De culturele-bagage-rage (1): Wat u zeker gezien, gehoord en gelezen moet hebben

Uit zowat alle internationale rankings blijkt dat de kwaliteit van ons onderwijs fors achteruitboert. Alleen in de discipline verbaal intimideren en beledigen van leraren staat Vlaanderen nog aan de top. Eén geruststelling: onze leerlingen zijn mondig genoeg. Maar weten ze ook veel? Zijn het culturele omnivoren die op hun smartphone continu op zoek zijn naar kennis of zijn het intellectuele analfabeten die hun tijd verspillen op YouTube en Instagram? En: over welke bagage zouden ze eigenlijk moeten beschikken? We vroegen het aan prominente smaakmakers zoals VRT-journalist Rudi Vranckx, onderwijsminister Hilde Crevits, Radio 1-presentatrice Sofie Lemaire en technologiespecialist Peter Hinssen.

'Als je weet wie je bent en waar je vandaan komt, heb je minder angst'


Rudi Vranckx ‘Elke dag bijleren’

RUDI VRANCKX (VRT-journalist) «De basis voor culturele interesse is nieuwsgierigheid. Ik merk dat bij de jonge reporters die voor ‘Vranckx & de nomaden’ op Canvas de wereld intrekken op zoek naar verhalen: zij zijn kritisch over en nieuwsgierig naar wat zich wereldwijd afspeelt.

»De mens is een geboren verhalenverteller. We doen dat op allerlei manieren: via schilderijen, muziek, romans en films. Maar ook het Colosseum van Rome vertelt een verhaal. Een stad op zich stelt niet veel voor — het zijn de verhalen die zich er afgespeeld hebben, die een stad tot leven wekken. Zodra je ergens verhalen over kunt vertellen, krijg je mensen mee. Maar je moet die natuurlijk wél te horen krijgen.

»Omdat mensen het in de jaren 70 niet breed hadden, werd ik als kind niet door mijn ouders meegetroond naar musea in New York, maar ze hebben mij wel altijd verhalen verteld. En er waren thuis ook boeken over geschiedenis en cultuur voorhanden. Om geïnteresseerd te raken in cultuur, moet je die eerste prikkel krijgen. De humaniora heeft daar voor mij een belangrijke rol in gespeeld. Op de schoolreizen naar Griekenland en Italië raakte ik geprikkeld door geschiedenis en cultuur in alle mogelijke vormen: een openbaring! Ik ben daarna verschillende keren naar Rome teruggegaan om alle schilderijen van Caravaggio te gaan bekijken. En in Umbrië raakte ik zo geïntrigeerd door de vroege renaissance, dat ik boeken begon te lezen over het leven en de kunst uit die periode.»

HUMO Hoe zou u aan jongeren uitleggen wat u trof toen u voor het eerst voor een doek van Caravaggio stond?

VRANCKX «Je moet natuurlijk een leerkracht hebben die dat schilderij van uitleg kan voorzien, waardoor je er met je fantasie een hele wereld rond kunt creëren. Als je weet dat Caravaggio’s madonna’s eigenlijk straatmadeliefjes zijn, dan begin je daarover na te denken: wat voor iemand moet dat geweest zijn? Hoe zag het dagelijkse leven in Rome eruit? Mijn fantasie ging toen met mij aan de haal.

»Door die schoolreizen ging ik als student anders reizen. Een cultuurloze vakantie werd het nooit, ik moest het gevoel hebben dat ik elke dag iets bijleerde. Toen ik met vrienden per trein door Griekenland reisde, zijn we allerlei dingen gaan bezichtigen. Ik zorgde er ook voor dat ik muziek en boeken bij me had die mij meezogen in de Griekse cultuur. Ik heb toen bijvoorbeeld de boeken van Nikos Kazantzakis over Kreta gelezen, en ‘Een man’ van Oriana Fallaci, dat over een Griekse verzetsstrijder gaat. In Italië las ik boeken van de Siciliaanse schrijver Leonardo Sciascia over de maffia en het fascisme. Dat ben ik altijd blijven doen. Telkens als ik ergens naartoe ga, probeer ik boeken van auteurs van dat land te lezen, of verhalen over het land in kwestie, zodat ik in die wereld word ondergedompeld. ‘Heart of Darkness’ van Joseph Conrad, een roman over het kolonialisme, zat bijvoorbeeld in mijn koffer toen ik naar Afrika reisde. Een openbaring: het beschrijft hoe menselijke waanzin en oorlog ontstaan. Zo word je onmiddellijk meegesleurd in een stuk verleden dat je anders vergeet. Zulke dingen ontroeren mij.

»Nu, dat was mijn weg. Maar er is momenteel zoveel beschikbaar, dat ik jongeren gewoon zou aanraden hun fantasie te gebruiken en op pad te gaan.»

HUMO Weet u nog welke boeken er destijds op de leeslijst van de middelbare school stonden?

VRANCKX «Ik herinner mij daar weinig van. Ik geloof dat we iets van Graham Greene moesten lezen, dat vond ik dik oké. Louis Couperus deed mij dan weer weinig. Ik herinner mij vooral de vertalingen van de Latijnse teksten van Horatius en Livius, over de Romeinse geschiedenis. Daardoor ging ik op zoek naar alle boeken over de Romeinse en Griekse mythes en sagen, om meer te weten te komen over het collectieve bewustzijn.»

'Als je niets van geschiedenis weet, word je meegesleept in idiotie.'

HUMO Is dat voor u een belangrijk onderdeel van cultuur: weten waar je wortels liggen?

VRANCKX «Absoluut. Veel van de huidige angst in onze samenleving hangt samen met het verlies van identiteit. Maar als je weet wie je bent, waar je vandaan komt en waarvoor je staat, dan voel je die angst niet. We hebben meer nood aan culturele kennis dan ooit tevoren. Ik voel die urgentie zelf heel erg. Tijdens mijn reis door Europa merkte ik dat extreme vormen van populisme zich baseren op een imaginair verleden. Als je niets van geschiedenis weet, krijg je de raarste hersenkronkels. Als de Italianen nu gegrepen worden door het fascisme, dan weten ze duidelijk niet wat zich onder Mussolini heeft afgespeeld. Dan hebben ze duidelijk ook niets van Auschwitz-overlever Primo Levi gelezen, over de gruwelen van de Holocaust. En dan hebben ze duidelijk ook de film ‘Novecento’ van Bernardo Bertolucci niet gezien. Wat weet je dan? Niks, hè! Dan word je meegesleept in idioterie. Daarom zijn musea als de Dossinkazerne in Mechelen zo belangrijk: zo’n plek combineert geschiedenis met maatschappelijk relevante thema’s. Het aanbod is er dus, maar je moet er oog voor willen hebben.»

HUMO Vorig jaar hebt u Iraakse muzikanten, die u in Mosul had leren kennen, naar België gehaald voor een tournee. U hebt ook muziekinstrumenten ingezameld: hun muziekschool is vernietigd door IS en moet heropgebouwd worden.

VRANCKX «Als ik naar conflictgebieden trek, probeer ik ook te achterhalen hoe het er met het culturele leven is gesteld. Keer op keer stel ik vast dat extremisme de ziel en de cultuur van een volk vernietigt. Toen in het Noord-Iraakse Ninive en in Nimrud het oude paleis werd vernield en allerlei beelden werden kapotgeslagen, stond er een bewaker te huilen: ‘Ze hebben mijn verleden en mijn geheugen kapotgemaakt.’ Als je weet wat wordt bedreigd, ga je dat ook koesteren. En laat schoonheid nu net een tegengif voor onverdraagzaamheid en bekrompenheid zijn.»

HUMO Vaak vinden we cultuur belangrijk omdat het ons doet reflecteren over het leven: wat beteken ik en wat wil ik later betekenen? Welke werken helpen u als u met zulke vragen worstelt?

VRANCKX «Ik heb pas op latere leeftijd de cellosuites van Bach ontdekt. Op de één of andere manier brengen die rust in mijn hoofd, waardoor ik mij kan verzoenen met de oorlogswaanzin waarmee ik word geconfronteerd. Muziek dringt rechtstreeks tot je door: het raakt een deel van je zintuigen en je hersenen op een directe manier.

»Maar niet alleen klassieke muziek weet mij te raken. Toen ik naar Afrika reisde en de desert blues beluisterde, waarin traditie en moderne muziek met elkaar verzoend worden, werd ik ook meegenomen naar een ander universum. Ik zou jongeren dus niet alleen aanraden boeken van inheemse auteurs te lezen op hun reizen, maar ook de muziek van de streek te beluisteren. Als je naar Zuid-Italië reist, luister dan naar de tarantella’s of de liederen over de maffia.»

HUMO Weet moderne kunst u ook te boeien?

VRANCKX «Daar heb ik het moeilijker mee. ’t Is te zeggen: ik ben een grote fan van Matisse en Picasso, maar ik heb niets met abstracte kunst. Toen ik pas afgestudeerd was, ben ik met vrienden naar Scandinavië getrokken, en daar zijn we op een tentoonstelling beginnen te discussiëren: ik vond dat je over bepaalde werken te veel moest nadenken. Het raakte mij niet rechtstreeks genoeg, omdat het te abstract was: je had behoorlijk wat achtergrondkennis nodig om te weten waarom net díé spijker in díé balk geslagen was.»

HUMO Pikt u weleens een theatervoorstelling mee?

VRANCKX «Ik heb al meer op het podium gestaan dan dat ik zelf in de zaal zat. Net als vorig jaar trek ik dit jaar weer rond met de theatervoorstelling ‘Vriend of vijand’. Daarin zingt Katarina Vermeulen de anti-oorlogsliederen van haar vader Bram Vermeulen, begeleid door Wigbert, Charles Nagtzaam en Serge Feys. Ik vertel verhalen met beelden over recente oorlogen. Warm aanbevolen aan alle jongeren: op 4 augustus staan we op Theater aan Zee in Oostende.»

'Keer op keer stel ik vast dat extremisme de ziel en de cultuur van een volk vernietigt. Als je weet wat wordt bedreigd, ga je dat ook koesteren'

HUMO En welke films zou u aanbevelen?

VRANCKX «‘Apocalypse Now’ en ‘The Deer Hunter’ hebben mijn leven veranderd: ze doen je reflecteren over de oorlogswaanzin. ‘One Flew Over the Cuckoo’s Nest’ heb ik op school gezien: grandioos. (Denkt na) De laatste jaren van de humaniora zijn dus wel degelijk heel bepalend om de geest van jongeren te verruimen.

»(Mijmerend) Toen ik nog studeerde, vertoonde het STUK in Leuven terrasfilms: ik ging elk jaar naar alle films kijken, die in cycli vertoond werden — alle Pasolini’s, alle Fellini’s… Het Italiaanse neorealisme heeft mij altijd begeesterd, maar ook de auteursfilms van de late jaren 70 en begin jaren 80 moet je zeker gezien hebben.»

HUMO Nog een laatste poging om jongeren over de streep te trekken?

VRANCKX «Cultuur is geen lást. Integendeel: cultuur is juist plezant omdat het je fantasie triggert en het je stimuleert om iets te doen. Door cultuur kun je zelfs méér geprikkeld raken dan door de zoveelste videogame. Cultuur is een avontuurlijke ontdekkingstocht, op voorwaarde dat je het ook zo aanpakt. Iedere jongere moet voor zichzelf uitmaken wat hem of haar het best ligt: film, muziek, whatever. Maar je moet het wel wíllen zien.

»Tegenwoordig kennen we ons verleden en onze eigen cultuur niet meer, waardoor veel verloren gaat. En neem het van mij aan: het zijn nooit de schurken die op zoek gaan naar cultuur of moeite doen om ze te beschermen.»


Hilde Crevits ‘Grote levensvragen’

HUMO Uit een onderzoek van hogeschool Odissee blijkt dat de taalvaardigheid van de studenten daalt. De woordenschat van de eerstejaars neemt af, ze kunnen niet meer goed begrijpend lezen en hebben moeite met het onderscheid tussen formeel en informeel taalgebruik. Coördinator An De Moor noemt de resultaten alarmerend. En u, Hilde Crevits?

HILDE CREVITS (ontslagnemend minister van Onderwijs) «Ik treed haar absoluut bij. Als dochter van twee onderwijzers werd ik gestimuleerd om te lezen. Wie opgroeit met taalrijkdom, plukt daar zijn hele leven de vruchten van, ook tijdens de hogere studie. Voor mij is zowel taaltechniek als taalcreativiteit ontzettend belangrijk, en het is dan ook noodzakelijk dat er in het onderwijs weer wordt gefocust op een goede taalbeheersing. Daar kun je niet vroeg genoeg mee beginnen.»

'Als tiener vond ik het rust­gevend om in klassiekers te lezen dat ik niet alleen naar antwoorden zocht.'

HUMO Volgens An De Moor is er in de eindtermen van het secundair onderwijs te weinig aandacht voor de vaardigheid om informatie op te nemen en te verwerken. Bent u het daarmee eens?

CREVITS «We hebben nieuwe eindtermen opgesteld voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Daarin wordt niet alleen de nadruk gelegd op kennis, maar ook op het kunnen toepassen van die kennis. We komen dus aan haar kritiek tegemoet. Er moeten nu nog nieuwe eindtermen komen voor de tweede en de derde graad, en voor het lager onderwijs.

»We leggen nu opnieuw de nadruk op spelling, begrijpend lezen en literatuur. Ik vind dat belangrijk, want de kracht en de waarde van literatuur worden onderschat. En in tegenstelling tot vroeger moeten de eindtermen nu letterlijk in de leerplannen van de onderwijskoepels opgenomen worden.»

HUMO Waarin schuilt de kracht van de literatuur?

CREVITS «Ze neemt je niet alleen mee in een fantasiewereld, maar behandelt ook de grote levensvragen. Elke generatie tieners worstelt met dezelfde problemen. Toen ik tiener was, vond ik het heel rustgevend om klassiekers te lezen en te merken dat ik niet de enige was die bepaalde dingen meemaakte en naar antwoorden zocht.

»Toen ik klein was, verslond ik alles van Thea Beckman. Ik moest thuis vaak helpen, maar als ik aan het lezen was, lieten ze me met rust (lacht).

»Mijn moeder vond de Russische klassiekers verplichte kost voor een 18-jarige, dus las ik op die leeftijd ‘De idioot’ van Dostojevski. Die roman handelt over de strijd tussen goed en kwaad: hoewel het hoofdpersonage Mysjkin de incarnatie is van het goede, wordt hij toch niet gewaardeerd in de samenleving. Een mooi en universeel verhaal, het had zich evengoed in Vlaanderen kunnen afspelen. Dat je een stuk historische context meekreeg, vond ik ook fijn. Na ‘De idioot’ heb ik alle andere boeken van Dostojevski verslonden, en dat heeft m’n liefde voor het lezen alleen maar vergroot. Ik lees nog steeds alles wat ik te pakken krijg, en ik hou bijvoorbeeld enorm van het werk van Connie Palmen

HUMO Volgens cultuurfilosoof Frans Boenders moet je 13-jarigen niet vragen wat ze het liefst doen: ‘Dan willen ze alleen de hele dag zwemmen of naar muziek luisteren, en komt er niets meer van algemene vorming in huis.’ Moeten we onze jongeren cultuur door de strot rammen?

CREVITS «Dan worden ze er volgens mij allergisch voor. En weinig jongeren zullen urenlang in een museum willen blijven stilstaan voor een schilderij, maar dat vind ik zelf ook moeilijk. Gelukkig is cultuur heel breed. Neem mij mee naar een dansvoorstelling en het mag voor mij vijf uur duren.

»Je moet jongeren die grote culturele variëteit leren kennen. Onze kunstacademies laten hen dansen, beeldhouwen, schilderen, tekenen en musiceren. Elke jongere zou zich in één van die disciplines moeten bekwamen, omdat je je daardoor een extra taal eigen maakt. Als je je in een trieste bui kunt uitleven in muziek of in tekenen, dan heb je een manier om met die emoties om te gaan.

»Het aantal leerlingen in de academies is trouwens spectaculair gestegen. Dat is het resultaat van het nieuwe decreet voor het deeltijds kunstonderwijs, waardoor de toegang vergemakkelijkt is.»

HUMO Welk kunstwerk heeft u onlangs weten te raken?

CREVITS «Van de musical ‘40-45’ ben ik een paar dagen zwaar onder de indruk geweest. Ik herinner me ook een dansvoorstelling van Anne Teresa De Keersmaeker vorig jaar: heel mooi.

»In mijn studententijd had ik op mijn kot een grote poster van ‘De schreeuw’ van Edvard Munch hangen, een fascinerende uitbeelding van zowel wanhoop als hoop, die mij fel raakte. En momenteel loopt er in mijn thuisstad Torhout een kunstproject waarvoor onze schepen van Cultuur een groep schilders heeft aangesproken: wie dat wil, kan een miniatuurschilderij van zichzelf laten maken. Bij onze buren hangt nu een schilderijtje aan de gevel waarop ze wandelend met hun hondje staan afgebeeld. Dat brengt zoveel emotie in een stad! Het is ontroerend om te zien hoe belangrijk mensen het vinden om een stukje van zichzelf aan anderen te tonen.»

HUMO Hoe zou u jongeren aanporren om buiten de schooluren de culturele wereld te verkennen?

CREVITS «Onbekend is onbemind: het gaat vooral over leren beleven. Ga je graag op reis, loop dan eens een museum binnen. Zelfs al is het een whiskymuseum: dan zie je met eigen ogen hoe whisky wordt gemaakt en krijg je een stukje geschiedenis mee.

»Oké, in kansarme gezinnen zullen de ouders hun kinderen niet zo snel meenemen naar musea, omdat ze daar niet altijd het geld voor hebben. Maar dat betekent niet dat je geen cultuurminnaar kunt worden: daar moet het onderwijs een cruciale rol in spelen. Met minister van Cultuur Sven Gatz heb ik een aantal schitterende initiatieven uitgewerkt, waarbij schilders, beeldhouwers en schrijvers naar scholen gaan en samen met de leerlingen aan cultuurprojecten werken. De kunstenaars stappen de leefwereld van jongeren binnen: ook dat maakt een verschil. Maud Vanhauwaert, de stadsdichter van Antwerpen, heeft zich daar bijvoorbeeld voor geëngageerd.

»Maar eigenlijk kan élke leerkracht in zijn of haar les een stuk cultuur meegeven, en zo de interesse aanwakkeren.»

HUMO Zijn uw kinderen geïnteresseerd in cultuur?

CREVITS «Ze zijn allebei zeer muzikaal. Jaren geleden waren we van plan om een kleine piano te kopen zodat ze thuis konden oefenen, maar het is meteen een vleugel geworden. En omdat die midden in onze woonkamer staat, wordt er ontzettend veel op gespeeld. Je moet cultuur dus niet wegstoppen of bewaren tot je er eens tijd voor hebt. Maak naast bewegen bijvoorbeeld tijd om te lezen in je blokpauze.

»Cultuur maakt deel uit van het leven. En het leert je ook te leven: als je het moeilijk hebt, kan cultuur troost bieden en je door die moeilijke periode heen sleuren.»


Sofie Lemaire ‘Zin in Dickens’

HUMO U presenteerde ‘Culture Club’ op Canvas en ‘De wereld van Sofie’ op Radio 1. Hoe hebt u de liefde voor cultuur ontdekt?

SOFIE LEMAIRE «Alvast niet op de middelbare school. Daar moest ik boeken als ‘Eline Vere’ van Louis Couperus lezen, maar op je 16de heb je nog niet de bagage of de maturiteit om die roman naar waarde te schatten.

»Ik kreeg pas interesse voor cultuur toen ik woordkunst ging studeren. De aanpak was er helemaal anders: je moest zelf de teksten kiezen die je wilde voordragen, dus moest je naar de bibliotheek en er bewust op zoek gaan naar teksten die dicht bij jezelf liggen. Vóór je een keuze had gemaakt, had je minstens veertig gedichten gelezen: daar heb je meer aan dan aan een klassikale ontleding van een gedicht van Guido Gezelle.

»Jongeren moeten wel weten wie Gezelle is, want hij heeft de Vlaamse literatuur beïnvloed, maar ik weet niet of de focus op de grote namen moet liggen. Ik heb veel gehad aan dichters zoals Ingmar Heytze: hij is grappig en kan zichzelf relativeren, en deed mij beseffen dat poëzie niet altijd zwaar op de hand hoeft te zijn. Als je dan een leerkracht hebt die je zegt: ‘Hetzelfde trucje vind je ook terug in het werk van Shakespeare’, lijkt mij dat een betere aanpak dan te zeggen: ‘Shakespeare was echt een goede schrijver.’

»Cultuur gaat over wie we zijn en hoe we in het leven staan. Om mensen daarvoor warm te maken, moet je dicht bij hen beginnen: wat interesseert hen? In welke fase van hun leven zitten ze en welk werk sluit daarbij aan? Als je een vuurtje wilt maken, begin je ook met een vonk. Daar gooi je dan dunne takjes bovenop, omdat je zeker weet dat die vuur zullen vatten. Pas daarna kun je er dikkere takken op leggen, tot je op den duur een hele balk op het vuur kunt gooien dat de hele avond zal blijven smeulen. Als je meteen een blok hout op een vonk mikt, dan dooft het vuur.»

'Het aantrekkelijke aan klassiekers is dat ik ze niet hóéf te lezen (lacht).'

HUMO Dus moet je jongeren eerder Lize Spit aanbieden dan Harry Mulisch of Guido Gezelle?

LEMAIRE «Het feit dát iemand leest, lijkt mij in de middelbare school al voldoende. Het ene boek is ook niet per se beter dan het andere: het is niet Harry Mulisch óf Lize Spit, niet Nicci French óf Hugo Claus. Dat is te betuttelend. Vraag jongeren wat ze zoeken in literatuur en geef ze de boodschap mee dat er voor elk wat wils is. Een puberpubliek is altijd wel geïnteresseerd in de liefde: dan kun je van ‘Harry Potter’ tot Shakespeare gaan. Als ik een recensie lees waarin staat: ‘Het is geen hoogstaand literair pareltje, maar het leest lekker weg’, dan denk ik: awel, ik zal het lezen en zelf beslissen wat ik ervan vind! (lacht) Laat jongeren gewoon lezen en laat hen zelf uitleggen waarom zij een tekst tof vinden: daardoor zullen ze veel meer nadenken over een tekst dan wanneer ze pakweg het metrum moeten bestuderen.»

HUMO Welke werken wisten het culturele vuur in jou aan te wakkeren?

LEMAIRE «Voor mijn toelatingsproef had ik ‘…zag jij misschien’ van Joost Zwagerman gekozen: een heel mooi, toegankelijk en emotioneel gedicht dat mij onmiddellijk aansprak. Ik was nog maar 17. De leerkracht vroeg: ‘Waarom vind je dat goed? Wat valt er jou in op?’ Zo kwam ik tijdens dat gesprek te weten waarom ik instinctief voor dat gedicht gekozen had.

»Ik heb toen ook Herman de Coninck leren kennen. Zijn ogenschijnlijk toegankelijke gedichten vind ik fantastisch. Elvis Peeters en Ingmar Heytze hebben voor mij die ingang gecreëerd, waardoor ik nu pas denk: ik heb zin om ‘Anna Karenina’ van Tolstoj eens te lezen! Het aantrekkelijke aan klassiekers is dat ik ze niet hóéf te lezen (lacht). Onlangs hadden we het in ‘De wereld van Sofie’ op Radio 1 over Queen Victoria en het victoriaanse tijdperk, met chroniqueurs als Charles Dickens. Door daar een hele week mee bezig te zijn, kreeg ik zin om Dickens te lezen. Dat is voor mij de juiste motivatie om een boek vast te pakken: nieuwsgierig zijn naar hoe en wat de schrijver vertelt.»

HUMO Zag jij ‘Culture Club’ op Canvas als een vormend programma?

LEMAIRE «De hele ploeg vond het belangrijk om niet belerend te zijn en weg te blijven van het onderscheid tussen hoge en lage cultuur. Dus niet (met plechtige stem): ‘We kennen de boeken van Dostojevski allemaal wel.’ We kennen die namelijk níét, maar als iemand zijn best doet om ze mij met veel passie te verkopen, dan wil ik ze misschien wel leren kennen.»

HUMO Ik herinner me de ‘Culture Club’-anekdote over de Franse dichter Paul Verlaine, die in de Brusselse Sint-Hubertusgalerij het pistool kocht waarmee hij wat verderop, boven een absintcafé, zijn tien jaar jongere amant Arthur Rimbaud zou neerschieten. Dat heb ik nooit geleerd tijdens mijn hoorcolleges literatuur.

LEMAIRE «Ik vond dat ook een fantastisch verhaal. Waarom vertelt niemand dat vóór je een gedicht van Rimbaud moet analyseren? Alsof het niet tof, spannend en persoonlijk mag zijn. Bill Bryson, één van mijn lievelingsauteurs, doet dat op fenomenale wijze: in ‘Een kleine geschiedenis van bijna alles’ schrijft hij de basiskennis van de geografie, geologie, sterrenkunde en biologie volledig uit. Die vakken hebben mij vroeger op school nooit geïnteresseerd, maar Bryson weet elke keer weer een heel leuk detail te vertellen waardoor je plots in de wereld van pakweg Isaac Newton wordt gesleurd. Je kunt mensen dus in heel veel meekrijgen, als je maar niet te hard benadrukt hoe groot en belangrijk het is.»

HUMO Een uitgelezen vraag voor een radiopresentatrice: is er muziek waar jongeren niet omheen kunnen?

LEMAIRE «Wie ben ik om te zeggen dat je absoluut de nieuwe van Arcade Fire moet gehoord hebben? Ik kan dat goed vinden, maar het zal mijn buurman totaal niets doen, en dat is prima. Ik vind het wel belangrijk dat ik achter het merendeel van de platen sta die in mijn radioprogramma aan bod komen. Mijn persoonlijke smaak zit in mijn playlists verweven, omdat het het programma ten goede komt als ik enthousiast kan zijn over de muziek die ik aan- en afkondig.»

'Cultuur werkt verbindend en troostend. Er is niets zo mooi als in een boek of een gedicht iets lezen waarvan je denkt: die redenering heb ik ook al gemaakt!'

HUMO Heeft een schilderij je ooit weten te ontroeren?

LEMAIRE «Nee, maar ik zou dat wel graag eens meemaken. Ik ben niet zo visueel ingesteld: ik word eerder geraakt door iets wat ik hoor of lees. Ik kan bijvoorbeeld ook geen films onthouden. Het is al meermaals voorgevallen dat ik na anderhalf uur plots denk: tiens, heb ik deze film al niet gezien? (lacht)

»Kamagurka heeft in ‘Culture Club’ eens minutenlang enthousiast verteld over hoe mooi het zwart van een mouw in een schilderij van Rubens is. Dan denk ik: wauw, inderdaad! Maar ook dan moet ik de verhalen bij de kunstwerken te horen krijgen vóór ik iets heel mooi kan vinden.»

HUMO Hoe zou jij jongeren op het belang van cultuur wijzen?

LEMAIRE «Cultuur werkt verbindend en troostend. Ik vind niets zo mooi als in een boek of een gedicht iets lezen waarvan ik denk: die redenering heb ik ook al gemaakt! Of: juist, zó voelde ik mij toen iemand dat tegen me zei. Dat iemand gebeurtenissen en emoties kan laten binnenkomen op een manier waarin je jezelf herkent, vind ik heel belangrijk. Dat je je daardoor niet alleen voelt, is troostend.

»Het omgekeerde is ook interessant: als ik een werk niet snap, denk ik: ik zit precies anders in elkaar dan jij. Cultuur verrijkt je wereldbeeld: je ziet wat mensen maken, waarover ze nadenken en hoe ze een weg zoeken om ermee naar buiten te komen. Het feit dat er ruimte is voor dingen die ons in eerste instantie niet meteen vooruithelpen, vind ik heel mooi.»


Peter Hinssen ‘wiskundig juweeltje’

HUMO Hoe schat u als technoloog het belang van cultuur voor de toekomst in?

PETER HINSSEN (technologie-ondernemer en schrijver) «Cultuur zal relevanter dan ooit worden. We leven nu al in een wereld waarin technologie de maatschappij verandert. Veel jobs zullen geautomatiseerd worden, maar creativiteit kun je niet zomaar automatiseren. En cultuur scherpt de creativiteit aan: ze laat je op een briljante manier anders naar de wereld kijken.

'Cultuur wordt steeds relevanter want creativiteit kun je niet automatiseren.'

»Ze moet wel aangenaam om te consumeren zijn. Daarom zou ik jongeren sciencefiction aanraden. Iedereen wil nadenken over de toekomst, en dat is exact wat in dat genre aan bod komt. Ik was als tiener al een grote scifi-fan en die liefde is alleen maar gegroeid. De wereld van de sciencefiction bevat veel rijke verhalen en wijsheid. Technologie evolueert zo snel dat veel van wat vroeger nog ver weg leek, achteraf gezien eigenlijk heel dichtbij was. ‘Black Mirror’ is wat dat betreft een prachtige serie. Daarin wordt een dystopische wereld geschetst, maar een aantal elementen uit de eerste reeks waarvan we toen dachten dat die er bij de haren bij gesleurd waren, zijn normaal geworden. Ook de serie ‘Westworld’, waarin mensen met robots samenleven, is een bron van inspiratie en levert mooie discussies op.

»Ik heb onlangs de oude ‘Star Trek’-films herbekeken: fascinerend! ‘Star Trek’ gaat eigenlijk over filosofie en ethiek. De personages reizen telkens naar een nieuwe planeet en komen altijd in situaties terecht die niet zwart-wit zijn, en daardoor tot nadenken aanzetten: ‘Alles is hier anders. Wat zouden we doen? Gaan we helpen? Mógen we eigenlijk wel ingrijpen?’ Ze worden telkens geconfronteerd met een andere cultuur, filosofie en levenswijze. Mijn zoon is niet zo’n boekenwurm: een boek over ethiek zou er bij hem moeilijk ingaan. Maar hij smult van ‘Star Trek’. Daarna discussiëren we er samen over: ‘Waarom hebben ze dat gedaan? Waarom mochten ze dat eigenlijk niet doen?’»

HUMO Welke boeken zou u aanraden aan jongeren die wel graag lezen?

HINSSEN «‘Foundation’ of ‘I, Robot’ van Isaac Asimov. Zelfs vijftig jaar later blijven het mooie verhalen. ‘I, Robot’ beschrijft de wetten waarmee we met machines moeten omgaan. Wel, de drie roboticawetten van Asimov zijn begrippen geworden. Hoe meer wij in het dagelijkse leven met robotten moeten omgaan, hoe accurater en relevanter zulke boeken worden.

»Ecologie is dezer dagen een heel belangrijk thema, maar Stanislaw Lem beschreef in 1961 al een ecologische toekomst in ‘Solaris’! Wie geïnteresseerd is in de wereldpolitiek, raad ik ‘The Three-Body Problem’ van Cixin Liu aan. Daarin kijkt hij naar de technologische toekomst tegen de achtergrond van de Chinese Culturele Revolutie. Het heeft me erg veel inzichten geboden. Blijkbaar is het ook één van de favoriete boeken van Barack Obama

HUMO Weten ook andere literaire genres u te bekoren?

HINSSEN «Zeker. Ik heb heel veel gelezen als kind. Ik ben het product van mijn ouders: mijn vader was ingenieur en mijn moeder was gefascineerd door literatuur. Via mijn vader kreeg ik de techniek ingelepeld, via mijn moeder de liefde voor taal en boeken: een ideale combinatie (lacht). Ik merk dat ook bij mijn dochter: ze kan met een boek in bed kruipen en plots merken dat het al halfdrie ’s nachts is: ‘Oei, ik moet nog slapen!’

»Ik heb getwijfeld om Germaanse te studeren, maar ik had gelukkig veel vrienden die voor die richting gekozen hadden. Ik vond het altijd triestig als ik hen hoorde zagen: ‘Ik moet wéér een boek lezen.’ Wat een luxe! Ik wilde per se de boeken lezen die zij te moeilijk vonden: ‘Gravity’s Rainbow’ van Thomas Pynchon, bijvoorbeeld.»

HUMO Gaat u in de muziek ook op zoek naar technische hoogstandjes, zoals het werk van Kraftwerk?

HINSSEN «Kraftwerk heb ik altijd heel goed gevonden. Maar ik kan evengoed genieten van klassieke muziek. Eén van de mooiste boeken die ik ooit heb gelezen, is ‘Gödel, Escher, Bach’ van Douglas Hofstadter. Ik kreeg het in handen toen ik een student was en ik was van mijn sokken geblazen. Het gaat over hedendaagse filosofie en is wetenschappelijk onderbouwd. Kurt Gödel is één van de pioniers op het vlak van hedendaagse filosofie, Maurits Cornelis Escher is de kunstenaar die ons een wereld toonde vol structuren en patronen die mathematisch klopten, maar toch niet echt was, en Johann Sebastian Bach is een muzikaal genie. Hofstadter ontleedt zijn fuga’s op een wiskundige manier, waardoor je niet alleen begrijpt waarom zijn muziek zo mooi is, maar ook waarom het intrinsiek zo perfect is: een fuga is een wiskundig juweeltje. Het bestaat uit een aantal melodielijnen die met elkaar verweven zijn, en de relatie tussen die melodielijnen is heel belangrijk. Literatuur, muziek, wetenschap en filosofie worden in dat boek op een prachtige manier gecombineerd: wauw!»

HUMO Weten kunstwerken hetzelfde enthousiasme bij u op te wekken?

HINSSEN «Absoluut. Ik ben geen kunstkenner, maar ik hou enorm van de creativiteit die moderne kunstenaars in hun werken steken. Mijn bedrijf doet af en toe iets voor de Amerikaanse supermarktketen Walmart. Het hoofdkantoor bevindt zich in het noordwesten van Arkansas, in het stadje Bentonville. De dochter van oprichter Sam Walton heeft zich de voorbije decennia alleen maar met moderne kunst beziggehouden en ze heeft daar een prachtig museum laten bouwen, het Crystal Bridges Museum of American Art, dat trouwens door de Belg Lieven Bertels wordt geleid. Telkens als ik in Bentonville ben, ga ik erheen. Daar staat bijvoorbeeld één van de spinnen van Louise Bourgeois. De manier waarop ze een beeld uitvergroot en daar spelenderwijs emoties in legt, vind ik heel mooi. Als je tweehonderd jaar geleden ergens zo’n spin neergezet zou hebben, dan zouden de mensen er bang van geweest zijn. Maar op een bepaalde manier hééft het iets.

»Vorige zomer ben ik in het Guggenheim in Bilbao naar de tentoonstelling van de Portugese kunstenares Joana Vasconcelos gaan kijken. Zij maakt levensgrote werken die uit alledaagse gebruiksvoorwerpen bestaan. Met stiletto’s van 5 meter hoog die uit kookpotten opgebouwd zijn, wil ze de vrouwelijke evolutie aantonen: van de vrouw aan de haard naar de vrouw die zich op een andere manier kan tonen. Heerlijk wat er in zo’n beeld vervat zit! Veel mensen hebben moeite met moderne kunst, maar voor mij zijn dat niet ‘zomaar wat kookpotten’.»

HUMO Loopt u weleens het theater binnen?

HINSSEN «Nee. Als laatstejaarsstudent heb ik voor het Gentse cultuurbuffet gewerkt: in de studentenrestaurants moesten we theatertickets verkopen aan studenten. Het werd niet goed betaald, maar ik deed het graag, en ik mocht gratis naar het theater. Met mijn toenmalige vriendin, die nu mijn vrouw is, heb ik toen waarschijnlijk een overdosis modern theater gekregen, waardoor ik er nu geen fan meer van ben. De zoveelste ‘Wachten op Godot’ was er te veel aan (lacht).»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234