'Dance Around the World': het leven zonder grenzen van Ish Ait Hamou

Choreograaf, danser, schrijver en theaterman Ish Ait Hamou (31) verbaast niet alleen heel Vlaanderen, maar vooral zichzelf. ‘Als je meer van de ander weet, ben je minder snel verontwaardigd.’

'Ik denk nu soms: 'Help! Mijn zoon zal mij later kunnen opzoeken op YouTube!' Dan ziet hij me in Turkmenistan achter een vreemd uitgedoste zangeres dansen'

Terwijl Ish Ait Hamou samen met zijn Nederlandse dansvriend Jan Kooijman in een Kozak of een Peruviaanse schaardanser verandert, legt hij op wonderlijke wijze het karakter van heel verschillende culturen bloot. Nooit begreep u beter hoe belangrijk een dans voor iemand kan zijn. Zoals voor Maysoon, bijvoorbeeld, het meisje met wie ze dansen in een Palestijns kamp in Jordanië. De Palestijnse volksdans die ze van haar leren, de dabke, is het enige waar ze nog haar identiteit in vindt.

HUMO Dat is een gevoel dat jij goed kent, denk ik.

Ish Ait Hamou «Ja, al is er een verschil. Ik heb verschillende culturele identiteiten: ik ben Marokkaan én Vlaming én moslim, én Nederlandstalig én Franstalig. Ik kon moeilijk uitmaken wie en wat ik ben. Terwijl Maysoon één duidelijke identiteit heeft: ze is Palestijnse. Maar alles wat eigen is aan haar cultuur verdwijnt. Ze toonde me een typisch Palestijns gerecht dat nu overal als Israëlische salade op de kaart staat. En zelfs de dabke, die op internationale folklorefestivals wordt gedanst, wordt een Israëlische volksdans genoemd. Zij heeft echt het gevoel dat alles wat haar DNA uitmaakt, in rook opgaat. Daarom houdt zij zo vast aan die dans. Het is voor haar bijna een daad van verzet, een manier om vol overgave te tonen: dit is van ons, wij bestaan.»

HUMO Is dat niet het gevoel dat dansen ook jou gaf?

Ait Hamou «Zeker. Ik heb mijn bestaan en mijn waardigheid gevonden in het dansen. Elke jongere heeft nood aan het gevoel dat hij belangrijk zou kunnen worden, dat hij iets zou kunnen betekenen. Dat ontbrak vaak bij mij.»

HUMO In de TEDx Talk die je een paar jaar geleden hebt gegeven, en die nog op YouTube te zien is, zei je dat je op je 14de al een sterk gevoel had dat je iemand was.

Ait Hamou «Achteraf gezien, ja. Op mijn 14de zocht ik een manier om populair en cool te zijn, ik wilde dat de meisjes me zagen staan. Door breakdancend over de vloer te glijden was ik op een speciale manier zichtbaar.»

HUMO Over meisjes gesproken: de dabke-dansers zeiden dat vrouwen eigenlijk niet in staat waren die dans uit te voeren. Vond jij die uitspraak even choquerend als Jan Kooijman?

Ait Hamou «Ze zeiden dat de bewegingen technisch te moeilijk waren voor vrouwen.»

HUMO ‘Ongelofelijk,’ zei Jan, ‘dat die mannen, zonder slechte bedoelingen weliswaar, de helft van de bevolking opzijschuiven.’ Dacht jij dat ook?

Ait Hamou «Ja, maar ik dacht gewoon: ‘Dat is wat zij vinden.’ Daarna ontmoetten we Maysoon, die toonde dat ze de dabke perfect onder de knie heeft. Ik zei: ‘Jij danst beter dan de mannen.’ Maar zij zette me op mijn plaats: ‘Nee, niet beter. Anders.’ Ze had gelijk. Sterk van haar dat ze het beeld van de dabke als mannenzaak niet wilde corrigeren.»

HUMO Ik stelde de vraag omdat je het in je theatershow hebt over hoe we allemaal geneigd zijn in stereotypen te denken.

Ait Hamou «Niemand doet dat zomaar. Vooroordelen en stereotyperingen hebben te maken met iemand zijn geschiedenis, en als je meer van die geschiedenis weet, ben je misschien minder snel verontwaardigd. Dan kun je afstand nemen in plaats van meteen de confrontatie aan te gaan. Mij lukt het ook niet altijd, hoor. Ik had, bijvoorbeeld, geen zin om voor ‘Dance Around the World’ naar Oekraïne te gaan. Maar toen ik daar merkte hoe warm, gastvrij en vol energie iedereen is en hoe geboeid ik raakte door hun danscultuur, besefte ik dat ik een compleet verkeerd beeld van dat land had.»

HUMO Aan het einde van die aflevering zeg je: ‘Misschien kunnen we van de Kozakken leren dat we trotser op onszelf moeten zijn en meer moeten glimlachen naar anderen.’

Ait Hamou «Ja. Als we anderen met een glimlach benaderen in plaats van vol wantrouwen, zou dat een groot effect hebben. Trots zijn op je afkomst en op wat je al hebt gedaan, is iets wat ik mezelf probeer aan te leren. Ik heb het daar moeilijk mee. En dan heb ik nog het voordeel dat ik veel bevestiging kan halen uit de positieve reacties op wat ik maak. Maar ik wil mezelf ervan kunnen overtuigen dat ik iets écht goed heb gedaan, ik wil niet zitten wachten op het moment dat anderen dat zeggen. En eerlijk gezegd, het begint me te lukken (lacht).»

HUMO Waarom vind je het zo moeilijk om trots te zijn op jezelf?

Ait Hamou «Tja... Vroeger was je jaloers op je buurjongen omdat hij mooie nieuwe schoenen had. Nu ben je door de sociale media jaloers op hónderd mensen omdat je hónderd paar prachtige schoenen ziet. Mensen die de dromen waarmaken die jij zou willen waarmaken, en die jou doen piekeren over waarom het hun wel en jou niet lukt. Zo denk je nog sneller: ‘Ik ben niet goed genoeg.’ In zo’n wereld heb je extra kracht nodig om te benadrukken: ‘Ish, je hebt wel al dit en dat bereikt, hè. Vergeet dat niet.’»

HUMO In je TEDx Talk had je het ook over het ego: ‘Veel groter dan de muren die we rond Europa bouwen, zijn de muren die we rond ons ego optrekken.’

Ait Hamou «Ja. Het is het ego dat vergelijkt: ‘Kijk wat hij doet, wat hij kan, wat hij heeft! Ik moet het beter doen.’ We zijn altijd in competitie met elkaar. We hebben ego’s die clashen, en daarom bouwen we muren om ons heen. Daarom zijn verhalen zo belangrijk om mensen dichter bij elkaar te brengen. Je pantsert jezelf niet als je een verhaal leest of hoort, want je gaat niet in competitie met een personage. Als ik als Ish hetzelfde zou zeggen, denken mensen sneller: ‘Wat zegt hij nu? Denkt hij dat hij de waarheid in pacht heeft of zo?’ Ik heb zelf ook die neiging. Maar ik probeer mezelf te trainen om niet meteen in het defensief te gaan als iemand iets zegt waar mijn haren van overeind gaan staan: ‘Neen! Niet waar!’ Ik probeer eerst te zwijgen en te luisteren.»


Foute mop

HUMO Je was een heel goede basketballer: je bent wel competitief van aard.

Ait Hamou «Ik ben heel competitief, ja. Mijn nieuwste boek móét beter zijn dan het vorige. Mijn ideeën van vandaag moeten meer geëvolueerd zijn dan die van gisteren. Dat is mijn motor. Daardoor probeer ik steeds weer dingen. Maar ik heb gemerkt dat ik, als ik meedeed in een danscompetitie en danste om te winnen, ik niet op mijn best danste. De winst hangt altijd af van de tussenkomst van iemand anders – een jury of een specialist. Als je absoluut wilt winnen, ga je automatisch proberen die persoon te overtuigen. Maar dan verlies je jezelf. Dat wil ik niet meer.»

HUMO Als jullie de Kozakken-dans leren, waarvoor je lenig moet zijn, worstel je ermee dat Jan er duidelijk meer aanleg voor heeft.

Ait Hamou «Toen verviel ik even in mijn oude zelf. Maar ik heb op tijd beseft: ‘Ish, als je alleen nog maar bezig bent met even goed willen zijn als Jan, dan verpest je het unieke moment van in Oekraïne te zijn en met superfijne mensen te kunnen dansen.’ Ik heb me herpakt en me gefocust: wat kan ik dat Jan niet kan, zodat we samen iets bijzonders kunnen brengen? Ik heb toen voor de glimlach en de gekheid gezorgd. Nu, ik moet wel toegeven dat ik mijn allergrootste lach heb opgezet en keihard op het entertainment heb gemikt, terwijl Jan door de lucht vloog (lacht).

»Ik wil echt af van die competitiedrang. Ik heb me in mijn leven genoeg slecht gevoeld omdat ik even goed wilde zijn als de anderen en daar maar niet in slaagde.»

'Ik probeer mezelf te trainen om niet meteen in het defensief te gaan als iemand iets zegt waar mijn haren van overeind gaan staan ''

HUMO Je vertelde in je TEDx Talk een mooi verhaal over hoe je van je ouders met je rechterhand moest eten, terwijl je daarvoor op school een tik op je vingers kreeg. Je snapte maar niet waarom, en je was wanhopig op zoek naar wat juist was. Het was zo’n opluchting toen je hoorde dat wie met zijn linkerhand eet, volgens de islamitische overlevering samen met de duivel eet.

Ait Hamou «Toen kon ik het plaatsen en aan de juf uitleggen. Daar heb ik het ook in mijn show over, dat het zo jammer is dat wij in de realiteit geen voetnoot krijgen bij iemand: ‘Hij eet met zijn rechterhand en wel hierom.’ Als mensen elkaar voor de eerste keer ontmoeten, bijvoorbeeld bij een sollicitatiegesprek of wat dan ook, hebben ze ook geen voetnoot die zegt: ‘Hij heeft dat en dat meegemaakt.’ Het enige wat telt, is dat je moet presteren, en even goed zijn als de anderen.»

HUMO Ik moest wel lachen toen je op de markt in Peru een gringo werd genoemd. Jij zei met een lach van oor tot oor: ‘Heb je het gehoord? Hier ben ik een blanke.’

Ait Hamou «Het is toch ongelofelijk dat je in een andere context opeens een compleet ander label opgeplakt krijgt?»

HUMO Jij hebt heel wat obstakels opzijgezet in je leven. In de Nederlandse taal voelde je je onzeker: het verschil tussen ‘de’ en ‘het’ kreeg je niet onder knie, dus koos je ervoor je uit te drukken in lichaamstaal. Maar echt geschikt voor breakdancing was je niet, dus creëerde je je eigen bewegingen en je eigen stijl. Je had geen voetnoot, maar je vocht en je won.

Ait Hamou «Ja, maar wie er niet in slaagt, bewijs ik wellicht geen dienst. Die krijgt dan sneller het etiket van iemand die niet zijn best doet. Wat ik heb bereikt, heb ik voor een stuk aan mezelf te danken, maar nog meer aan de mensen die ik ben tegengekomen, aan geluk, aan het juiste moment. Er zijn zoveel jongens met misschien zelfs méér talent, voor wie de omstandigheden niet meezitten. Het is zo complex. Ik heb vroeger veel energie verloren aan mijn pogingen om bij de groep te horen. Ik wilde zo graag zoals de rest zijn.»

HUMO Maar je wilde toch zichtbaar en bijzonder zijn?

Ait Hamou «Ik wilde wel anders zijn, maar in termen van talent, niet als mens. Terwijl ik energie stak in bewijzen dat ik net zo was als de anderen, staken zij hun energie in het ontwikkelen van hun talenten. Zij verspilden hun kracht niet aan angst en de gedachte hoe ze overkwamen, en wanneer je wel en wanneer je niet moet lachen met een mop. Dat is iets waar iedereen mee worstelt die niet deel uitmaakt van de dominante groep in de samenleving. Als er een foute grap over Marokkanen of vrouwen werd gemaakt, stond ik altijd in tweestrijd. Zeg ik: ‘Stop! Wat zeg je nu?’ en ga ik de confrontatie aan, hoe respectvol ook? Of lach ik mee en laat ik het passeren?»

HUMO In een mooi dubbelgesprek met de Nederlandse schrijver Abdelkader Benali in De Morgen zeg jij: ‘Ik zie zoveel mensen hun kansen niet pakken.’

Ait Hamou «Ja, maar ik vraag ook meteen: ‘Is dat hun eigen schuld?’ Het is een moeilijke discussie, want als je zegt dat het niet hun schuld is, kom je in het slachtofferdiscours terecht. Weer zo’n label waarvan je moeilijk kunt bepalen of dat terecht of onterecht is opgeplakt. Bovendien kom je er niet verder mee als je iemand wegzet met een label. Je vermijdt er alleen maar een interessant gesprek mee waarin je oplossingen kunt proberen te vinden.

»Ik krijg in die discussie ook vaak het gevoel dat er een gebrek aan vertrouwen is. Dat we de authenticiteit van iemands ervaring in twijfel trekken. Waarom zou het niet echt zijn wat iemand vertelt? Is het niet op zijn minst de moeite waard om erover in gesprek te gaan en te onderzoeken hoe het zit?»

HUMO Je moet wel inzicht in jezelf hebben om daar een goed gesprek over te kunnen voeren.

Ait Hamou «Ook dat is complex. De pijngrens van de ene is niet de pijngrens van de andere. Jij kunt denken: ‘Hij had toch wel een tandje bij kunnen steken,’ terwijl de andere aan zijn maximum zit. Wanneer mag je zeggen: ‘Ik heb het echt geprobeerd?’ En wie bepaalt wat de pijngrens is, en wanneer je wel of niet je best hebt gedaan? Iedereen heeft een ander verleden, ieder van ons heeft een andere vorm van ondersteuning gekregen. Hoe moet je die in de berekening meenemen? Eén van mijn lievelingscomedians, Dave Chappelle, zegt: ‘Mensen die te zwak zijn om iets te doen, moet je vergeven. En de mensen die sterk genoeg zijn, moet je ondersteunen.’ Dat vind ik ook.»


Hoofddoek of vod

HUMO Jij koos de danstaal en je hebt je boeken in het Engels geschreven. Voel je je intussen zekerder in het Nederlands, nu je een bijna twee uur durende show brengt?

Ait Hamou «Niet echt. Als je goed oplet, zul je zeker tien keer het verkeerde lidwoord horen. Ik zal nooit de woordenschat hebben van iemand als Abdelkader Benali, en ik zal nooit zo kunnen articuleren als hij. Maar als ik hem als ijkpunt had genomen, had ik nooit met mijn show op een podium gestaan, laat staan dat ik een boek in het Nederlands geschreven zou hebben. En misschien had ik mijn verhalen niet dezelfde kracht kunnen meegeven als ik dezelfde perfectie had bereikt als hij. Kijk, nu ben ik mezelf toch weer aan het vergelijken (lacht).»

HUMO Je vertelt in ‘Dance Around the World’ in een gesprek met een danser in Peru dat jij nog steeds niet weet waar je thuis is.

Ait Hamou «Ik ben nog steeds op zoek naar een manier van leven waarbij ik me rustig voel. Vreemd genoeg heeft het programma me daarbij geholpen. Hoe verder ik van huis ging, hoe dichter ik bij mezelf kwam. Ook omdat ik delen van mezelf terugvond in al die verschillende culturen. Het gesprek met die man in het Andesgebergte was een revelatie. Ik had meer met hem gemeen dan met veel mensen hier in mijn omgeving. Onvoorstelbaar.»

HUMO Ook uitspraken van sommige politici deden je denken: ‘Hoe kan ik me hier thuis voelen? In een thuis hoor je toch geliefd te zijn?’

Ait Hamou «Ik zit nu in een stadium waarin ik me afvraag: ‘Tot op welke hoogte moet ik luisteren naar wie?’ Als ik mijn gsm in het water gooi en Twitter niet meer kan lezen, ziet mijn wereld er opeens heel anders uit.»

HUMO In ons vorige gesprek zei je dat je wel een mening had over verschillende politici, maar dat je je alleen wilde verantwoorden voor je eigen daden. Daarin ben je veranderd. Je bent intussen opgekomen voor de jonge Afghaan Omran Barikzai, die na acht jaar uit België weg moest, en voor Amina Semlali, van wie een foto met hoofddoek bij een vacature van de Vlaamse overheid stond. Je gaf Open VLD-voorzitster Gwendolyn Rutten ervan langs toen ze zei dat iedereen die niet normaal wilde doen moest ophoepelen.

Ait Hamou «Ja. Omdat ik kwaad werd en die woede begon te wegen. In die tijd zag ik in Nederland ook affiches van minister-president Mark Rutte hangen waarop stond aangevinkt wat normaal was, en waarop de hoofddoek een vod werd genoemd. Hoe kun je een onderwerp dat om zoveel nuance vraagt, reduceren tot een gimmick? Doen alsof iemand die een hoofddoek draagt, geen emoties en geen verhaal heeft, is dat dan normaal? Ik heb die woede van me afgeschreven op mijn Facebookpagina, en daarna voelde ik me een stuk beter.»

'Omdat onze ego's clashen, bouwen we muren om ons heen'

HUMO Je bent aan je vierde boek aan het schrijven. Een urgent boek noem je het, dat ook geschreven is uit woede.

Ait Hamou «Ja. Het is een roman over twee mensen die elkaar ontmoeten, maar in de kern gaat het over de samenleving van vandaag. Over het gebrek aan nuances, aan vertrouwen en aan rekening houden met elkaars pijn.»

HUMO Wil je nopen tot discussie? Komt het na je show soms tot hevige tweegesprekken?

Ait Hamou «Nee, dat is ook niet waar ik op uit ben. Wat ik opmaak uit wat mensen na de show tegen me zeggen, is dat ze erg met zichzelf bezig zijn. Als ik berichten krijg, komen die meestal pas na vier of vijf dagen: ‘Ik heb na je voorstelling lang zitten nadenken over…’ Dat is wat ik het allerfijnste vind aan mijn show, de verhalen van de mensen achteraf.»

HUMO Welke zijn je bijgebleven?

Ait Hamou «Ik heb het in mijn voorstelling over mezelf als 10-jarige: ik had het moeilijk als mijn moeder me van school kwam halen, omdat zij een hoofddoek droeg en alle andere moeders niet. Dat is omdat ik naar mijn moeder keek door de ogen van mijn medeleerlingen. Na een voorstelling kwam een, euh, autochtone... Nee, een Vlaamse... Ik weet niet wat de juiste term is, maar het was een Vlaamse zonder Marokkaanse achtergrond – ze had blond haar en bruine ogen. Ze gaf me complimenten en zei toen: ‘Wat me het meest heeft geraakt, is wat je voelde als je mama je van school kwam halen. Dat is precies wat ik vroeger heb doorgemaakt.’ Ik snapte het niet. Ik vroeg voorzichtig: ‘Is je moeder misschien ook moslima?’ ‘Neen,’ zei ze, ‘ik had twee mama’s die me kwamen ophalen.’ Ik kreeg kippenvel. Ik was in de val getrapt waar ik het in mijn voorstelling zelf over heb. De kern van onze ervaringen is helemaal niet zo anders, ook al hebben we een verschillende achtergrond. We overtuigen onszelf ervan dat die ervaringen niet even relevant en schrijnend zijn als iemand ze op een andere manier beleeft, en dat de pijn niet even echt kan zijn als die van jou. Na dat gesprek dacht ik: ‘Wauw, wat ben ik blij dat ik deze voorstelling heb gemaakt.’»

HUMO Alle voorstellingen waren uitverkocht vóór je aan de tournee begon.

Ait Hamou «Ja. Dat was surrealistisch. Weet je, ik hou evenveel van kleine zalen als van grote, misschien zelfs meer. Maar ik was wel heel blij met de Stadsschouwburg in Antwerpen. Als kleine jongen dacht ik dat theater aan een elite toebehoorde, mensen die naar de opera of het ballet gaan. Geen plek voor verhalen van een jongen uit Vilvoorde die moslim en Vlaming is. Die danst en schrijft en de Koran leest. Die wat kwijt wil over zijn ervaringen met zijn geloof en de jongens uit zijn buurt, hoe sommigen het goed doen en anderen op het verkeerde pad zijn beland. Ik had als 14-jarige graag die verhalen willen horen uit de mond van iemand met mijn achtergrond, in zo’n theater. Ik denk dat dat me veel kracht zou hebben gegeven.»

HUMO Je hebt ondertussen een eigen thuis: je bent getrouwd en je hebt een zoon.

Ait Hamou «Ja. Mijn vrouw en ik verdelen het werk thuis. Zij werkt fulltime, en ik heb een iets flexibeler schema. Ik kan overdag vaak bij ons zoontje zijn, zij is dan weer heel blij om ’s avonds met hem bezig te kunnen zijn. En ja, ik denk constant na over hoe ik het vaderschap ga aanpakken. Te veel, misschien. Soms moet je het leven gewoon laten gebeuren. Maar ik heb het gevoel dat mijn woorden, mijn daden en mijn beslissingen nu nóg belangrijker zijn.

»Mijn zoon zal alles over mij kunnen lezen, maar ik heb nooit iets kunnen lezen over mijn papa. Ik weet nog steeds niet goed hoe het is om op te groeien zoals hij. Weet je wat ik nu soms denk? ‘Help! Mijn zoon zal mij later kunnen opzoeken op YouTube!’ Dan ziet hij me bijvoorbeeld in Turkmenistan achter een vreemd uitgedoste zangeres dansen. Mijn vader had een aura van mysterie rond zich, die hem waardigheid gaf. Ik denk dan: ‘Is er een manier om al die rare filmpjes van mij van het net te halen?’ (lacht)»

HUMO Wat is de belangrijkste boodschap die je je zoon wilt meegeven?

Ait Hamou «Dat hij de worsteling moet aangaan met zijn slechte karaktertrekken, want die hebben we allemaal. Er is een Afrikaans gezegde dat luidt: ‘Als er geen vijand in jezelf huist, kan de vijand van buitenaf je niks doen.’ Zo in het leven kunnen staan, daar ga ik hem mee helpen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234