null Beeld rv
Beeld rv

COP 27

De bekende klimaatactivist voor wie soep op schilderijen bizar en te tam is: ‘Laat eens een band van een SUV leeglopen’

De Zweedse klimaatwetenschapper en -activist Andreas Malm vindt dat de klimaatbeweging tot nu toe te vreedzaam is geweest. Om de politieke en economische elite tot verandering te dwingen, is het hoog tijd om een oliepijplijn op te blazen, betoogt hij.

Maartje Bakker

Daar ging het blik tomatensoep, tegen de Zonnebloemen van Vincent van Gogh, in de National Gallery in Londen. Terwijl de soep over de glasplaat en de monumentale lijst droop, stak een van de jonge activisten van Just Stop Oil een kort betoog af. “Wat is meer waard, kunst of het leven?”, sprak ze. “Zijn jullie bezorgder over het beschermen van een schilderij of het beschermen van onze planeet en mensen?”

Niet veel later gooiden klimaatactivisten in Potsdam een lading aardappelpuree over De hooibergen van Claude Monet. Daarna moest Meisje met de parel van Johannes Vermeer, dat in Den Haag hangt, eraan geloven. En gisteren hebben klimaatactivisten van Ultima Generazione, een Italiaanse tak van Extinction Rebellion, in Rome De zaaier van Vincent Van Gogh met soep beklad.

In zijn boek Ecosabotage, of hoe je een pijpleiding opblaast pleit de Zweedse wetenschapper en klimaatactivist Andreas Malm voor een agressiever klimaatprotest. Volgens hem kunnen politiek en bedrijfsleven alleen zo gedwongen worden op korte termijn te stoppen met het verstoken van fossiele brandstoffen.

Malms toon houdt het midden tussen vermoeid en strijdbaar. Soms formuleert hij met zijn ogen dicht, zijn woorden zo precies mogelijk kiezend. Ook doorspekt hij zijn betoog met verwijzingen naar de wetenschappelijke literatuur.

Kunst besmeuren met tomatensoep of aardappelpuree: is dat waarop u hoopte?

Malm: “Mijn eerste reactie op de soep over het schilderij van Van Gogh was: o nee, weer zo’n gestoorde actie die iets onschuldigs als doelwit heeft. Een schilderij is immers geen bron van emissies. Er is geen reden om het aan te vallen.

“Maar toen sprak ik een kameraad van Just Stop Oil, en zij legde me de gedachte erachter uit. Ze zei: we moeten de illusie van normaliteit doorbreken, het gevoel dat het leven gewoon doorgaat, en mensen dwingen aandacht te besteden aan de klimaatcrisis. Even dacht ik: misschien was het toch een goed idee.

“Daarna volgden de imitaties. Toen kwam mijn aanvankelijke scepsis terug. Want als je steeds kunst aanvalt, creëer je onvermijdelijk de indruk dat je iets tegen kunst hebt, en dat is in mijn ogen bizar.”

Waar zouden klimaatactivisten zich volgens u op moeten richten?

“Op een doelwit dat de oorzaak is van het probleem. Zoals de Tyre Extinguishers doen, een actiegroep die de banden van SUV’s laat leeglopen (ook bijvoorbeeld in Nederland, red.). Dat zijn zinvolle acties, omdat SUV’s een belangrijke aanjager zijn van de oplopende uitstoot van broeikasgassen. Ze leverden volgens het Internationaal Energie Agentschap de op een na grootste bijdrage aan de stijging van CO2-emissies in de afgelopen tien jaar: minder dan de energiesector, maar meer dan de zware industrie en de luchtvaart.

“Maar op dit moment, nu de olie- en gasindustrie zulke bizarre winsten maakt en deze winst opnieuw wordt geïnvesteerd in olievelden en boorplatforms, in terminals en pijpleidingen en energiecentrales die draaien op fossiele brandstoffen, denk ik dat de focus vooral zou moeten liggen op het tegenhouden van die nieuwe installaties. En ook op de hoofdkantoren van de bedrijven die hierachter zitten. We moeten materiële kosten opleggen aan het fossiele kapitaal, zodat het minder winstgevend en aantrekkelijk wordt om erin te investeren.”

Waar hij precies op doelt? In zijn boek vertelt Malm voldaan hoe hij meedoet aan een protest tegen een bruinkoolcentrale in Duitsland, waarbij hij en zijn medestanders door de hekken breken en de stroomopwekking tijdelijk stilleggen. Ook schrijft hij bewonderend over Nigeriaanse jongeren die pijpleidingen opblazen in hun verzet tegen de oliemaatschappijen in hun land, en over activisten in de Verenigde Staten die gaten boren in een nieuwe oliepijplijn. Voor hem ligt de grens bij geweld tegen mensen, niet bij geweld tegen ‘levenloze objecten’.

De Zweed gaat met zijn pleidooi ver voorbij het demonstratierecht, waarbij je binnen de grenzen van de wet blijft zolang je de rechten van anderen niet schaadt, de volksgezondheid niet in gevaar brengt of geen ernstige wanordelijkheden veroorzaakt. Vindt hij dat moreel verantwoord? Malm verdedigt zijn standpunt door te stellen dat het eigendomsrecht ondergeschikt is aan wat hij het ‘recht op zelfverdediging’ noemt. Immers, hoe meer het klimaat opwarmt, hoe meer slachtoffers er zullen vallen. “De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft het getal genoemd van 250.000 extra doden per jaar door klimaatverandering tussen 2030 en 2050.”

Andreas Malm. Beeld Pauline Niks
Andreas Malm.Beeld Pauline Niks

Er is wetenschappelijke consensus over het feit dat het klimaat verandert door de mens, en dat dit wereldwijd ingrijpende gevolgen heeft: honger, dood, verderf. Desondanks steeg de concentratie broeikasgassen in de lucht vorig jaar tot recordhoogte. Wat is daarvoor uw verklaring?

“Het kapitalisme laat zich niet leiden door wetenschap of kennis of het lijden van mensen. Kapitalistische bedrijven willen niets anders dan het maximaliseren van de winst. Dat is hun bestaansreden.

“Onlangs kwam in het nieuws dat de olie- en gasindustrie tussen 1970 en 2020 een gemiddelde winst van 1 biljoen dollar per jaar heeft gemaakt. En dat de winst dit jaar uitkomt op 4 biljoen dollar. Natuurlijk gaan die bedrijven dat geld gebruiken op de manier die ze gewend zijn: ze zullen proberen meer winst te maken uit meer fossiele brandstoffen. Ik las gisteren nog dat RWE, het grote Duitse energiebedrijf, windturbines gaat neerhalen om kolenmijnen te kunnen uitbreiden. Hoe achterlijk kun je zijn, in 2022?

“Vervolgens zie je dat regeringen overal ter wereld de olie- en gasindustrie helpen uitbreiden. Ongeacht hun politieke kleur. De sociaaldemocraten in Noorwegen strooien weer volop met vergunningen om te boren in het Noordpoolgebied. En een quasi-fascist als Bolsonaro heeft oliebedrijven toegang verschaft tot de wateren voor de kust van Brazilië.

“Noorwegen is een interessant geval, als grootste olie- en gasproducent in Europa. Daar zie je dat ook een linkse partij als de sociaaldemocraten absoluut geen breuk wil met de kapitalistische klasse. De Noorse sociaaldemocraten zijn vanaf het begin nauw betrokken geweest bij de expansie van de olie-industrie. Ze zien olie en gas als een bron van welvaart, voorspoed en rijkdom. Ze profiteren ervan, en daarom willen ze blijven uitbreiden, tot diep in deze eeuw.”

Activisten bekladden de Zaaier van Van Gogh in Rome met soep. ‘Kunst aanvallen is in mijn ogen bizar’, zegt Malm. © Ansa Twitter Beeld ANSA Twitter
Activisten bekladden de Zaaier van Van Gogh in Rome met soep. ‘Kunst aanvallen is in mijn ogen bizar’, zegt Malm. © Ansa TwitterBeeld ANSA Twitter

Tegelijkertijd is de houding van de klimaatbeweging vrij passief. Er zijn al tijden geen grote demonstraties geweest.

“Dat klopt. De massabeweging was op een hoogtepunt in 2018 en 2019, maar kwam tot een abrupt einde toen de pandemie uitbrak. Toen besloten de leiders van Fridays for Future en Extinction Rebellion alle acties op te schorten.

“Een groot probleem is dat de klimaattop dit jaar wordt gehouden in Egypte, een land waar elk georganiseerd protest ertoe leidt dat mensen in de gevangenis worden gezet. Absurd genoeg is de klimaattop volgend jaar in Dubai, waar opnieuw geen enkele vorm van sociale betrokkenheid mogelijk is.

“Daarnaast is er sprake van een algehele passiviteit tegenover de klimaatinstorting. Ik denk dat je dat niet kunt verklaren zonder een beroep op de psychologie. Het heeft te maken met ontkenning.

“Ik heb het niet over de ontkenning van radicaal-rechtse politici, die zeggen dat de klimaatcrisis niet bestaat. Het gaat me om mensen die de feiten erkennen, maar die doorleven alsof er niets aan de hand is.

“Voor mensen die hun privileges hebben opgebouwd rond fossiele brandstoffen en de machines die erop draaien is er natuurlijk een reden om de huidige crisis te ontkennen. Als ze dat niet doen, zouden ze hun privileges verliezen, al is het maar hun auto.

“En voor de mensen die minder privileges hebben in onze maatschappij, die onder aan de ladder staan, is er óók reden om te leven in ontkenning. Zij voelen zich machteloos doordat ze de maatschappij niet kunnen beïnvloeden, terwijl die maatschappij hen naar de rampspoed sleurt. Dus denken ze: ik kan niets aan deze ramp doen, dus ik leef maar gewoon door.”

Zou de klimaatcrisis ook te abstract zijn voor mensen? De relatie tussen fossiele brandstoffen en de slachtoffers van extreem weer is tamelijk indirect.

“Ja, dat is een verschil met andere sociale problemen. De opstand die uitbrak na de moord op George Floyd, bijvoorbeeld, werd mede veroorzaakt door een video waarin je heel direct geweld kon zien: een witte politieman hield zijn knie op de nek van Floyd.

“Het geweld en de onrechtvaardigheid van de klimaatcrisis verlopen via de atmosfeer en over grote afstanden. Je zult nooit zien hoe de CEO van ExxonMobil of Shell op de nek van een Pakistaanse boer of Nigeriaanse arbeider staat, en dat hij of zij echt wordt vermoord.”

Volgens Malm is de klimaatbeweging tot nu toe vreedzaam geweest tot in het extreme. Als voorbeeld noemt hij een protest tegen de gaswinning in Groningen, waaraan hij in 2018 meedeed. Malm beschrijft hoe de aanwezige agenten in de loop van de avond zonder aanleiding met wapenstokken op de actievoerders beginnen in te slaan. Ook de politie zelf noemt het optreden later ‘buitenproportioneel’.

Uit Ecosabotage: ‘Iemand viel flauw en werd weggedragen, anderen schreeuwden het uit van de pijn. Maar er werd geen enkele steen opgepakt en gegooid. Het aanbod was niettemin overvloedig – we stonden op duizenden stenen (van een spoorweg) – en na zo’n aanval zouden andere soorten menigten allang met deze middelen hebben gereageerd. Maar de klimaatbeweging deed dat niet.’

Klimaatactie tegen TotalEnergies in Feluy, Henegouwen. Beeld Tim Dirven
Klimaatactie tegen TotalEnergies in Feluy, Henegouwen.Beeld Tim Dirven

Waarom is de klimaatbeweging vreedzamer dan andere protestgroepen, met een voorliefde voor ludieke actie?

“Ik denk dat het ermee te maken heeft dat de leiders van de Europese klimaatbeweging grotendeels afkomstig zijn uit de hoogopgeleide witte middenklasse. Dit zijn mensen die een bepaald idee hebben van hoe een protest eruit moet zien: ordentelijk, vriendelijk, zacht. Dat onderscheidt de klimaatbeweging van bijvoorbeeld de gele hesjes in Frankrijk of Black Lives Matter in de Verenigde Staten.”

In het verleden behaalden vreedzame bewegingen grote successen: van de Britse suffragettes tot de Indiase onafhankelijkheidsstrijd van Gandhi en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Is een pacifistische opstelling niet gewoon het effectiefst?

“We kunnen al die voorbeelden langslopen, en dan zul je zien dat er altijd sprake was van een radicale flank, van een groep mensen die vandalisme pleegde en eigendommen beschadigde.

“Neem de val van de Berlijnse Muur. Als je het vernietigen van eigendommen ziet als geweld, dan gebeurde dat niet geweldloos. Het is duidelijk dat mensen op de muur inhakten en hem afbraken.

“Ook recentelijker zie je dat er bij succesvolle opstanden een militante vleugel is die de confrontatie aangaat met de politie. Een voorbeeld is de opstand die in Chili uitbrak in 2019, toen de prijzen van het openbaar vervoer op een buitensporige manier werden verhoogd. Studenten drongen toen de metrostations binnen, sloegen op de kaartjesmachines in en vernielden toegangshekjes. Ze staken zelfs hele treinen in brand. Vervolgens ontstond er een massabeweging tegen het neoliberalisme in Chili. En dat leidde weer tot verkiezingen, die werden gewonnen door Gabriel Boric, namens een linkse coalitie.”

Je kunt in een democratie ook iets veranderen door te stemmen.

“Ik denk dat de aanzet tot verandering zelden van binnen het parlement komt. Het begint met mensen die zich buiten het parlement manifesteren, die het evenwicht in de samenleving proberen te verschuiven. Dat zagen we ook in 2019. Na de protestgolf van Fridays For Future wonnen groene partijen in heel wat Europese landen terrein: in Denemarken, in Duitsland, in Oostenrijk.”

U vindt dat acties zich moeten richten op de olie- en gasindustrie, maar ook op de rijken en hun voertuigen. Waarom?

“Omdat de rijken een overmatig aandeel hebben in de CO2-uitstoot. De rijkste 1 procent van de mensheid heeft in de laatste drie decennia meer dan twee keer zo veel uitgestoten als de armste 50 procent.

“In een rationele wereld zou de uitstoot van de broeikasgassen door de rijken als eerste aan banden worden gelegd. Het is niet alsof mensen niet kunnen overleven als ze geen superjacht of SUV of privévliegtuig hebben. Dat is met een boer die rijst verbouwt, en die daarbij methaan uitstoot, heel anders: die doet dat om in zijn voedsel te voorzien.

“Dus als regeringen weigeren maatregelen te nemen tegen de rijken, moeten andere mensen dat maar doen. Door banden van SUV’s leeg te laten lopen, bijvoorbeeld. Dat is een zachtaardige sabotagetactiek, die iedereen met een beetje moed kan toepassen.”

(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234