde. Ik moet de onderwerpen behandelen die me worden aangereikt. Wat ik me afvraag, is wanneer dat perspectief zal eindigen. En wat erachter ligt. Als ik dat perspectief niet meer zie, wat zie ik dan? Dan zie ik misschien eindelijk mezelf.»


Rachel Cusk, ‘Coventry’, De Bezige Bij

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234