null Beeld Siemon Scammell-Katz
Beeld Siemon Scammell-Katz

BOEK★★★★☆

Dat diepe, diepe nadenken en zorgvuldige, zorgvuldige formuleren blijft het handelsmerk van Rachel Cusk

Rachel Cusk lezen is diepzeeduiken in de buurtsloot. Haar thema’s – een vrouw zijn, een ouder zijn, een mens tussen andere mensen zijn – wonen niet een wereld en nog wat dorpen verder, nee, ze liggen voor haar en onze voeten, als uitnodigingen om te struikelen. Maar Cusk raapt ze op en rolt ze in de handpalm, spelt ze uit, doorboort ze. En weigert om iets op te poetsen met goedkope schoensmeer.

Dat diepe, diepe nadenken en zorgvuldige, zorgvuldige formuleren deed Cusk in de ‘Outline’-trilogie, en dat doet ze nu in ‘De tweede plaats’, haar nieuwe roman. Het verschil situeert zich in de plot: waar die in ‘Contouren’, ‘Transit’ en ‘Kudos’ terzijde geschoven werd om de ideeën en alleen de ideeën te laten glimmen, krijgt ‘De tweede plaats’ wel een helder gestructureerd verhaal. M, het hoofdpersonage, loopt in Parijs op een schilderij dat haar uit haar eigen leven duwt. Het zet haar aan om haar huwelijk op te blazen, en jaren later de schilder uit te nodigen op de bepaald bucolische plek waar ze met haar tweede man woont. Door de komst van de kunstenaar en zijn jonge vriendin Brett gaat alles schuiven: de slagboom zwaait open, de catastrofe dendert binnen.

Toch is die plot ook in ‘De tweede plaats’ slechts het ezeltje dat de mand met ideeën moet dragen. Even rade- als genadeloos denkt Cusk bij monde van haar hoofdpersonage na over de onmogelijkheid van het vrouw-zijn. M is ‘onzichtbaar’. Althans, zo beschouwt ze zichzelf. ‘Alsof ik alles bekeek door de verkeerde kant van een telescoop en de dingen van een grotere afstand zag dan gewoonlijk, misschien omdat ik zelf bij niemand speciaal in het middelpunt van de belangstelling stond.’ Het is een kloppende ader in het oeuvre van Cusk: de vrouw die voorverpakt wordt – en daartegenover de man, die wél gezien wordt, omdat hij dat opeist, vanzelfsprekend vindt, de onzichtbaarheid simpelweg niet hoeft te kennen. In ‘De tweede plaats’ is L, de schilder, het prototype van de ploert die zichzelf als de wetgevende macht beschouwt op elke vierkante meter waar hij toevallig over wandelt.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Er is ook nog Tony, de echtgenoot van wie M met spekvette liefde houdt. Toch ruist en ronkt ook daar wat: ze wrijft hem zijn zwijgzaamheid aan. M gelooft dat alles in de taal besloten ligt, in uitspreken en formuleren en fulmineren, terwijl Tony de liefde in zijn stilte heeft zitten. Hij is een bescheiden, tevreden man, met een besliste manier van leven – Tony lijkt immuun voor het oordeel in andermans ogen. M kan alleen maar dromen van zo’n ongenaakbaar zelfbeeld. Want ze is een vrouw, ze hoort een vrouw te zijn, en ze vraagt zich onthutst af hoe dat moet.

Rachel Cusk doet ook nieuwe opgravingen in het liefdevolle oorlogsgebied van het moederschap. In de passages waarin ze M laat worstelen met wat ze betekent voor Justine, haar dochter, schrijnt zoveel prachtigs: een merkwaardige samenscholing van zelfopoffering, intimiteit en argwaan. En er is de kunst, altijd de kunst: Cusk wil weten hoe beeld en taal zich verhouden tot de werkelijkheid. Het levert de taaiste passages op, noga die zich niet makkelijk laat wegkauwen, maar wel tot verrukkelijke twijfel leidt: zou het kunnen dat kunst ‘onze voldoening en ons geloof in de dingen van deze wereld ondermijnt met de gedachte dat er iets hogers en beters binnen in ons zit wat nooit geëvenaard kan worden door wat zich pal voor ons bevindt’?

‘Het leven biedt zelden voldoende tijd of gelegenheid om in meer dan één opzicht vrij te zijn,’ noteert Cusk. Maar háár vrijheid heeft ze beet: schrijven. Ja, schrijven: het ultieme nadenken.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234