Bloed, blunders en kebabmoorden: tussen 1999 en 2006 zaaide een extreemrechtse kliek terreur in Duitsland

Tussen 1999 en 2006 zaaide de Nationaalsocialistische Ondergrondse (NSU), een extreemrechtse kliek uit het Duitse universiteitsstadje Thüringen, terreur in de hele Bondsrepubliek: ze pleegden aanslagen met spijkerbommen en executeerden migranten van veelal Turkse afkomst – die laatste acties werden ietwat oneerbiedig ‘de kebabmoorden’ gedoopt.

''German History X' stelt de opkomst van het neonazisme in Jena voor als een reactie op de val van de Muur. Bullshit.'

In München loopt al meer dan 300 dagen een groot proces tegen de NSU-leden, maar veel lezen we daar bij ons niet over.

Dirk Laabs «De enige reden waarom dit verhaal in het buitenland nauwelijks wordt opgepikt, is dat het zo vreselijk ingewikkeld is. Jammer, want als je een beetje uitzoomt, heeft het alle kenmerken van een goeie thriller: ondergedoken neonazi’s die moorden en bomaanslagen plegen terwijl politie en inlichtingendiensten de blunders op elkaar stapelen én dingen in de doofpot proberen te stoppen. Echt, ik begrijp niet waarom The New York Times er nog altijd geen groot artikel aan gewijd heeft (lacht).

»Serieus: ik snap het wél, want ik heb aan den lijve ondervonden dat het een hele tijd duurt voor je je weg hebt gevonden in dat monsterlijke kluwen van informatie.»

HUMO Stefan Aust en jijzelf werkten niet alleen aan ‘The NSU Complex’: een paar jaar geleden publiceerden jullie over dezelfde zaak al het lijvige boek ‘Heimatschutz’.

LAABS «Stefan had een deal voor de documentaire op zak, en ik had een boekcontract. We zijn beginnen samen te werken vanuit de gedachte dat we met z’n tweeën meer konden uitspitten. Zoals het vaak gaat in film- en televisieland, bleven de filmplannen maar aanslepen, en toen hebben we besloten eerst het boek uit te brengen.

»We wisten dat het geen bestseller zou worden, daarvoor is het te dik en te doorwrocht, maar het is wel een noodzakelijk boek. Er zijn in de loop der jaren veel daders en getuigen geïnterviewd, maar niet altijd on the record, en verder deden er zoveel samenzweringstheorieën de ronde dat het hoog tijd werd dat iemand ze allemaal verzamelde én hun waarheidsgehalte toetste. Die hele NSU-historie is meer dan een verhaaltje over neonazi’s die aan het rellen slaan: het gaat over het wezen van onze staat. Die heeft de plicht haar burgers te beschermen tegen – onder andere – extreemrechtse terreur, maar in het geval van de NSU heeft ze een bijzonder dubbelzinnige rol gespeeld. Zo konden sommige neonazi’s hun activiteiten beter organiseren dankzij het geld dat ze als informant van de staatsveiligheid incasseerden. En dat Uwe Mundlos, Uwe Böhnhardt en Beate Zschäpe – het trio dat de kebabmoorden uitvoerde – zo lang buiten schot konden blijven, komt doordat de staatsveiligheid en de lokale inlichtingendiensten vooral hun eigen belangen dienden, en ze het dus niet nodig vonden hun informatie te delen met de politie. Erger: één van de neonazi’s heeft verklaard dat hij zijn premie gewoon doorsluisde naar de voortvluchtigen.

»Kortom: er moest een dik boek komen dat je met een luide plof op tafel kon smakken, om dan tegen de staat te zeggen: ‘Hier, leg het nu maar eens uit.’ Niet dat het veel heeft uitgehaald, want ze blijven halsstarrig zwijgen.»


Slechte comedy

HUMO Hoe langer je naar ‘The NSU Complex’ kijkt, hoe verder je mond openvalt. Over welk flagrant feit blijf je jezelf verbazen?

LAABS «Over iets wat uiteindelijk op de montagetafel is gesneuveld: toen Beate Zschäpe zichzelf aangaf bij de politie, is iemand bij de BFV (Bundesamt für Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, red.) als een gek dossiers beginnen te verzamelen, om ze vervolgens in de versnipperaar te dumpen. Wat ze dan zo nodig moesten verbergen, daar hebben we nog altijd het raden naar. We vermoeden dat ze hun informanten binnen de extreemrechtse scene wilden beschermen. En met ‘we’ bedoel ik niet alleen Stefan en ik, maar ook de twaalf parlementaire commissies zich de voorbije jaren al over het NSU-dossier hebben gebogen.

»De inlichtingendiensten beweren dat er gewoonweg niks te vertellen valt, maar dat slaat natuurlijk nergens op. Als ik één ding heb geleerd door jarenlang over de aanslagen van 9/11 te schrijven, is het: als iemand van de geheime dienst beweert dat ze in het duister tasten, dan liegt hij.

»(Op dreef) Ik ben nu al dik vijf jaar intensief met het NSU-dossier bezig, en vraag me ook nog vaak af: ‘Hoe is het nu in godsnaam mogelijk?!’ Zoals het feit dat geheim agent Andreas Temme aanwezig was toen Halit Yozgat, de Turkse eigenaar van een internetcafé in Kassel, met twee schoten in het hoofd werd afgemaakt. In plaats van zichzelf aan te geven, muisde Temme ervanonder, en toen hij daarna toch ter verantwoording werd geroepen, gaf hij één of andere vage verklaring. En hij kwam er nog mee weg ook.»

HUMO De videobeelden van de wedersamenstelling van die moord neigen naar slechte comedy: Temme loopt een paar keer voorbij de met bloed bespatte balie waarachter de eigenaar dood op de grond ligt, maar in zijn verklaring beweert hij dat hij het lijk van de uitbater niet heeft opgemerkt.

LAABS «Ik heb zijn proces gevolgd in München, en de rechter wond er geen doekjes om: ‘Sorry, maar ik geloof je niet. Het is onmogelijk dat je het lijk van die man niet zou hebben zien liggen.’ Iedereen verwachtte dat hij nadien zou zeggen: ‘Ga er maar eens in de bak over nadenken.’ Maar nee: Temme mocht gewoon beschikken. Hij kreeg een nette baan bij de pensioendienst, en tien jaar na de moord houdt hij de lippen nog altijd stijf op elkaar. Dan vraag ik me af: ‘Wat zit er in die beerput die koste wat het kost dicht moet blijven?’»

HUMO Jullie kleden de staat uit tot op z’n hemd in ‘The NSU Complex’, maar jullie vergeten ook de neonazi’s zélf niet. Ze mogen honderduit vertellen over het straatgeweld en de lynchpartijen.

LAABS «Sommige collega’s vinden dat je extremisten nooit een forum mag geven, maar daar ben ik het niet mee eens. Hoe kun je nu een waarheidsgetrouw beeld schetsen van de neonaziscene zonder één neonazi aan het woord te laten? Het vereist wel een gerichte aanpak: je moet zo’n neonazi het gevoel geven dat je hem naar waarde schat, en hem niet veroordeelt, dan zet hij zichzelf meestal vanzelf te kijk. Zoals Sven Rosemann, in de jaren 90 één van de grote namen uit de extreemrechtse scene: ik had eerder weleens interviews met ’m gelezen, maar de journalisten stelden hem meestal vragen over het ondergedoken trio, in hem waren ze nauwelijks geïnteresseerd. Toen ik in de gevangenis bij hem aan tafel schoof, zei ik: ‘Hoe heb jij die jaren eigenlijk beleefd, als superster in de scene?’ Zijn ego was zozeer gestreeld dat hij honderduit begon te vertellen. Zijn uitspraken waren soms erg choquerend, en hij bekende zelfs terloops een paar misdaden. Het ergste vond ik zijn antwoord op de vraag of hij ooit mee vluchtelingenhuizen had aangevallen. ‘Niet nodig,’ zei hij, ‘we konden ze gewoon opjagen op straat.’»


NAZICHICK

HUMO De prima serie ‘German History X’ brengt de personages en feiten uit het NSU-dossier tot leven. Hebben jullie samengewerkt met de makers?

LAABS «In het begin, maar het contact is algauw verwaterd. Ze hebben een paar verhaallijnen zo uit ons boek gelicht, en ons er nooit deftig voor betaald.

»Los daarvan ben ik niet zo’n fan van het resultaat. Voor een leek lijkt het alsof ze dicht bij de feiten zijn gebleven, maar het tegendeel is waar. De eerste aflevering begint met de opkomst van de neonazibeweging in Jena (universiteitsstad in de deelstaat Thüringen, red.), maar die wordt voorgesteld als een reactie op de val van de Berlijnse Muur. Bullshit: het racisme en de neonazigedachte tierden al welig toen de DDR nog bestond. Uwe Mundlos was toen ook al een neonazi, er waren racistische flikken, en er werden aanslagen op migranten gepleegd, het werd alleen stilgehouden. Ik ken dit dossier vanbinnen en vanbuiten, dus ik kan met recht en rede zeggen dat ze één en ander maar half begrepen hebben.»

HUMO Ze geven nochtans toe dat ze van alles hebben moeten verzinnen, omdat er zoveel gaten in het feitelijke verhaal zitten.

LAABS «Eigenlijk zijn er te weinig feiten bekend om van een verhaal te spreken, ’t is meer een aaneenschakeling van zwarte gaten (lacht). Hun serie komt te vroeg. Hadden ze gewacht op de eerste resultaten van het NSU-proces, dan hadden ze hier en daar nog een gat kunnen dichtrijden. Ik loop ook niet hoog op met hun keuze voor de hoofdpersonages: in de eerste aflevering gaat het vooral over de twee Uwes en Beate Zschäpe, maar die laatste was maar een voetnoot in het hele verhaal. De agenten met wie ik sprak, waren het er allemaal over eens: Zschäpe was de nazi-chick van dienst, een meeloper die nu doet alsof ze iets te betekenen had voor de scene. Ze hadden misschien beter gefocust op mannen als Achim Schmid, die wij voor onze documentaire interviewden: een voormalige zware jongen met contacten tot op het allerhoogste niveau. Maar ik snap het: een vrouw in een extreemrechts milieu, dat spreekt tot de verbeelding. Je ziet het ook in de verslaggeving van het NSU-proces: Zschäpe gaat met alle aandacht lopen, haar vier medebeklaagden zitten erbij voor piet snot.

»Ik draag ‘German History X’ niettemin een warm hart toe: tenslotte heeft Netflix onze documentaire ook maar opgepikt omdat zij in het buitenland zoveel succes oogstten. Vandaar: danke schön

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234