'Een studie wees uit dat de sterfte aan covid-19 twee keer zo hoog is in de 25 procent armste gemeenten' Beeld Simon Simard
'Een studie wees uit dat de sterfte aan covid-19 twee keer zo hoog is in de 25 procent armste gemeenten'Beeld Simon Simard

NobelprijswinnaresEsther Duflo

Corona door de ogen van een topeconoom: ‘De armsten zijn dé verliezers van corona’

De pandemie heeft bijzonder zware gevolgen: de ene verdient er goed aan, de andere dreigt voor lange tijd in diepe armoede te verzeilen. Esther Duflo (51), de Frans-Amerikaanse winnares van de Nobelprijs voor de Economie en hoogleraar aan het Massachusetts Institute of Technology, slaat alarm. ‘We moeten diegenen blijven beschermen die echt onder de crisis lijden en ons niet laten afschrikken door het kostenplaatje.’

Liever luisteren naar dit gesprek? Hieronder de door Blendle ingesproken versie:

De economen zijn het in de coronacrisis over ongeveer alles oneens – niet alleen over de cijfers, maar ook over de letters. Sommigen voorspelden een heropleving van de economie, waarbij de grafiek een V-vorm zou vertonen: eerst een stevige inzinking, daarna een pijlsnel herstel. Anderen hielden het bij een L, een sterke terugval die wordt gevolgd door een lange periode van stagnatie. De meesten houden het nu op een K: na de eerste, zware klap volgde een stevig herstel voor de ene groep, maar een verdere verslechtering voor de andere. Zij zien niet alleen winnaars in deze crisis, maar ook grote verliezers. Het aantal mensen in de EU dat al een beroep deed op voedselhulp is het voorbije jaar bijna verdubbeld. De miljardairs daarentegen zagen hun rijkdom met gemiddeld 2 procent toenemen. Over die toenemende ongelijkheid maakt Esther Duflo zich zorgen.

– Wie is het meest getroffen door de gevolgen van de pandemie?

ESTHER DUFLO «Dat is zeer duidelijk. Als je de sterftecijfers van de sociale groepen vergelijkt, zie je grote verschillen. In de Verenigde Staten zijn er 1,4 keer meer coronagevallen bij zwarte dan bij witte mensen, 3,7 keer meer ziekenhuisopnames en 2,8 keer meer sterfgevallen. In sommige leeftijdscategorieën zijn er zelfs vier keer meer doden te betreuren. Dat komt niet omdat die mensen niet voldoende geïnformeerd zijn over covid-19, of omdat ze de afstandsregels minder goed respecteren.

»Al sinds het begin van de pandemie hebben de onderzoekers van het Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab (J-PAL, het internationale onderzoekscentrum voor armoedebestrijding dat Esther Duflo in 2003 mee heeft opgericht, red.) de effecten ervan bestudeerd. We hebben onder meer onderzocht hoe de noodzakelijke informatie werd verspreid, en de zwarte gemeenschap in de VS bleek uitstekend op de hoogte te zijn van alle coronamaatregelen. Ze respecteerden de afstandsregels doorgaans ook erg goed. De oversterfte moet dus te wijten zijn aan de aard van het werk dat ze doen, waarbij afstand houden onmogelijk is, of aan de aanwezigheid van veel kleine kinderen in huis. Of – en dat mogen we zeker niet onderschatten – aan mogelijke onderliggende gezondheidsproblemen.

»In Frankrijk heb je ook gegevens per sociale klasse, die worden bijgehouden door het Institut National de la Statistique et des Etudes Economiques (INSEE, red.). Die tonen aan dat de sterftecijfers en de blootstelling aan het virus sterk verschillen van groep tot groep. In maart en april vorig jaar stierven er twee keer méér mensen van buitenlandse afkomst, en dat verschil was het meest uitgesproken bij mensen jonger dan 65 jaar die geboren waren in Afrika of Azië. En een studie van J-PAL wees uit dat in diezelfde periode de sterfte aan covid-19 twee keer zo hoog was in de 25 procent armste gemeenten.

»Op economisch vlak zie je in de VS dat de meer gegoede sociale klassen tegen oktober weer een job had of evenveel verdiende als voorheen, terwijl de werkloosheidsgraad bij de lagere klassen helemaal niet is gedaald.»

– Volgens een rapport van Oxfam over ongelijkheid dat op 25 januari is verschenen, hebben de miljardairs de financieel-economische crisis van 2008 vijf jaar later verteerd, en de coronacrisis na amper negen maanden. De tien rijkste mensen ter wereld zouden vorig jaar zelfs 500 miljard dollar rijker zijn geworden.

DUFLO «Miljardairs als Jeff Bezos, de baas van Amazon, zouden inderdaad nog rijker zijn geworden. Zelfs als niet alle miljonairs van de crisis hebben geprofiteerd, is het toch duidelijk dat de 1 procent rijksten er veel minder onder hebben geleden dan de armsten, die de grote verliezers van de coronacrisis zijn. En niet alleen op financieel vlak, maar ook in het onderwijs. In de hele wereld werden de scholen gesloten. In Europa zijn ze gelukkig vrij snel weer opengegaan, maar in veel arme landen en in de VS mogen veel leerlingen nog altijd niet naar school (dit interview werd afgenomen vóór de laatste persconferentie van het Overlegcomité, red.). Meer dan de helft van de Amerikaanse jongeren krijgt op dit moment geen les.

»Er is een frappant verschil tussen de privéscholen, die de lessen sneller hervat hebben, met inachtneming van strikte hygiëneregels, en de openbare scholen. En als een school niet heropent, zie je dat ouders uit gegoede kringen of zelfs uit de middenklasse snel iets kunnen organiseren: ze spreken dan af om beurtelings in groep op de kinderen te passen of ze huren begeleiders in. De armsten kunnen dat niet.»

– Door de sluiting van de scholen moesten meer moeders dan vaders thuisblijven. Tijdens de financiële crisis raakten vooral mannen hun job kwijt.

DUFLO «Dat klopt. Een deel van de vrijgekomen jobs van vrouwen die thuisbleven, werd door mannen ingenomen. In de VS heeft men een dramatische terugval van het aantal werkende vrouwen vastgesteld. Dat zal misschien van voorbijgaande aard zijn, maar het is nog veel te vroeg om dat te weten.

»Het verleden heeft uitgewezen dat zo’n ingrijpende verandering weleens van lange duur kan zijn. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de vrouwen massaal uit gaan werken, en toen er weer vrede was, zijn ze niet terug aan de haard gaan zitten. Als we niet opletten, kan zich nu een vergelijkbaar fenomeen voordoen, maar dan in de omgekeerde richting.»

– Heeft dat ook te maken met het soort jobs dat zij deden?

DUFLO «Daar hebben we nog niet genoeg gegevens over. In Europa hebben de regeringen ervoor gekozen om zoveel mogelijk jobs te behouden door op grote schaal deeltijdse werkloosheid mogelijk te maken. Dat gold voor alle sectoren, voor mannen en vrouwen, met uitzondering van de losse contracten. In de VS daarentegen werden de mensen massaal ontslagen, zowel mannen als vrouwen, en die laatsten hadden domweg niet de tijd om ander werk te vinden omdat ze thuis op de kinderen moesten passen.»

– Wat beveelt u aan?

DUFLO «We moeten diegenen blijven beschermen die echt onder de crisis lijden, en ons niet laten afschrikken door het kostenplaatje. We mogen niet bang zijn voor de eindafrekening.»

‘Dat de zwarten in Amerika vier keer meer kans hebben om aan corona te sterven, heeft veel mensen geschokt en doen inzien waar ongelijkheid toe kan leiden.’ Beeld ZUMA Press
‘Dat de zwarten in Amerika vier keer meer kans hebben om aan corona te sterven, heeft veel mensen geschokt en doen inzien waar ongelijkheid toe kan leiden.’Beeld ZUMA Press

WEER LEREN LEZEN

– Wat hebt u geleerd uit het onderzoek van J-PAL naar het effect van de sluiting van de scholen?

DUFLO «Er zijn twee heel eenvoudige lessen, en die gelden voor alle landen, hoe arm of rijk ze ook zijn. De eerste is dat de scholen het contact met de kinderen in stand moeten houden, zelfs als de internetverbinding niet zo goed is, zelfs als het lastig is om op afstand les te geven. In een land als India is het simpele feit dat je de families opbelt erg belangrijk voor hen, zodat ze niet compleet de moed verliezen.

»De tweede les is dat de impact van de lockdown niet voor elk kind even zwaar is geweest. De kinderen uit meer welgestelde kringen kregen alle aandacht van hun ouders en zijn er relatief gezien goed uitgekomen: ze konden ook thuis nieuwe dingen leren, ze konden sneller terug naar school. En ze konden online kiezen uit de meest uiteenlopende lessenpakketten op educatieve websites als outschool.com, dat honderden onderwerpen aanbiedt. Sommigen hebben bovendien alle tijd gehad om zich aan hun hobby te wijden – zoals musiceren of leren programmeren – terwijl de armere kinderen niet eens het weinige hebben gekregen dat hun school te bieden had.

»We moeten daar absoluut rekening mee houden als ze terug naar school gaan. Je zou kunnen zeggen dat een paar maanden minder les op een heel mensenleven niet zo erg is. Maar het wordt een structureel probleem als het onderwijssysteem elitair is georganiseerd, gericht op de besten van de klas, en de school de kloof kristalliseert in plaats van ze te verkleinen. Minderbedeelde kinderen of kinderen in een moeilijke thuissituatie hebben een achterstand opgelopen en zo’n systeem zal dat alleen maar versterken. Als ze terug naar school mogen, is het het belangrijkste dat men de draad weer opneemt op het niveau waarop ze zijn blijven steken, en niet het niveau dat ze al bereikt hadden moeten hebben. Als dat betekent dat je de kinderen opnieuw moet leren lezen, dan moet je dat doen in plaats van krampachtig de leerdoelstellingen te willen halen. Je moet je tijd nemen. Er staat te veel op het spel. We mogen niet toelaten dat de verschillen ontaarden in ernstige lacunes die we de kinderen later, als ze naar de middelbare school gaan, verwijten.»

– Bestaan er onderwijssystemen die zulke grote verschillen kunnen opvangen?

DUFLO «Ja, in Finland. Dat land is een voorbeeld voor de hele wereld. Het leerproces wordt er gedifferentieerd. De gemiddelde resultaten van de Finse leerlingen zijn veel beter dan die van de Franse, in alle onderzoeken, of het nu Pisa is of de wiskunde-olympiades. We moeten er wel bij vermelden dat Finland niet zo zwaar is getroffen door de pandemie.»

– Is de sociale kloof te groot geworden door de coronacrisis? Zal er eindelijk iets bewegen?

DUFLO «We zijn ons ondertussen allemaal goed bewust van het probleem, onder meer dankzij het onderzoek van Thomas Piketty en Emmanuel Saez, die de toenemende ongelijkheid tussen inkomen uit arbeid en inkomen uit kapitaal hebben aangetoond. Dat is al jaren aan de gang en we weten er al veel over. De crisis heeft ons op dat gebied niets nieuws geleerd. Maar de financieel-economische crisis van 2008 heeft op de grote fortuinen gewogen, en dat is nu niet het geval. Wat ons in de coronacrisis vooral choqueert, is de raciale en de sociale ongelijkheid – niet zozeer de verdeling van de rijkdom. Dat de zwarten in Amerika vier keer meer kans hebben om aan corona te sterven, heeft veel mensen geschokt en doen inzien waar ongelijkheid toe kan leiden.»

– Vandaag worden de rijken nog altijd rijker, maar vooral: de armen zijn véél armer geworden.

DUFLO «Zeker in de VS. De levensverwachting is er zelfs voor het derde jaar op rij gedaald, en we weten dat er een verband is met het inkomen. Door het stijgende aantal overlijdens door zelfmoord, alcoholisme of verdovende middelen is onnoemelijk veel ellende aan het licht gekomen, vooral bij witte mannen. Nu zijn Democraten én Republikeinen het erover eens dat de minimumlonen opgetrokken moeten worden: de verdubbeling van 7,50 dollar tot 15 dollar is goedgekeurd en Joe Biden zal die uitvoeren. Ondanks de verdeeldheid kan de crisis mensen het eens doen worden over economische kwesties.»

LUIE JONGEREN

– De wachtrijen aan de voedselbedeling worden wel overal langer.

DUFLO «Men had de armsten beter kunnen beschermen tijdens de coronacrisis. Er zijn jobs gered door het systeem van de tijdelijke werkloosheid, maar wie geen werk had, of een tijdelijk contract, is door de mazen van het net gevallen.»

– Wat moeten we doen om de zwakkeren in de samenleving te helpen?

DUFLO «Hoe meer mensen je probeert te helpen, hoe groter de kans dat je bijvoorbeeld ook de dochter van een miljardair een uitkering geeft, terwijl die dat helemaal niet nodig heeft. De overheden zijn bang om zulke vergissingen te maken en ervan beschuldigd te worden belastinggeld te verspillen. Maar het grootste gevaar in crisissen zoals deze is dat we mensen per vergissing zouden uitsluiten. Dan zou je iemand verhinderen in zijn levensonderhoud te voorzien, terwijl die geen enkele mogelijkheid heeft om zich uit de slag te trekken door de pandemie of de lockdown.»

– De Europese regeringen willen vooral de jongeren helpen, maar aan een uitkering koppelen ze vaak de voorwaarde dat je een begeleidingstraject richting een job volgt. Wat zou volgens u de beste oplossing zijn?

DUFLO «Sommigen overwegen om een uitkering te geven aan alle jongeren vanaf 18 jaar, anderen willen dat alleen voor zij die het echt nodig hebben en erom vragen. Ze bedoelen het uiteraard goed: je wil efficiënt zijn. Maar in alle onderzoeken die we met J-PAL hebben gedaan, zie je dat die goede bedoelingen snel omslaan in wantrouwen. De jongeren zouden gewoon het geld aannemen en vervolgens de hele dag videospelletjes spelen. Wil je dat controleren, dan ga je politieagent spelen. Je creëert een spanningsveld, je verplicht de jongeren zich te rechtvaardigen en zo geef je ze ook geen zelfvertrouwen. Maar als je ze een uitkering én vertrouwen geeft, kan dat erg productief werken. Bij een experiment in Sénart, in het Franse departement Seine-et-Marne, hebben we gezien dat als je jongeren met ideeën voor een project of een eigen zaak vertrouwen geeft, ze sneller hun weg vinden.»

– Riskeer je niet dat iemand die een uitkering krijgt en niet verplicht is een opleiding te volgen, níét actief op zoek zal gaan naar een job?

DUFLO «Daar is onderzoek naar gedaan. Daarbij zijn twee categorieën jongeren vergeleken: de ene groep kreeg een uitkering zonder meer, de andere een uitkering in combinatie met een jobtraject. Er was geen verschil! Zelfs de extreem genereuze uitkeringen van 600 dollar per week tijdens de lockdown in de VS hebben geen negatief effect gehad. Mensen die meer geld zouden overhouden als ze werkloos bleven in plaats van te gaan werken, zijn toch op zoek gegaan naar een baan. De vrees dat het sociale vangnet de mensen lui zou maken, is niet gerechtvaardigd.»

‘Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vrouwen massaal uit gaan werken, en toen er weer vrede was, zijn ze niet terug aan de haard gaan zitten. Als we niet opletten, kan zich nu weer zoiets voordoen, maar dan in de omgekeerde richting.’ Beeld Simon Simard
‘Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vrouwen massaal uit gaan werken, en toen er weer vrede was, zijn ze niet terug aan de haard gaan zitten. Als we niet opletten, kan zich nu weer zoiets voordoen, maar dan in de omgekeerde richting.’Beeld Simon Simard

SCHULDENBERG

– U zegt dat we niet bang mogen zijn voor de budgettaire putten van de coronacrisis. De rijke landen kunnen zich die misschien permitteren, ook al maken sommige regeringen zich zorgen dat ze de belastingen ooit zullen moeten verhogen, maar de arme landen hebben die optie niet.

DUFLO «Dat klopt. Zij kunnen zich niet zwaar in de schulden steken. De rijke landen hebben tot 20 procent van hun bruto binnenlands product uitgegeven om zich te beschermen tegen de gevolgen van de coronacrisis, de opkomende landen 6 procent en de arme landen 2 procent van een veel kleiner bbp. Nu al zien we een sterke stijging van de armoede in die laatste categorie en die dreigt van blijvende aard te worden als de economie weer aantrekt. Dat zou een catastrofe zijn. Daar komt nog een enorm gezondheidsprobleem bij, want ze hebben alle reguliere vaccinatiecampagnes bij kinderen stopgezet.

»De rijke landen dragen nu een historische verantwoordelijkheid. Ze hebben duizenden miljarden dollars en euro’s uitgegeven om de crisis te doorstaan, maar hadden ook de arme landen kunnen helpen. Ze hadden op zijn minst geld in hun naam kunnen ontlenen. Je zou het amper gemerkt hebben aan de schulden die ze nu al torsen. Er is trouwens geen enkele reden waarom de rijke landen zich zorgen zouden moeten maken over die coronaschulden. Ze kunnen op dit ogenblik geld op de financiële markten lenen tegen 0 procent. En je loopt veel meer risico door geen geld te lenen, dan door het wel te doen. Dus ja, je kunt je afvragen wie de rekening zal betalen. Als we uit deze crisis geraakt zijn – en niet eerder – moet je die vraag stellen: hoe dring je de overheidsschuld stapsgewijs terug? En dan moet je opnieuw het debat openen: wat is de fiscaal rechtvaardigste manier om dat te doen?»

– Al in maart vorig jaar riep u op om een marshallplan voor de arme landen op te stellen, maar tevergeefs. Zult u nu gehoord worden, nu Joe Biden in het Witte Huis zit?

DUFLO «Daar ben ik zeker van. Biden heeft Samantha Power benoemd tot hoofd van het United States Agency for International Development (USAID), dat ontwikkelingshulp biedt. Dat is alvast een goed teken. Maar we moeten realistisch zijn: overal hebben de binnenlandse problemen voorrang op internationale kwesties. De vaccinatiecampagnes zullen misschien wel de oogkleppen doen afvallen.

»Ons marshallplan voorziet ook in een vaccinatieluik voor de armste landen. Geen vaccins toedienen in minder ontwikkelde landen is geen goed idee. Dat is niet alleen een morele kwestie, je kunt het ook vanuit een egoïstisch standpunt bekijken: het virus zal daar blijven circuleren en terugkeren naar de rijke landen als we niets ondernemen – net zoals er bij ons ook altijd niet-gevaccineerde en kwetsbare mensen zullen zijn. Ze moeten dus absoluut betrokken worden bij de globale vaccinatiestrategie.»

– Wat is de teneur bij de economen nu? Ziet u een gezaghebbende figuur opstaan uit de chaos, zoals John Maynard Keynes na de crisis van 1929?

DUFLO «Ik zie voorlopig geen radicale omwentelingen, maar de academische wereld verkeert al in crisis sinds 2008. Er circuleren nu de meest uiteenlopende visies en meningen, wat je niet zou vermoeden omdat je altijd maar dezelfde gezichten op tv ziet. Sinds het tijdperk-Trump in de VS en de Brexit in Groot-Brittannië hoor je ook steeds vaker dat de economische wetenschap van onze grootvaders niet de enige ware is en dat de politiek meer moet durven te experimenteren. Nieuwe economische inzichten maken duidelijk dat armen niet lui zijn en dat je de schulden kunt laten oplopen als dat nodig is, zonder daardoor een financiële crisis uit te lokken. Ik kan je wel vertellen dat er een zekere consensus is bij de economen, maar dan over het feit dat er geen consensus is. Dat er geen mirakelrecept bestaat. Dat de werkelijkheid daar veel te complex voor is.»

© L’Obs

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234