null Beeld

Crisis bij de criminelen: de realiteit achter de dalende misdaadcijfers

Begin februari beweerde president Trump tijdens een toespraak voor de National Sheriffs Association, een bijeenkomst van 3.000 Amerikaanse sheriffs, dat het moordcijfer in de VS in 47 jaar nooit hoger is geweest. ‘Echt, nooit hoger.’ In Trumps La La Land zal dat misschien zo zijn, maar in realiteit is het moordcijfer nog nooit zo laag geweest. Niet alleen in de VS, maar in de héle westerse wereld.

'Er komt een nieuwe misdaadgolf aan'

Ook in België dalen de criminaliteitscijfers al jaren: ondanks de economische malaise en de hoge werkloosheid, wordt er alsmaar minder gejat, gemoord en gehold-upt. Het aantal carjackings daalde van 1.749 in het jaar 2000 naar 381 in 2015. In het eerste trimester van 2016 waren het er slechts 91, wat doet vermoeden dat de dalende trend zich voortzet. Ook gewone autodiefstallen (min 75 procent sinds 2000), gewapende diefstallen (min 49 procent), woninginbraken (min 11 procent) of handtasroven (min 70 procent) komen steeds minder vaak voor.

Een blik op de persberichten uit Antwerpen, Mechelen, Brugge, Kortrijk of het Vlaams-Franse grensgebied toont dat een beetje beleids-maker de pluimen voor die dalende criminaliteit nogal snel op zijn eigen hoed steekt.

‘Daar hebben ze geen enkele reden toe,’ zegt de Nederlandse emeritus hoogleraar criminologie Jan van Dijk van de Universiteit van Tilburg. Hij voert al meer dan veertig jaar onderzoek naar de oorzaken van criminaliteit.

Jan van Dijk «Niemand heeft ooit de link tussen een harde aanpak en de daling van criminaliteitscijfers kunnen aantonen.

»Het nultolerantiebeleid is eind vorige eeuw overgewaaid vanuit Amerika en kreeg heel wat navolging in de rest van de westerse wereld. Een stoet van Nederlandse burgemeesters is destijds naar de Verenigde Staten getrokken om er te leren hoe men die aanpak in eigen land kon uitwerken. Maar niemand leek zich te realiseren dat de daling van de misdaad zowel in Amerika als in Europa al vóór de invoering van die harde maatregelen was begonnen. En in Finland, waar criminelen net záchter aangepakt werden, was het aantal misdrijven even sterk gedaald.

»Ook de aanwezigheid van meer politieagenten heeft geen effect: er is nog nooit een verband aangetoond tussen meer blauw op straat en een daling van criminaliteit.»


Arme dief

Criminaliteit blijft een ongrijpbaar fenomeen, getuige de massa’s wetenschappelijke onderzoeken die naar de oorzaken ervan graven. Zo legt een studie uit 2010 van onder meer politicoloog Marc Hooghe van de KULeuven een verband tussen de werkloosheids- en de criminaliteitsgraad: hoe hoger de werkloosheid, hoe hoger het aantal delicten. Maar die theorie lijkt niet meteen hout te snijden. Volgens Eurostat bleef de werkloosheid in België de voorbije tien jaar min of meer gelijk: van 8,4 procent in 2004 tot 8,5 procent in 2015, met schommelingen tussenin als gevolg van de economische crisis in 2008. Toch bleven de criminaliteitscijfers al die tijd dalen.

Van Dijk «Ik geloof niet in een verband tussen criminaliteit en werkloosheid. Op macroniveau, dat wil zeggen op het niveau van landen, gedraagt criminaliteit zich juist anticyclisch: bij een toename van de welvaart, zoals tussen 1970 en 1990, stijgt de criminaliteit. In tijden van een economische recessie, zoals de afgelopen tien jaar, daalt de criminaliteit. Dat bewijst dat het idee dat criminaliteit uit armoede of werkloosheid voortkomt, op niets gebaseerd is.»

HUMO De Amerikaanse econoom Steven D. Levitt en journalist Stephen J. Dubner schreven in hun bestseller ‘Freakonomics’ dat de legalisatie van abortus tot een significante daling van het aantal criminelen leidt. Ongewenste kinderen hebben immers meer kans om op te groeien in marginale omstandigheden en zouden zich bijgevolg sneller tot de misdaad bekeren. Wat is daar van aan?

Van Dijk «Ik heb die theorie zelf ook onderzocht. De schrijvers van ‘Freakonomics’ hebben zich gebaseerd op de cijfers in Amerika. In Europa, dat met zijn grote variëteit aan culturen en wetten een interessant onderzoeksgebied is, zien we een totaal ander verhaal. Nederland was een voorloper op het vlak van abortus, dus volgens die stelling zou de criminaliteit bij ons als eerste gedaald zijn. Dat klopt niet. In conservatief-katholieke landen als Ierland en Polen is abortus nog altijd illegaal, maar toch zijn de cijfers er even sterk gedaald.»

undefined

null Beeld

'Er is nog nooit een verband aangetoond tussen meer blauw op straat en een daling van criminaliteit'

HUMO De Amerikaanse Jessica Wolpaw Reyes onderzocht de aanwezigheid van looddeeltjes in de lucht. Lood zou immers leiden tot meer agressie, een verminderde impulsbeheersing en een verlaging van het IQ. Haar conclusie: het verbod op loodhoudende benzine in Amerika in de jaren 70 leidde tot een daling van de criminaliteit in de jaren 90.

Van Dijk «Ik zie niet meteen een verband, aangezien Europa pas in 1990 loodvrije benzine invoerde. De theorie wordt in Amerika nog altijd grondig onderzocht. Men kijkt er in welke wijken van welke steden het meeste lood aanwezig was, en welk effect dat dan zou hebben.»

HUMO In landen met een grote sociale ongelijkheid – een kleine, rijke bovenklasse met een brede, arme onderklasse – zou de bevolking volgens vele studies met meer psychische problemen, onverdraagzaamheid en ook criminaliteit kampen.

Van Dijk «Op mondiaal niveau klopt die theorie. Dat komt vooral door de grote ongelijkheid in Latijns-Amerika, waar het meeste geweld voorkomt. Maar binnen de westerse wereld is die hypothese niet vol te houden. In België, Engeland of Scandinavië ging de welvaartsgroei in de jaren 80 aanvankelijk gepaard met een afname van de ongelijkheid. Men richtte de verzorgingsstaat op en voerde maatregelen in om de welvaart beter te verdelen. Maar de criminaliteit nam in die jaren juist enorm toe. De laatste jaren werd de sociale ongelijkheid weer groter – vooral in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk – en toch is de criminaliteit overal aan het dalen.»

HUMO Heeft de migratiegolf van de voorbije jaren een effect?

Van Dijk «Ik wil zeker niet ontkennen dat Marokkaanse jongeren oververtegenwoordigd zijn in de misdaadstatistieken, maar we moeten ook constateren dat de criminaliteit blijft dalen, ondanks de komst van veel migranten en asielzoekers. Soms lijkt het alsof de migratiegolf een effect heeft, maar dan alleen omdat de wandaden van één asielzoeker worden opgeblazen in de pers. Een verschuiving in de demografische samenstelling van een land kán een factor zijn, maar ze volstaat zeker niet om te verklaren waarom heel veel soorten misdaden de afgelopen tien jaar met meer dan de helft zijn gedaald.»


Eigen slot eerst

Jan van Dijk ontving in 2012 de Stockholmprijs voor de Criminologie voor zijn baanbrekende onderzoek naar de oorzaken van criminaliteit. ‘De criminologie is van oudsher op daders gericht,’ zegt hij daarover.

Van Dijk «Alle oude leerboeken gaan over de persoonlijkheidskenmerken en de achtergrond van daders, maar ik ben altijd in de rol van de slachtoffers geïnteresseerd geweest. Dat was in de jaren 70 een revolutionaire manier om naar criminaliteit te kijken: wat kan een slachtoffer zélf doen om criminaliteit te voorkomen?»

HUMO Uw verklaring voor het globale fenomeen van de dalende criminaliteitscijfers is verrassend eenvoudig: de oorzaak ligt bij onszelf.

Van Dijk «Ik heb me altijd verzet tegen het idee dat de overheid alléén verantwoordelijk is voor de bestrijding van criminaliteit. Men vergeet dat de burgers en het bedrijfsleven zich zélf kunnen wapenen. Elk land waar de misdaad in de jaren 70 en 80 toenam, kende een enorme toename van de particuliere beveiliging van huishoudens en bedrijven: sterkere sloten, inbraakalarmen en camerabewaking. Dertig jaar geleden bestonden privébewakingsfirma’s nog niet; vandaag is het één van de grootste en snelst groeiende industrieën.»

HUMO Op YouTube staat een filmpje waarin u uw theorie uit de doeken doet. Daarin toont u onder andere hoe het aantal autodiefstallen in Duitsland begon te dalen vanaf het moment dat het stuurslot er ingevoerd werd.

Van Dijk «Ook in mijn onder-zoek naar woninginbraken zie je heel duidelijk dat de huizen in de meeste westerse landen veel beter beveiligd zijn dan dertig jaar geleden, met het bekende gevolg. Landen als Denemarken, Zweden en Estland hebben minder ingezet op die beveiliging en daar bleef het aantal woning-inbraken stijgen.»


Criminaliteit online

De zogeheten beveiligingshypothese van Jan van Dijk is maar een deel van de verklaring van de teruglopende criminaliteitscijfers, zegt professor Jelle Janssens van het Institute for International Research on Criminal Policy, een internationale onderzoeksgroep aan de Universiteit Gent.

Jelle Janssens «Voorlopig weten we nog maar bijzonder weinig over cybercriminaliteit. Phishing, de praktijk waarbij criminelen e-mails met een virus versturen, gebeurt alsmaar geavanceerder. Men heeft zelfs de mailbox van Hillary Clintons campagneleider John Podesta gehackt via een eenvoudig mailtje.»

Ook Stefaan Pleysier, hoofddocent aan het Leuvens Instituut voor de Criminologie en gespecialiseerd in jeugdcriminaliteit, maakt zich zorgen over de verschuiving naar onlinecriminaliteit.

Stefaan Pleysier «In Nederland is onlangs een onderzoek opgestart naar de verschuiving van de klassieke vormen van criminaliteit naar criminaliteit in een onlineomgeving. Daaruit blijkt toch dat jongeren niet noodzakelijk braver geworden zijn. De voorbije jaren merkten we een grote verandering in hun vrijetijdsbesteding: er is een grote verschuiving van reële sociale contacten buitenshuis naar virtuele sociale contacten binnenshuis. En er zijn ook steeds meer indicaties dat ze zich daardoor meer gaan toeleggen op onlinecriminaliteit: bedreiging of oplichting via het internet, het verspreiden van virussen. Zulke delicten worden minder snel ontdekt, en we hebben er dan ook minder cijfers over. Ons politieapparaat loopt in dat soort zaken maar al te vaak achter de feiten aan.»

HUMO Toch plegen jongeren alsmaar minder criminele feiten.

null Beeld

Pleysier «Het Openbaar Ministerie is pas in 2010 begonnen met het publiceren van statistieken over jeugdcriminaliteit, maar de cijfers spreken nu al voor zich. Tussen 2010 en 2015 daalde het aantal vastgestelde eigendomsdelicten – diefstal in woningen en diefstal uit auto’s – bij minderjarigen met 38 procent en het aantal persoonsdelicten – onder andere slagen en verwondingen, en belaging of stalking – met 31 procent. De helft van alle door minderjarigen gepleegde feiten zijn eigendomsdelicten: brandstichtingen, gewone winkeldiefstallen of woninginbraken.»

Van Dijk «Net zoals voor drugsverslaafden geldt ook voor criminelen een stepping stone-theorie. De meesten begonnen ooit met het stelen van een auto of een inbraak in een huis, een bedrijf of een school in de buurt. Vonden ze die kraak bevredigend, dan groeiden ze uit tot beroepscriminelen. De betere particuliere beveiliging maakt het jongeren moeilijker om die zogeheten ‘opstapdelicten’ te plegen en dat leidt na enige tijd tot een kleinere populatie van beroepscriminelen. Dat fenomeen zie je duidelijk in de statistieken: eerst nemen de woninginbraken en autodiefstallen af, en een vijftal jaar later volgt de daling in de andere, serieuzere delicten.»


Dark number

HUMO Ondanks de hoera- stemming zijn alle experts het er roerend over eens dat criminaliteitsstatistieken maar weinig zeggen over de werkelijke toestand van onze maatschappij. Hoe komt dat?

Janssens «Onze overheid heeft niet de middelen om achter alle misdaden aan te gaan. Daarom zetten de ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie om de vier jaar de prioriteiten van de politie op een rij in een Nationaal Veiligheidsplan. In het plan van juni 2016 ligt de nadruk vooral op radicalisering, mensenhandel en drugs. Corruptie komt bijvoorbeeld niet meer voor in die lijst. Een daling in de statistieken van het aantal corruptiezaken betekent dus niet dat het probleem verdwijnt. Het betekent alleen dat het niet meer wordt aangegeven of onvoldoende wordt opgespoord.

»Ik was onlangs nog op bezoek bij de scheepvaartpolitie. Veel agenten moeten er sinds de verhoogde terreurdreiging bijspringen in de grote steden, waardoor de eigen dienst onderbemand raakt en er minder misdrijven op zee geregistreerd worden. Hun aantal zal dus dalen in de statistieken.»

Pleysier «We mogen niet naïef zijn: de statistieken over jeugdcriminaliteit tonen dan wel een enorme daling, ze verhullen ook een groot dark number van feiten die niet aan de oppervlakte komen. Minderjarigen verschijnen pas in de statistieken als de politie hen oppakt, een pv opstelt en dat doorstuurt naar het jeugdparket. Over jongeren die feiten plegen die niet worden ontdekt, die niet bij de politie bekend zijn of niet worden doorgestuurd naar het jeugdparket, weten we niets. Daarom baseren wij ons voor ons onderzoek altijd op een tweede bron. Het Jeugdonderzoeksplatform organiseert in Vlaanderen geregeld bevragingen onder jongeren. Eén van de vragen is of ze het afgelopen jaar bepaalde feiten hebben gepleegd. We mogen er niet van uitgaan dat iedereen naar waarheid antwoordt, maar toch stellen we ook hier een daling vast.»

undefined

'Criminaliteit komt niet uit armoede of werkloosheid voort: in tijden van economische recessie dáált het aantal misdrijven'

Janssens «Je moet ook wíllen kijken. Enkele jaren geleden was ik in Kosovo. Een regionale politiechef zei me: ‘Hier hebben we geen problemen met pedofilie of kindermisbruik. Kosovaren houden te veel van kinderen om zoiets te doen.’ Hetzelfde in Polen. Daar beweerde een aantal politici dat intra-familiaal geweld er geen groot probleem was, aangezien Polen binnen de EU het laagst scoorde op het aantal geweldsmisdrijven tegen vrouwen.

»Ook de aangiftebereidheid bij slachtoffers zorgt ervoor dat de statistieken soms een verkeerd beeld van de werkelijkheid geven. Heel veel misdrijven zoals fietsdiefstallen, seksuele vergrijpen of intrafamiliaal geweld worden simpelweg nooit aangegeven omdat burgers vermoeden dat ze niet worden onderzocht. Wat zeggen die officiële statistieken ons dan?

»Het is verkeerd conclusies te trekken op basis van een dalende registratie van misdrijven of een dalende gevangenisbevolking. Minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon kondigde in september vorig jaar nog trots aan dat de grenscriminaliteit in West-Vlaanderen enorm gedaald was, maar dat betekent niet er effectief minder misdrijven gepleegd werden: door de tijdelijk scherpere controles hebben de criminelen waarschijnlijk gewoon even hun werkterrein opgeschoven.

»Raar maar waar: uit onderzoek blijkt dat zelfs de bezoldiging van agenten een rol speelt in de criminaliteitscijfers. Als je zaterdagnacht iemand kunt arresteren, dan duurt de afwikkeling van die arrestatie al gauw tot zondag en krijg je dus beter betaald. Sommige agenten laten zich daar effectief door leiden. Stoten ze op een gelijkaardig vergrijp op het einde van een weekdag, dan zijn ze soms minder geneigd om de dader naar het commissariaat mee te nemen.»


De varkenscyclus

HUMO Maar mogen we nu – op basis van de cijfers – geloven dat we in een veiligere samenleving wonen?

Janssens «We moeten vooral heel voorzichtig omspringen met politiestatistieken: ze zeggen meer over wat de politie doet, dan over de realiteit in de maatschappij.»

Van Dijk «De misdaadpreventie gaat aan haar eigen succes ten onder. De beveiliging is zo goed en de daling van criminaliteit is zo sterk, dat burgers en bedrijven steeds minder aan preventie gaan doen. Maar die nonchalance zal de misdaad doen toenemen. Dat is duidelijk te merken in Amsterdam. Toen ik jong was, lieten we onze fietsen onbeveiligd achter. Toen er plots veel fietsen gestolen werden, kochten we allemaal enorme sloten. Het aantal diefstallen ging weer naar beneden, waardoor mensen zich minder bewust werden van het gevaar en opnieuw kleinere of helemaal geen sloten meer kochten. Gevolg: er werden weer meer fietsen gepikt.

»In Nederland noemen we dat de varkenscyclus: als de prijs van het varkensvlees hoog is, gaan alle boeren varkens houden. Als de prijs daalt, dan houden boeren ermee op, zijn er minder varkens op de markt en gaat de prijs weer omhoog. Criminaliteit volgt een gelijkaardig patroon. Ik voorspel dan ook een nieuwe misdaadgolf. Bedrijven brengen nu nieuwe producten op de markt waarbij er in het design minder aandacht is voor beveiliging, zoals dat vroeger ook het geval was bij auto’s. Het stijgend aantal diefstallen van e-bikes is daar een goed voorbeeld van. Let maar op: het aantal opstapdelicten zal stijgen, en daardoor wordt de groep van beroepscriminelen opnieuw groter.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234