'De Belgische vrouwen trokken naar Spanje om het fascisme te bestrijden.' Sven Tuytens over 'Las Mamás Belgas'

Op 17 juli zal het dag op dag tachtig jaar geleden zijn dat de Spaanse burgeroorlog uitbrak: aan de linkerzijde vochten tienduizenden buitenlanders mee tegen het fascisme. Door en door idealistische mannen, maar ook vrouwen. Een documentaire van VRT-correspondent Sven Tuytens stelt de rol van een grote groep Belgische vrouwen in een nieuw licht: ‘Las mamás Belgas’.

'Belgen hebben daar de moderne chirurgie geïntroduceerd'

Tuytens is een Belg, maar woont al jaren in de omstreken van Madrid. Hij kreeg voor zijn film bloemetjes toegeworpen door de Spaanse linkse kwaliteitskrant El Pais, maar de niet bepaald linkse collega’s van El Mundo en zender Intereconomia waren evenmin karig met lof. De Britse historicus Paul Preston, dé referentie op het vlak van Spanje-onderzoek, gaat de film vertonen aan de London School of Economics. U kunt ‘Las mamás Belgas’ op 1 juni gaan bekijken in het Cegesoma of in het Centro Garcia Lorca in Brussel.



Tuytens introduceert alvast zijn protagonistes.



Sven Tuytens «Las mamás Belgas zijn 21 Belgische vrouwen van Joodse origine die naar Spanje zijn vertrokken om het Spaanse fascisme te bestrijden. Hun leidster was de Antwerpse Vera Luftig – ze staat centraal op alle foto’s, met haar hagelwitte jurk en magnetiserende uitstraling zuigt ze alle aandacht naar zich toe. Vera was net als haar zussen lid van de Kulturfarein, een Joodse migrantenclub met Marxistische inslag. Het waren idealistische vrouwen, die van een betere wereld droomden. Door hun Joodse achtergrond wisten ze natuurlijk beter dan de doorsnee Belg wat er aan het gebeuren was in nazi-Duitsland en in Polen, waar hun familie vandaan kwam. Wanneer ze in de zomer van ’36 lazen over de gebeurtenissen in Spanje, waren ze erg verontwaardigd: voor de eerste keer in de geschiedenis werden massale bombardementen op burgerdoelwitten uitgevoerd. De foto’s van dode kinderen waren choquerend: ze voelden de aandrang om actie te ondernemen. In oktober 1936 vertrokken al enkele van hun vriendjes en echtgenoten naar Spanje, om te gaan vechten.»

HUMO Ook de vrouwen wilden vechten, leren we uit je documentaire, maar dat zat er ‘tot hun grote spijt’ niet in.

Tuytens «Kort na de staatsgreep hadden burgermilities spontaan de wapens opgenomen: vrouwen en mannen streden daar aan elkaars zijde. Dat sprak tot de verbeelding. Maar in het begin hebben ze getwijfeld: pas nadat enkele van hun echtgenoten gesneuveld waren, zijn ze vertrokken. Tegen dan waren de milities opgedoekt en waren de buitenlanders ondergebracht bij de Internationale Brigades. Die stonden onder controle van de communisten, die nogal op orde en tucht gesteld waren: alle vrouwen werden naar de wapenfabrieken en de hospitalen in de achterhoede gestuurd. De Belgische vrouwen belandden in het hospitaal van Ontinyent, in de regio van Valencia.»

HUMO Het ziekenhuis werd in een oud klooster gevestigd: El Belga kreeg snel een goede reputatie.

Tuytens «Het was een state-of-the-artziekenhuis, met liefst 1.000 bedden en vier operatiekwartieren, waar de belangrijkste specialisten van de tijd verzamelden. Er gebeurden operaties die nergens anders in Spanje uitgevoerd konden worden: vergeet niet dat de Belgische chirurgen tijdens de Eerste Wereldoorlog veel ervaring hadden opgedaan met ‘les gueules cassées’. Zij hebben de modernste chirurgische technieken geïntroduceerd in Spanje: van over het hele land kwamen collega’s afgezakt om de operaties te fotograferen en de nieuwe technieken aan te leren. Het was ook het eerste ziekenhuis in Spanje waar moderne anesthesie werd toegepast, en de Belgische socialisten hadden achttien ultramoderne ambulances gestuurd. Er was zelfs een verpleegsterschool aan het ziekenhuis verbonden.»

HUMO Je bent nu teruggekeerd naar de streek: voel je daar nog altijd appreciatie voor die Belgische bijdrage?

Tuytens «Ja. Voor die mensen was El Belga toch een moment van glorie. Ontinyent is een provinciestad waar weinig gebeurt, in een vergeten streek waar de textielindustrie sinds de jaren 80 in het slop zit. Toen de film in première ging in de oude theaterzaal, kwamen 900 mensen opdagen, voor 500 plaatsen. Het ís ook een verhaal om trots over te zijn, hè: volgens de cijfers die ik heb gezien, zijn er in totaal tienduizend soldaten in dat ziekenhuis gepasseerd. Het was de bedoeling dat het na de oorlog zou blijven bestaan – voor de burgers – maar toen Ontinyent werd ingenomen door de troepen van Franco, werd het ziekenhuis leeggeroofd. Alle materiaal heeft tot in de jaren 50, misschien zelfs de jaren 60, gediend in hospitalen over heel Spanje.»

HUMO Wat is er na de lente van ’39 gebeurd met de protagonisten?

Tuytens «Vera Luftig was tijdens de Tweede Wereldoorlog actief in het verzet. Bij die Rote Kapelle was ze verantwoordelijk voor de codering van geheime boodschappen. Toen het netwerk werd opgerold, is ze naar Frankrijk gevlucht. Ze werd er opgepakt door de Gestapo, maar is kunnen ontsnappen. Vanaf dan lijkt ze van de aardbodem verdwenen. Is ze gestorven? Is ze naar Rusland gevlucht? Niemand weet het.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234