'De drie beleidsniveaus in ons land maken het handig voor criminelen om een dwaalspoor aan te leggen.' Beeld Humo
'De drie beleidsniveaus in ons land maken het handig voor criminelen om een dwaalspoor aan te leggen.'Beeld Humo

De illegale handel in uw afval

Containers vol illegaal plasticafval vertrekken uit de haven van Antwerpen: 'Er zijn maar vijf controleurs’

De haven van Antwerpen speelt een belangrijke rol in de internationale handel in plasticafval, die steeds meer in criminele handen raakt. Gebrekkige controles, onderbemanning bij de douane en kapotte scanners zetten de deur open naar misbruik, zo blijkt uit onderzoek van onder meer Humo. Containers vol illegaal plasticafval vertrekken vanuit Antwerpen naar Azië, om daar te worden gedumpt. ‘Natuurlijk is de haven van Antwerpen geliefd: er zijn maar vijf controleurs.’

Uit cijfers van Comtrade, het statistiekbureau van de Verenigde Naties, blijkt dat ons land in 2019 bijna een half miljoen ton (478.792) aan plasticafval exporteerde. Met dat cijfer is het kleine België de vierde grootste exporteur ter wereld, na Duitsland, Japan en de Verenigde Staten. Het gros van die export gebeurt via de haven van Antwerpen.

Het is problematisch dat die handel steeds meer in de handen van criminelen komt, zo waarschuwde Interpol in een in augustus vorig jaar verschenen rapport. De Antwerpse haven is populair door haar goede ligging en de bestaande internationale routes, maar er is meer. Er wordt veel minder gecontroleerd, klinkt het eensgezind bij een tiental traders die we spreken. De haven profileert zich als een plek waar containers snel afgehandeld worden.

‘In Antwerpen gaat het er vriendelijker aan toe,’ zegt een anonieme Nederlandse trader. ‘Het gaat sneller en flexibeler. In de haven van Rotterdam worden veel meer controles gedaan. Ze maken er röntgenfoto’s van de containers. Dat wordt in Antwerpen veel minder gedaan.’ Nog een andere trader: ‘In de haven van Rotterdam is de kans dat je geselecteerd wordt voor een controle vele malen groter. Daarom handelen we liever via de Antwerpse haven.

MARC DE STROOPER (inspecteur en milieudeskundige bij Omgevingsinspectie Vlaanderen) «De pakkans is ons land inderdaad kleiner. In Nederland heeft de douane meer bevoegdheden, waardoor ze meer inspecties kan doen. Hier werkt het anders. Als de douane vermoedt een container met illegaal afval gevonden te hebben, moet ze contact opnemen met ons, waarna wij het overnemen. We zijn met vijf mensen om de illegale afvaltransporten in de haven te controleren en af te handelen. Bij controles komt zo’n 15 à 30 procent illegale transporten aan het licht, wat een goed percentage is. Maar daarmee zitten we aan ons plafond. Om meer controles uit te voeren, hebben we meer personeel nodig.»

Volgens een ingewijde zijn de havenautoriteiten geen voorstanders van meer controles: ‘Ze proberen zich een zo flexibel mogelijk imago aan te meten.’ Maar de haven van Antwerpen weerlegt dat ze er bewust voor kiest om minder streng te controleren om zo de aantrekkingskracht van de haven te vergroten.

BARBARA JANSSENS (woordvoerder haven van Antwerpen) «Door onze locatie is de haven zeer gewild. De Antwerpse mentaliteit staat internationaal bekend als zeer flexibel en hands-on. Het is in niemands belang dat we ons positioneren als een haven zonder veel procedures en administratie. Dat neemt niet weg dat we te allen tijde streven naar eenvoud.»

Volgens de douaniers met wie we spraken, staat de politiek weigerachtig tegenover het aanwerven van extra mensen, een pijnpunt dat zich al jaren laat voelen.

PETER VELTMANS (vakbond ACOD) «Het personeelstekort wordt niet aangepakt. Er wordt meer en meer samengewerkt met zogeheten Authorised Economic Operators, private bedrijven uit de transportsector die bepaalde douaneformaliteiten zelf mogen uitvoeren. Zo geeft men de controle nog meer uit handen.

»Er lopen ook elders dingen fout. Zo zijn de vaste scanners vaak defect en met de mobiele scanners kunnen douaniers hun werk nauwelijks doen. Daarbij komt ook nog eens dat er druk is – ook vanuit het stadsbestuur – om voorrang te geven aan de war on drugs. Daardoor gaat er minder aandacht naar de smokkel van illegaal plasticafval.»

Het gevolg is dat er weinig controles gebeuren, al spreekt douanewoordvoerder Francis Adyns dat tegen.

FRANCIS ADYNS «We hebben in 2019 442 controles op kunststofafval gedaan. We controleren 1,5 procent van de containers, een cijfers dat in lijn ligt met de andere Europese havens. Het kan gaan om een fysieke controle, een check van documenten of een scan. Dat wil niet zeggen dat de overige 98,5 procent aan onze aandacht ontsnapt: we doen een risico-analyse op alle containers en pikken er dan enkele uit. Op termijn willen we evolueren naar 100 procent scanning. Dat staat ook in het regeerakkoord.»

Ben Kras van het Nederlandse afvalverwerkingsbedrijf Kras Recycling schudt het hoofd als het over de controles in de haven van Antwerpen gaat.

BEN KRAS «In de haven van Antwerpen werkt de Omgevingsinspectie met vijf mensen om dat enorme gebied te controleren. Dat is gekkenwerk. In Rotterdam zijn er twintig mensen in dienst, en dat breiden ze nu uit naar dertig.»

Ook de inrichting van de Antwerpse haven speelt in de kaart van criminelen. Er zijn talloze invalswegen: een groot verschil met de haven van Rotterdam, waar alle transport langs één punt naar binnen en naar buiten moet. Van dat zwakke punt maken criminelen gebruik.

VELTMANS «Recent raakte bekend dat criminelen die voor een controle geselecteerd werden en naar de vaste scanner van de douane moesten rijden, een omweg maakten om de container te vervangen door een container met een legale inhoud. Om zulke fraude te vermijden, zijn douaniers nu verplicht om met zijn tweeën de geselecteerde container naar de vaste scanner te begeleiden. Dat betekent dat ze niet beschikbaar zijn voor andere taken, waardoor de al beperkte mankracht nog kleiner wordt.»

Om het probleem op te lossen kocht de douane trackers om het vervoer van verdachte containers op te volgen tot aan de scanner, maar die werkten vorig jaar niet zoals het hoort. Het bleken spotgoedkope, slecht werkende toestellen.

En er stelt zich nog een probleem: de verschillende overheden en organisaties in ons land communiceren niet of onvoldoende met elkaar.

FRANS GEYSELS (hoofd van de Federal Unit Public Health and Environmental Crime) «In België heb je drie administraties die niet altijd dezelfde taal spreken. Voor criminelen is dat handig. Het volstaat om de grens over te steken om een dwaalspoor aan te leggen.»

KRAS «In Europa heb je 28 verschillende wetgevingen. We zijn officieel een unie, maar daar merken wij helemaal niets van. Dat lappendeken van regels en wetten is nefast voor onze sector. In België heb je ook nog eens drie verschillende overheden met eigen regels. Begin er maar aan. Ik begrijp niet hoe dat kan werken.»

Ben Kras: ‘Het is gewoon een feit dat 10 à 15 procent van alle plastic niet-recycleerbaar is. De doelstellingen die Europa zich oplegt, zijn niet realistisch.’ Beeld Humo
Ben Kras: ‘Het is gewoon een feit dat 10 à 15 procent van alle plastic niet-recycleerbaar is. De doelstellingen die Europa zich oplegt, zijn niet realistisch.’Beeld Humo

UNDERCOVER

Eens containers de haven van Antwerpen verlaten, begint een ondoorzichtige tocht richting Maleisië, Indonesië, India, Pakistan, Vietnam of Turkije. Met een ingewikkeld web van documenten zoeken criminelen de zwakke plek. Goed gesorteerd en recycleerbaar plastic mag zonder problemen geëxporteerd worden. Maar voor vervuild plastic of een gemengde lading moet wel aangifte worden gedaan, waarna een controle volgt. Criminelen hebben een arsenaal aan middelen om die te ontlopen. Schepen pendelen soms heen en weer van haven tot haven om een dwaalspoor aan te leggen. Of containers worden in de haven van Antwerpen aan de voorkant gevuld met proper plastic, terwijl achteraan vervuild afval zit.

Handelaars mogen ook zelf aangeven welk afval ze transporteren. Dat biedt hun nog een kans om de wetgeving te omzeilen: ze kunnen moeilijk te recycleren plasticafval op documenten aanduiden als grondstof, waardoor ze vanuit Antwerpen de invoerbeperkingen naar onder meer China omzeilen.

DE STROOPER «Dat zien we meer en meer. We hebben een vijftiental steekproeven gedaan bij zulke transporten, en in de helft ervan bleek het om plasticafval te gaan.»

Om na te gaan hoe makkelijk het is plasticafval vanuit Antwerpen naar de andere kant van de wereld te krijgen, melden we ons aan op scrapo.com, een website waar handelaars wereldwijd plasticafval kopen en verkopen. We plaatsen foto’s van enkele balen afval, met een beschrijving en een verkoopprijs. We krijgen reactie van een handvol traders: één uit India, twee uit Turkije en één uit Groot-Brittannië. De laatste laat zich aanspreken met de naam John Adam, maar neemt op met een andere, Indisch klinkende naam wanneer we hem opbellen. ‘Ik ben geïnteresseerd in jouw plasticafval. Hoeveel kun je per week leveren?’ Wanneer we een prijs afspreken en beloven hem een vracht ter controle te sturen, vragen we waar ons afval uiteindelijk terechtkomt. ‘We verschepen het naar Maleisië of zo. Je weet hoe dat gaat, buddy.’ Aan de Turkse handelaars vragen we of ze niet bang zijn van de strengere regelgeving, nu ook hun land meer paal en perk wil stellen aan de import van Europees afval. ‘Nee, het is voor niemand duidelijk hoe het er in de praktijk aan zal toegaan. We doen gewoon verder.’

Nochtans wordt er internationaal steeds nauwlettender toegekeken, net omdat de impact op het milieu steeds duidelijker wordt. In 2018 besliste China dat het niet langer de stortplaats voor westers plasticafval wilde zijn, waardoor handelaars naar andere bestemmingen moesten zoeken. Sindsdien werden Maleisië, Vietnam, Thailand, Pakistan, Cambodja, India en vooral Turkije geliefde bestemmingen: landen waar de loonkost laag is en de milieuwetgeving flexibel.

KRAS «Bedrijven zoeken altijd het land waar ze het goedkoopst kunnen werken. Wij hebben zelf een recyclagefabriek geopend in Kosovo. Het minimumloon bedraagt er 300 euro per maand. Op die manier kunnen we concurreren met recyclagebedrijven elders ter wereld. Anders zou dat onbegonnen werk zijn. Het is heel simpel: handel in plasticafval is business. Het gaat om geld verdienen.»

Na de ban van China kijken ook andere landen uit Zuidoost-Azië strenger toe op de import van plasticafval. Maleisië stuurde begin vorig jaar zeven containers terug naar Antwerpen. Ze waren gevuld met Frans afval dat door een Nederlandse trader via de Antwerpse haven, en vervolgens via Hong Kong, aan een Maleisisch bedrijf zonder vergunning werd verkocht. ‘De douane was erachter gekomen dat de codes op sommige aangiftes aangepast waren,’ vertelt de Maleisische onderzoeker Mageswari Sangaralingam. Op een gegeven moment onderzocht de staat Penang maar liefst 400 containers met illegaal geïmporteerd plasticafval. Een groot deel ging terug naar België, Frankrijk en Groot-Brittannië. Maleisië was in 2018 nog de grootste importeur van kunststofafval ter wereld. Volgens gegevens van de Maleisische overheid was België toen de zevende grootste exporteur naar het land.

IN DE FIK

Het dumpen van plasticafval in verre landen eist zijn tol op het milieu. Volgens een artikel in Science uit 2015 is de helft van al het plastic dat sinds 1950 geproduceerd werd op een stortplaats in de open natuur terechtgekomen. Nog volgens het artikel komt elk jaar 4 tot 12 miljoen ton afgedankt plastic in oceanen terecht. In 2018 vond milieu-organisatie Greenpeace supermarktverpakkingen uit België op het Maleisische eiland Pulau Indah. Plaats van vertrek: de haven van Antwerpen. Ook in Turkije komt Belgisch plasticafval in de vrije natuur terecht, terwijl het officieel nochtans als gerecycleerd werd aangegeven. Bedrijven worden in Europa verondersteld na te gaan wat er gebeurt met hun afval, maar dat blijft vaak dode letter. Zo trok Valipac, de organisatie die in ons land toekijkt op recyclage van verpakkingen bij bedrijven, naar Turkije nadat beelden van Belgische verpakkingen waren opgedoken. Het stelde naar eigen zeggen vast dat er niets aan de hand is.

INGRID BOUCHEZ (woordvoerder Valipac) «We hebben niets gezien dat tegen de lokale wetgeving indruist.»

Doordat elders in de wereld de controles strenger worden, wordt plasticafval steeds vaker illegaal gestort in Europa, signaleert Interpol in zijn rapport. Zo raakt de vervuiling tot in onze achtertuin en rivieren. Er wordt melding gemaakt van branden in open velden, verlaten fabrieken, recyclagebedrijven en opslagplaatsen. Officieel gaat het dan om ongevallen, terwijl er vaak vermoedens zijn dat de brandjes zijn aangestoken om illegaal afval te laten verdwijnen. Ook in Frankrijk en Spanje neemt het aantal illegale dumpingplaatsen toe, aldus Interpol.

KRAS «We wijzen Turkije met de vinger, maar in Frankrijk wordt alles nog gewoon gestort. In Polen ook. Dat is hypocriet. Het is gewoon een feit dat 10 à 15 procent van alle plastic niet-recycleerbaar is. De doelstellingen die Europa zich oplegt zijn niet realistisch.»

Stellen Ben Kras of zijn leveranciers zich vragen over waar het plastic dat hij verhandelt terechtkomt?

KRAS «Natuurlijk, maar we hebben er niet altijd greep op. Ook als je een lading levert aan een vergund recyclagebedrijf, valt het niet uit te sluiten dat het die vervolgens via de achterdeur doorspeelt aan illegale bedrijfjes. Dat gebeurde in China heel vaak. Daar heeft de overheid nu de deur dichtgedaan, maar in Vietnam staat ze nog wagenwijd open. Tegenover die manier van werken staan wij machteloos. Voor ons is het ook een risico: de Vietnamese overheid kan net als de Chinese op elk moment beslissen dat het genoeg geweest is. Je ziet in elk geval dat er steeds meer vraag naar transparantie is. De beelden van plasticafval dat in de natuur belandt, hebben een grote impact op de publieke opinie. Dat merk je ook bij onze leveranciers: supermarkten vragen ons waar hun afval zal terechtkomen.»

Overheden beseffen dat er iets moet gebeuren. Sinds begin dit jaar is er een verstrenging van de conventie van Bazel, die het internationaal transport van gevaarlijk afval regelt. Door de aangescherpte regels komt er meer controle op plasticafval en de weg die het aflegt. Hoognodig, zegt Interpol, want de moeilijkheid om afval te traceren van bron tot verwerker speelt in het voordeel van criminelen. Volgens de nieuwe, strengere regels mag vanuit EU-landen alleen schoon en gesorteerd kunststofafval vrij verhandeld worden. Verschillende experts juichen de nieuwe regels toe, maar niet iedereen is ervan overtuigd dat ze de illegale stromen zullen inperken. Strengere regels zorgen er volgens sommige betrokkenen alleen maar voor dat er nog meer naar illegale circuits en zwakke plekken wordt gezocht. En in internationaal opzicht is de haven van Antwerpen nu eenmaal zo’n zwakke plek.

Dit onderzoek is een samenwerking tussen Humo, onderzoeksplatform Lighthouse Reports, De Groene Amsterdammer, ‘Pointer’ en De Tijd. Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het journalismfund.eu.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234