Homer Simpson wist na een cursus wijn maken niet meer hoe hij moest autorijden, het Homer Simpson-effect.

Bewust iets vergeten: dat klinkt onmogelijk, maar je kunt het

Je moet er wel een beetje je best voor doen, maar het is mogelijk bewust iets te vergeten. Het biedt ook therapeutische mogelijkheden, bijvoorbeeld bij angststoornissen. 

Ga even naar de supermarkt, wil je, en haal brood en bananen. Of nee, laat die bananen maar zitten, eerst brood.

Dit kan. Weinig mensen zullen thuiskomen met een tros bananen en zonder brood. Het brein kan onderscheid maken tussen dingen die het nu paraat moet houden en dingen die het moet bewaren voor later. Onderzoek van Chris Olivers, hoogleraar cognitieve psychologie aan de Vrije Universiteit, heeft laten zien hoe het brein dat doet. De bananen worden niet weggegooid, maar krijgen een andere representatie in het brein. Vergeten vergt hersenactiviteit, net als onthouden.

Olivers: “Je onthoudt iets doordat er verbindingen worden gelegd tussen neuronen. Dat is gebeurd toen je vorige week zaterdag op dat feestje was. Daardoor weet je dat nu nog. Die verbindingen kunnen sterk zijn, als dat feestje een indrukwekkende ervaring was. Verbindingen tussen neuronen kunnen ook sterk zijn als de ervaring voortdurend wordt herhaald. Dat is wat we op school doen.”

Homer Simpson, de cartoonheld, kon precies uitleggen waarom dat onderwijs aan hem niet was besteed: “Iedere keer als ik iets nieuws leer, wordt er oud spul uit mijn brein gedrukt”. Homer zag zijn vermoeden bevestigd toen hij na een cursus wijn maken niet meer wist hoe hij moest autorijden.

Homer Simpson-effect

Het wordt het ‘Homer Simpson-effect’ genoemd. En het is echt. Het werd enkele jaren geleden door Britse onderzoekers in beeld gebracht door mensen geheugentaken te laten doen terwijl ze in een MRI-scanner lagen. Ze zagen dat het ophalen van een herinnering (in dit geval een plaatje) gepaard ging met het wegdrukken van een concurrerende herinnering (een ander plaatje). Je moet vergeten om te kunnen onthouden.

Olivers: “Hersenonderzoek laat zien dat verbindingen tussen neuronen die worden aangebracht als je iets ervaart of te zien krijgt, niet vastzitten maar plastisch zijn. Het brein kan die verbindingen opnieuw vormgeven.”

Dat gebeurt doorlopend, zonder dat we het in de gaten hebben. Van alles wat we horen, zien en voelen wordt het leeuwendeel vergeten. En dat is maar goed ook. Er komt zoveel binnen dat álles onthouden de dood zou betekenen; leven is vergeten.

Maar het brein ruimt niet alleen herinneringen op zonder dat wij het in de gaten hebben, het kan dat ook op commando doen. In The Journal of Neuro­science, een vakblad, verscheen deze week een publicatie waarin dit mechanisme werd onderzocht. Onderzoekers onder leiding van Tracy Wang van de universiteit van Texas, keken met een MRI-scan naar wat er gebeurt in de hersenen van mensen die de opdracht krijgen iets te onthouden dan wel te vergeten.

Hun proefpersonen kregen, liggend in de scanner, op een scherm allerlei plaatjes te zien, en na ieder plaatje een geel of zwart kruis. Geel wilde zeggen: vergeet dit plaatje, zwart: onthoud dit plaatje. Buiten de scanner kregen de proefpersonen een hele reeks plaatjes aangeboden en moesten ze aangeven of ze die eerder hadden gezien of niet.

Duidelijk verschil

Het is niet zo zwart-wit dat mensen dan alles onthouden wat ze moeten onthouden en alles kwijt zijn wat ze moeten vergeten. Maar er was wel een duidelijk verschil te zien: van de plaatjes die moesten worden onthouden herkenden de proefpersonen meer dan de helft nog, van de plaatjes die ze moesten vergeten waren ze meer dan de helft ook echt kwijt.

Met de scanner konden de onderzoekers zien wat er in de hersenen gebeurde. Ze zagen veel hersenactiviteit als er onthouden moest worden. Omgekeerd leidde het commando ‘vergeten’ niet tot nul hersenactiviteit, maar tot gematigde bezigheid in het brein. Dat bevestigde hun vermoeden dat het brein een beeld of herinnering ‘aandacht’ moet geven om het te kunnen schrappen. Nu zie je met een scanner alleen de hersenactiviteit en niet het precieze werkingsmechanisme, maar het patroon is opnieuw dat vergeten een inspanning is, en dat die inspanning bewust gestuurd kan worden.

Olivers: “Je kunt verbindingen die in de hersenen zijn gemaakt dus ook bewust vormgeven. Je kunt iets vergeten door eraan te denken. Niet doorlopend aan denken, maar even. Dan worden de verbindingen tussen neuronen waarin die herinnering ooit is vastgelegd weer plastisch, en kan het brein de herinnering vervangen of afzwakken. Vergeten!”

Angst voor spinnen

Dit fenomeen biedt therapeutische mogelijkheden, waar al langer onderzoek naar wordt gedaan. Bijvoorbeeld aan de Universiteit van Amsterdam door hoogleraar klinische psychologie Merel Kindt. Kindt ontwikkelde een nieuwe methode voor het behandelen van angststoornissen. Basis van die methode is dat een herinnering die in het brein is weggeschreven en nu weer wordt opgehaald, even in een geactiveerde toestand komt waarin hij kan worden beïnvloed.

Iemand die bang is voor spinnen heeft die angst diep geborgen in het brein. Maar als hij een plaatje ziet van een spin wordt die angstherinnering een beetje actief. Als je op dat moment het juiste medicijn toedient, kan het brein die herinnering niet meer opslaan. De angst is weg, niet voor even maar voor altijd. Dat is het principe van de therapie, die nog in een experimentele fase zit.

De therapie gaat terug op de ontdekking van een fenomeen dat geheugenreconsolidatie wordt genoemd. Een ontdekking die een eind maakte aan het idee dat een herinnering in beton is geschreven en niet kan veranderen. Door een herinnering licht te activeren wordt die weer plastisch. Het brein kan haar vervolgens weer opbergen in het archief of in de vergetelheid.

Ⓒ Trouw

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234