Met de klok mee vanaf linksboven: de bevrijding in Den Haag (1945), de aanslagen op de Twin Towers (2001), een militair hospitaal voor patiënten met Spaanse Griep (1918-1919), het uiteenvallen van ruimteveer Challenger (1986), de kernramp in Tsjernobyl (1986) en de val van de Muur (1989). Beeld HH/Getty/ANP
Met de klok mee vanaf linksboven: de bevrijding in Den Haag (1945), de aanslagen op de Twin Towers (2001), een militair hospitaal voor patiënten met Spaanse Griep (1918-1919), het uiteenvallen van ruimteveer Challenger (1986), de kernramp in Tsjernobyl (1986) en de val van de Muur (1989).Beeld HH/Getty/ANP

InterviewKanteljaren

‘De coronacrisis zou de Eerste Wereldoorlog van deze eeuw kunnen worden, en de klimaatcrisis de Tweede Wereldoorlog’

Het zijn andere tijden, om niet te zeggen ongekende tijden. Worden de huidige generaties getekend door de pandemie zoals vorige door de Tweede Wereldoorlog? Het is voer voor historici.

De schrik zat er goed in 35 jaar geleden. Weet u het nog? Verbijsterd zagen we het bemande ruimteveer Challenger live op televisie ontploffen. Nog meer schrik toen drie maanden later een radioactieve wolk uit Tsjernobyl onze kant op kwam. In verschillende landen werden jodiumtabletten uitgedeeld. Vervolgens gingen in november alle vissen in de Rijn dood, na een ongeluk bij het chemische concern Sandoz in Basel.

1986 was een jaar om depressief van te worden, maar wist u het nog? De meesten van ons waren Sandoz en misschien ook de Challenger waarschijnlijk al vergeten. 1986 werd in elk geval geen kanteljaar in die zin dat het denken totaal veranderde, terwijl dat wel in de lijn der verwachting lag. De gebeurtenissen leidden er ook niet toe dat we de onderste steen boven haalden om herhaling te voorkomen.

Massale vissterfte in de Rijn na ongeluk bij het chemische concern Sandoz in Basel. Beeld Hollandse Hoogte / ANP
Massale vissterfte in de Rijn na ongeluk bij het chemische concern Sandoz in Basel.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Komen 2020 en wie weet 2021 door de coronapandemie in een rijtje met pakweg 1989 (de val van de Berlijnse Muur) en 2001 (aanslag World Trade Center) of gaan we al deze ellende snel vergeten als iedereen is gevaccineerd en we weer naar de zon kunnen vliegen? Historici Margit van der Steen, Han van der Horst en Arend-Jan Boekestein willen er wel over filosoferen. Net als de door geschiedenis bezeten journalist Ab van Liempt.

‘Het is geen wiskunde,’ antwoordt Arend-Jan Boekestijn, verbonden aan Universiteit Utrecht, op de vraag wat sommige jaren tot kanteljaren maakt. ‘1986 bracht inderdaad Tsjernobyl, maar daarna kwam de kernramp bij Fukushima en die was veel erger. Pas toen zei Angela Merkel dat ze alle kerncentrales ging dichtgooien. Maar nu blijkt weer dat kernenergie best helpt bij onze enorme klimaatproblemen. Steeds meer mensen zien daar een oplossing in.’

Boekestijn wil er maar mee zeggen dat een reeks schokkende gebeurtenissen nog geen definitieve optelsom maakt, die de geschiedenis een andere uitkomst geeft. ‘De val van de Muur wordt vaak genoemd als ultiem kanteljaar maar dat vredesdividend van toen is nu helemaal weg. Misschien zitten we wel midden in een nog niet echt zichtbaar breukvlak door het uit elkaar drijven van Amerika en Europa.’

Ingrijpender

Historica Margit van der Steen, werkzaam bij het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, test hardop wat jaren die haar zo te binnen schieten. ‘1914 (uitbreken Eerste Wereldoorlog), 1917 (Russische Revolutie), 1945 (einde van Tweede Wereldoorlog)? Of moet je zeggen dat de jaren 60 veel ingrijpender waren dan 1945 omdat er toen écht een andere wind waaide in de samenleving? Of denk aan 11 september 2001, de aanslag op de Twin Towers heeft echt veel in gang gezet in de wereldverhoudingen, maar ook bij ons. Bijvoorbeeld hoe naar de multiculturele samenleving werd gekeken. 2001 was een jaar met blijvende impact.’

Een minuut stilte in het Kennedy Space Center in Florida ter herdenking aan de astronauten van het 35 jaar geleden ontplofte ruimteveer Challenger.  Beeld AP
Een minuut stilte in het Kennedy Space Center in Florida ter herdenking aan de astronauten van het 35 jaar geleden ontplofte ruimteveer Challenger.Beeld AP

De jaren van de pandemie hebben nog geen tastbaar symbool als een instortende toren of een vallende muur, terwijl zo’n iconisch beeld wel hoort bij een beetje kanteljaar. Misschien gaat de avondklok die rol nog vervullen, denkt Van der Steen.

‘1986? Goh ja, alle spinazie moest weg, toch? Tsjernobyl wist ik nog wel, maar Sandoz was ik kwijt, en ik was toch best een bewuste burger in die tijd,’ zegt Han van der Horst.

Over 2020 en 2021 heeft hij weinig twijfel. Die mogen we alvast bijschrijven als kantelpunten in onze geschiedenis, al weten we nog niet hoe het verder zal gaan. ‘Elke keer wordt het licht aan het eind van de tunnel uitgedaan en blijkt de tunnel steeds langer,’ zegt Van der Horst. Corona zal als historisch ijkpunt voor veel mensen de Tweede Wereldoorlog gaan vervangen, denkt hij. ‘Je hebt straks vóór corona en na corona, want die Tweede Wereldoorlog is langzamerhand wel heel lang geleden. Er zijn nauwelijks nog overlevenden. Deze crisis maken we nu allemaal heel sterk mee. We hebben het misschien nog niet zo erg in de gaten, maar het kan een culturele revolutie blijken met een sterke wijziging in onze manier van leven. Omdat we aan het begin van die revolutie zitten en omdat we de economische effecten voor ons uit schuiven, weten we nog niet hoe stevig die ommekeer zal zijn.’

Televisiemaker en auteur Ad van Liempt is voorzichtiger en denkt dat we bij onze kinderen en kleinkinderen moeten zijn om deze turbulente jaren goed te kunnen overzien. ‘Straks gaan we een paar veranderingen aanbrengen in de organisatie van onze volksgezondheid. Het is een soort maatschappelijke politieke reflex op dit soort gebeurtenissen. Om te weten of deze pandemie ons bestaan doet kantelen, heb je veel meer tijd nodig.’

Dieptepunt

Van der Steen wijst in dat verband naar zo’n ontwrichtende gebeurtenis als de bankencrisis, die in 2008 een dieptepunt beleefde. ‘Dan denk je: dit gaan we nooit meer zo doen, we hebben onze les geleerd. En dan gaat het even later toch precies zo verder.’ Ze denkt dat 2021 misschien nog wel indringender kan worden dan vorig jaar. ‘We dachten dat het wel klaar zou zijn als de vaccins zouden komen, maar inmiddels merken we dat we nog lang niet uit deze pandemie zijn. En dan zijn er nog de recente ontwikkelingen in de Verenigde Staten: die bestorming van het Capitool, dat toch een heel belangrijke symbolische waarde heeft, hadden we ons twee jaar geleden niet kunnen voorstellen.’

Historicus Han van der Horst: ‘Je hebt straks vóór corona en na corona, want die Tweede Wereldoorlog is langzamerhand wel heel lang geleden.’ Beeld REUTERS
Historicus Han van der Horst: ‘Je hebt straks vóór corona en na corona, want die Tweede Wereldoorlog is langzamerhand wel heel lang geleden.’Beeld REUTERS

We zijn grillig in ons historisch besef, beamen de historici. Zou er zonder deze pandemie nog iemand hebben stilgestaan bij de verschrikkelijke Spaanse griep van 1918? Die zorgde voor misschien wel 100 miljoen doden, veel meer dan de Eerste Wereldoorlog. Thuis stierven meer Amerikaanse soldaten dan aan het front. Sommige Amerikaanse steden gingen volledig op slot, waardoor ze het hebben gered. Maar kennelijk zijn mensen vijf jaar later al die doden alweer vergeten. Boekestijn: ‘De doden zijn er gewoon niet meer en dan gaan de levenden vrolijk door met elkaar. Destijds leidde dat tot de Roaring Twenties, er werd gefeest, de koelkast werd uitgevonden en we gingen T-shirts dragen, het was een nieuwe tijd. Misschien komt er nu weer zoiets.’

‘Ik denk dat de doden van nu niet snel vergeten worden,’ zegt Van der Horst. Als je de kranten van de Spaanse griep bekijkt, merk je dat die geen hoofdrol speelt in het nieuws. De Eerste Wereldoorlog was net voorbij. Mensen gingen aanzienlijk massaler dood aan allerlei reguliere ziektes in die tijd. Het corona-advies goed ventileren, ramen open laten staan en de boel goed schoonmaken was ook het advies tegen de Spaanse griep. Er was geen vaccin, ze wisten ook niet dat de ziekte werd veroorzaakt door een virus.’

Wordt deze pandemie qua impact hét moment van de 21ste eeuw? ‘Het zou kunnen dat de coronacrisis de Eerste Wereldoorlog van nu is en de klimaatcrisis de Tweede Wereldoorlog,’ besluit Van der Horst.

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234