De culturele-bagage-rage (2): Wat u zeker gezien, gehoord en gelezen moet hebben

Cultuur schmultuur? Dat jongeren niet de grootste cultuurvreters zijn, is genoegzaam bekend. Maar hoe we van hen alsnog kunstminnende volwassenen kunnen maken, is minder voor de hand liggend. We vroegen het aan psychiater Dirk De Wachter, Klara-netmanager Chantal Pattyn en Milo Rau, artistiek directeur van het theatergezelschap NTGent.

'Je moet je kinderen een klein beetje liefdevol mishandelen'


Dirk De Wachter: ‘Scherpe kantjes’

HUMO Uit recent onderzoek van hogeschool Odisee blijkt dat de taalvaardigheid van onze studenten daalt. Hebt u daar als professor in de afgelopen jaren iets van gemerkt?

DIRK DE WACHTER «Ik geef les aan toekomstige medici en paramedici. Voor één van mijn cursussen laat ik ze een paper schrijven, en meestal zijn dat goede teksten. Maar af en toe kom ik toch dingen tegen waarvan ik denk: hoe is dat nu toch mógelijk? Zo was er vorig jaar een studente die tot tweemaal toe ‘overleiden’ had geschreven in plaats van ‘overlijden’: daar viel ik toch halvelings van achterover. Ik vroeg haar of haar tekstverwerker geen rood streepje onder dat woord had getrokken, maar ze was zich van geen kwaad bewust.

»Het helpt niet om daar apocalyptisch over te denken, maar ik deel de bezorgdheid van de onderzoekers: het is beter om al waakzaam te zijn voor het helemaal misloopt.»

HUMO Was u als 18-jarige een gretige lezer?

DE WACHTER «‘Gretig’ is een understatement, ik vrát boeken. Ik ben onder meer psychiater geworden door ‘De avonden’ van Gerard Reve. Rond mijn 15de bespraken we in de les Nederlands boeken als ‘De komst van Joachim Stiller’ van Hubert Lampo en Johan Daisnes ‘De man die zijn haar kort liet knippen’. Volgens de leraar waren we nog te jong voor ‘De avonden’, waarop ik dat boek diezelfde avond nog in de bibliotheek ben gaan halen. Ik heb het de hele nacht liggen lezen: on-ge-lo-fe-lijk. Het was een andere tijd: ik kwam uit een dorp, er was nog geen internet en ik wist niets van de wereld. ‘De avonden’ behelst de monologue intérieur van het hoofdpersonage Frits van Egters. Ik herkende me heel erg in hem, want voordien dacht ik dat ik de enige in mijn dorp was die gedachten had. Dankzij dat boek ben ik over psychoanalyse gaan lezen en kwam ik uit bij Sigmund Freud, Carl Gustav Jung en Alfred Adler. ‘De avonden’ heeft dus een enorme impact op mij gehad: het heeft een opening naar de psychiatrie gecreëerd in mijn geest.»

'Cultuur is niet de kers op de taart, maar de bodem ervan. Het is de basis van alles'

HUMO Zou u het nog steeds aanraden aan 18-jarigen?

DE WACHTER «Iedereen moet zijn eigen weg zoeken, maar als ik er tijdens lezingen over spreek, merk ik dat het de toehoorders nog steeds treft. ‘De avonden’ beschrijft een universeel thema dat nog steeds actueel is: de eenzaamheid van de jonge, grootstedelijke mens.

»Misschien is het nuttig voor deze reeks dat ik vooral focus op de artiesten die mij tijdens mijn jeugd geraakt hebben, omdat dat een periode is waarin je verwondering, schoonheid en levenslust als een spons opzuigt. Wat de popmuziek betreft, kan ik Leonard Cohen warm aanbevelen. Hij is op mijn 15de in mijn leven gekomen, heeft me bijgestaan in mijn donkere dagen en weet mij tot op de dag van vandaag aan te grijpen. Ik weet nog dat ik ’s avonds laat televisie aan het kijken was, toen plots de film ‘McCabe & Mrs. Miller’ van Robert Altman begon. Die soundtrack! Ik zie de openingsscène nog voor me: een cowboy die eenzaam door een sneeuwlandschap trekt, waarbij je een stem hoort zingen: ‘I told you when I came I was a stranger’ (uit het nummer ‘The Stranger Song’, red.). Ik was zo gefascineerd dat ik speciaal gewacht heb tot ik in de aftiteling zag aan wie die ongelofelijke stem toebehoorde. Ik heb toen de naam Leonard Cohen – op mijn vijftiende sprak ik dat nog uit als Leejonaard Cohan – op een briefje genoteerd dat ik de volgende dag aan een oudere vriend toonde. Die zei: ‘Dat is een Canadees, mijn broers hebben platen van hem!’ De week nadien kreeg ik zijn ‘Greatest Hits’ in handen geduwd, en nog steeds vind ik dat de meest ongelofelijke muziek en de meest ongelofelijke teksten ooit in de popmuziek. De tijdloosheid, gelaagdheid, donkerte en eenzaamheid van die teksten! Hij is twee jaar geleden gestorven, maar ik heb zeven concerten van hem gezien en heb al zijn muziek.

»En wat straf is: op zijn laatste plaat, ‘You Want It Darker’, citeert hij mij in het laatste nummer ‘String Reprise/Treaty’: ‘It’s over now the water and the wine / We were broken then but now we’re borderline.’ (Enthousiast) Dat is helemaal waarover ik schrijf in mijn boek ‘Borderline Times’! Het conflict en de neurose: hij verwoordt dat op een geniale manier. Dat een man die ik overal citeer in mijn boeken en lezingen mij zélf onbewust en compleet toevallig citeert, is het mooiste wat hij mij kon geven. Dat is wat goede kunst doet: ze laat je een gedachtegoed delen met de kunstenaar, waardoor je een zielsmaatje vindt. Prachtig.»

HUMO Hebt u ook zielsmaatjes gevonden in de schilderkunst?

DE WACHTER «De schilder die mij het meest treft, is Francis Bacon. Ook hij is op mijn 15de in mijn leven gekomen: een echte aha-erlebnis. Mijn vader had veel boeken over klassieke schilderkunst, die ik weleens doorbladerde. In één van die boeken was er een hoofdstuk over hedendaagse kunst, met een klein prentje van ‘The Screaming Pope’. Ik dacht: wat is dat hier, jong? Als ik één schilderij uit de hele kunstgeschiedenis zou mogen kiezen om in mijn boekenkamer te hangen, dan wel de ‘The Screaming Pope’-versie die in het Des Moines Art Center hangt.»

HUMO Hebt u ook filmtips voor de jongeren?

DE WACHTER «De meest fantastische film die ik ooit gezien heb, is ‘Eraserhead’ van David Lynch. Ik was 20 en compleet van mijn sokken geblazen: ‘Dit is waar het écht over gaat: he caught the darkness.’ De film is als een opname uit het onderbewuste van de menselijke geest, waarin ik mij ten volle kon herkennen. Dat personage dat in de beginscène door dat desolate landschap loopt! Ik heb die hele film met ingehouden adem bekeken.

(Plots) »Het gevaar bestaat dat alles waarover ik praat, overkomt als intellectualistisch, snobistisch en bekakt, maar dat is absoluut mijn bedoeling niet: ik gruwel van dat soort elitarisme. Als de Rode Duivels bijna wereldkampioen worden, dan vind ik dat ook plezant. Maar cultuur is voor mij heel belangrijk. Morgen vertrek ik naar Weimar om de ‘100 jaar Bauhaus’-tentoonstelling te bezoeken en daarna ga ik naar de Biënnale van Venetië.»

HUMO Hoe zou u jongeren overtuigen van het belang van cultuur?

DE WACHTER «Het is de basis van alles. Cultuur is niet de kers op de taart, maar de bodem ervan – die kers is meestal maar een versuikerd stukje plastic zonder veel smaak. De kwaliteit van de taart hangt af van de kwaliteit van de bodem. Daar komt alles op terecht: de slagroom, de crème au beurre en het fruit. En die bodem moet zowel smeuïg als stevig zijn.

»Een schilderij dat bij de gordijnen past, is geen kunst, maar decoratie. Een kunstwerk moet voor mij betekenis en zin aan het leven geven en het leven grondig weerspiegelen. Dat betekent niet dat het niet mooi, leuk of grappig mag zijn, maar het moet wel refereren aan een grond, een worteling, een identiteit. Nu, laten we wel wezen: ook de kunstwereld is oppervlakkig en draait om geld. Maar maatschappijkritische werken die ons laten reflecteren over de wereld, zijn heel waardevol.

»Ik ken een aantal kunstenaars en er zijn er ook al een paar op consultatie gekomen: het zijn worstelende mensen. Het is een genoegen om die creatievelingen van nabij te mogen volgen. Ik geef lezingen op vernissages en krijg dan weleens een kunstwerk cadeau. Mijn hele huis is één Wunderkammer van geschonken kunstwerken. En ik heb het geluk dat mijn geliefde die passie deelt. Als wij op reis gaan, bezoeken we samen tentoonstellingen of voorstellingen. Ik denk zelfs dat het de sleutel is voor onze gehechtheid. Cultuur is dus ook in de liefde van cruciale betekenis voor mij.»

HUMO Vindt u dat cultuur jongeren door de strot geramd moet worden?

DE WACHTER «Ja (lacht). Ik zeg altijd al lachend: ‘Je moet je kinderen een klein beetje liefdevol mishandelen.’ Mijn vrouw en ik namen onze kinderen in de buggy mee naar tentoonstellingen vol bizarre en onbegrijpelijke toestanden. Ondertussen zijn ze volwassen, maar ze zijn daardoor wel alle drie op een heel verschillende manier in cultuur geïnteresseerd — zo slecht zal dat dus niet geweest zijn. Ik herinner me dat we eens naar een voorstelling gingen waar teksten van Kafka op muziek van de twintigste-eeuwse componist György Kurtág gebracht werden. Onze jongste was nog een kleuter, en er stapte een dame kwaad op ons af: ‘Schandalig dat je je kinderen dat aandoet!’ Ik voelde mij daar wel wat ambetant over – Kurtag was inderdaad misschien over the top – maar alleen maar leukigheid en voorgekauwde, makkelijke consumptiecultuur aan je kinderen aanbieden, lijkt mij ook geen goede opvoeding. Er mag weleens een scherp kantje aan zitten.»

HUMO Hebben uw kinderen nooit van hun oren gemaakt?

DE WACHTER «Natuurlijk zijn kinderen niet enthousiast over de vijftiende zaal Rubens: ‘Ik ben het beu! Wanneer gaan we naar de speeltuin?’ Maar opvoeden is gezaag kunnen toelaten. Mijn ouders namen mijn broer en mij ook mee naar cultuursteden als Firenze, Pisa, Ravenna en Rome, en daardoor zijn we nog steeds gefascineerd door de renaissance en de barok. Cultuur moet wezenlijk vooropgezet worden in het gezin én in het onderwijs: enkel zo kan kunst alle lagen van het jonge leven doordesemen.»


Chantal Pattyn: ‘Rampzalig onderwijs’

CHANTAL PATTYN «Cultuur staat zo ongeveer op mijn voorhoofd getatoeëerd: het is waarvoor ik ’s ochtends opsta en waarmee ik ’s avonds ga slapen. Net zoals een sportjournalist alle wedstrijden volgt, bezoek ik maniakaal alle nieuwe tentoonstellingen, ga ik naar het theater en lees ik zoveel mogelijk nieuwe boeken. Al gebruik ik liever het woord ‘kunst’ dan ‘cultuur’, want álles is tegenwoordig cultuur – denk maar aan de populaire eet- en tuincultuur.

»De kracht van verbeelding is heel belangrijk. Als je met kunst bezig bent, moet je je openstellen voor iets wat je initieel misschien niet zult begrijpen. Kunst heeft de kracht om veel vragen op te roepen waarvan je niet eens wist dat ze hoefden gesteld te worden. Hoewel je geen antwoorden op die vragen krijgt, leer je daardoor wel omgaan met een zekere complexiteit. Waarom blijven mensen boeken lezen? Omdat die ons dingen laten inzien of een ander perspectief bieden, omdat we erdoor meegesleept worden of omdat goede literatuur simpelweg bedwelmend is. Verbeelding is trouwens geen privilege van de kunst. Je hebt die ook nodig in de wetenschappen, om te koken, of in de opvoeding van je kinderen.

»Er worden via de kunstwereld heel veel verhalen aangereikt. Ik ga om de twee jaar naar de Biënnale van Venetië, kijk mij daar een week suf, en kan vervolgens twee jaar teren op alle indrukken die ik heb opgedaan. Fantastisch!»

'Ik ben in een omgeving opgegroeid waar het belang van cultuur nihil was. En wat je niet hebt, gaat je dan mateloos intrigeren'

HUMO Voelde u die honger naar kunst ook al op jonge leeftijd?

PATTYN «Ja, omdat ik in een omgeving ben opgegroeid waar het belang van cultuur nihil was. Wat je niet hebt, gaat je dan mateloos intrigeren. Ik zat als klein kind in allerlei boeken te kijken, maar nog belangrijker zijn de mensen die me hebben meegetrokken in die wereld. In de humaniora had ik een fantastische leraar Frans die ons dingen deed lezen waarvan ik geen snars begreep, maar die ik net daardoor ook nooit vergeten ben. Ik was veel te jong om André Gide, Camus of Sartre te begrijpen, maar je wist tenminste: ‘Dit bestáát! Zulke dingen mogen geschreven worden!’ Daardoor ging er een nieuwe wereld voor mij open: zonder hem had ik die nooit ontdekt.

»De meeste 18-jarigen die nu het secundair onderwijs verlaten, hebben wellicht geen idee meer wie Mozart was. Laat staan dat ze weten wanneer hij geleefd heeft of dat ze zes belangrijke werken van hem kunnen opnoemen. Dat geldt ook voor Rubens en Ensor. Het is betreurenswaardig dat daar in het onderwijs blijkbaar te weinig plaats voor is. Men lijkt het belang van artistieke kennis en verbeelding te onderschatten, wat ik rampzalig vind.»

HUMO Waarom is het belangrijk dat jongeren weten wie Mozart, Rubens en Ensor zijn?

PATTYN «Omdat ze deel uitmaken van het erfgoed dat onze Europese identiteit bepaalt. Er zijn nu al kaarten te koop voor de Van Eyck-tentoonstelling in het Gentse MSK, hoewel die pas volgend jaar van start gaat. Die drang naar cultuur ís dus aanwezig, maar dan is het wel vervelend dat een 18-jarige niet weet wat het Lam Gods is.

»Nu, ik wil niet te pessimistisch zijn, want veel jongeren zijn creatief bezig. Wie geobsedeerd is door hiphop, is ook met taal bezig. En wie naar de HBO-reeks ‘My Brilliant Friend’ kijkt, die gebaseerd is op de roman van Elena Ferrante, krijgt een literaire kijkervaring mee. We hoeven dus zeker niet vast te houden aan de oude manieren om jongeren warm te maken voor kunst.

»Nog belangrijker dan die nieuwe methodes: enthousiaste mensen die fantastisch kunnen vertellen. Jongeren die iets willen bijleren over klassieke muziek, beveel ik Klara’s YouTube-kanaal ‘Iedereen klassiek’ aan: Sander De Keere zal hun perfect uitleggen waarom pakweg Mozart zo belangrijk is. Of neem nu onze podcast ‘De Bourgondiërs’ met Bart Van Loo: die gaat zowel over geschiedenis als over kunst, en iedereen is er dankzij Van Loos magistrale vertelwijze verslaafd aan.

»Vroeger luisterde ik ’s vrijdags altijd naar het radioprogramma ‘De groote magazijnen’, waarin de legendarische theaterrecensent Wim Van Gansbeke vertelde wat hij de avond ervoor had gezien. Zelfs als je geen knijt van theater kende, was dat ongelooflijk boeiend om naar te luisteren. Ik wilde dat ook allemaal gaan bekijken. Soms zei hij rechtuit dat het op geen zak trok: nog beter! (lacht) Ik maak op Klara het kunstprogramma ‘Pompidou’, waarin Christophe Vekeman wekelijks langskomt. Het is fantastische radio wanneer hij vakkundig een boek de grond in boort: héérlijk. Het is ook maar als je bezeten bent door iets, dat je er heel kritisch over kunt zijn. Ik heb onlangs op tv gezegd dat er in de kunstwereld heel veel shit wordt gemaakt: bagger die ik daarvoor over mij heen gekregen heb! (Mompelt) Alsof iedere voetbalwedstrijd even fantastisch is. Ik verdedig kunst over de hele lijn, maar je moet ook eerlijk zijn. Er is slechts plaats voor één Luc Tuymans en één Dries Mertens

'Kunst heeft de kracht om vragen op te roepen waarvan je niet eens wist dat ze hoefden gesteld te worden'


HUMO Hoe kunnen jongeren slechte kunst herkennen?

PATTYN «Je wordt door iets gegrepen of niet. Als er één ding is waarover mensen het écht oneens kunnen zijn, dan is het wel kunst. Ik heb gisteren in Parijs een tentoonstelling bezocht van een kunstenaar wiens naam ik niet ga noemen: het liet me steenkoud, hoewel er honderdduizenden dollars voor zijn werk worden betaald. Betekent dat dat die kunstenaar slecht is? Nee, maar zelf heb ik er niets aan. Niets aan te doen. Er is ook geen recept voor goede muziek. Niet alle platen van Radiohead zijn even revolutionair, hoe goed Thom Yorke ook is.

»Na al die jaren voel ik wel dat de eerste indrukken onvergetelijk blijven. De eerste keer dat je voor een Gerhard Richter staat! Mijn eerste keer Rosas (het dansgezelschap van Anne Teresa De Keersmaeker, red.) zal ik ook nooit vergeten: die meisjes met hun bottinekes! Dat vrouwbeeld was toen niet gekend: ik wist niet dat vrouwen zo mochten dansen. Ik werd daar zelf iemand anders van.»

HUMO Wat zou u jongeren aanbevelen van wie u de nieuwsgierigheid hebt gewekt?

PATTYN «Ik raad hun aan meteen met de heel goede dingen te beginnen. Ga eens tweeënhalf uur zitten voor een live opera van Mozart of Wagner: je zult niet weten wat je meemaakt. Ga naar een Shakespeare-voorstelling in plaats van één van zijn toneelstukken te lezen. Lees de klassiekers: Dostojevski, Tolstoj, Toergenjev, Flaubert, Camus… Zodra je daaraan begint, zul je merken hoe revelerend het is. Ga naar Campo, de Vooruit, het Kaaitheater en Theater aan Zee: daar toont men werk van heel veel jonge mensen. Ik ben er ook zo ingerold: je begint naar werk te kijken van je eigen generatie, en daarna ga je verder. Probeer te achterhalen of het iets voor jou is, en leer ermee te leven dat kunst altijd kan mislukken.

»Ik voed mijn 10-jarige zoon op met oog voor schoonheid en belangstelling voor geschiedenis, en dat werkt fantastisch. We zijn net naar Brazilië geweest, en die trip stond in het teken van architectuur en kunst. We zijn alle gebouwen van Oscar Niemeyer gaan bekijken, wat hij heel plezant vond: ‘Mama, wat een rare gebouwen, zeg!’ We zijn ook tégen kunst op rotondes: iedereen haat die dingen omdat het meestal gedrochten zijn die door locals gemaakt worden. Dan rijden wij daar een toertje rond terwijl we ‘Boe!’ roepen (lacht).»

HUMO De Belgische kunstenaar Paul Van Hoeydonck zei eens: ‘Ik vraag mij af hoe zinvol het is om mensen culturele bagage mee te geven. Dat maakt het leven alleen maar moeilijker. In de confrontatie met kunst word je gedwongen vragen te stellen die je niet kunt beantwoorden. Het is veel eenvoudiger en gezelliger om met een caravan aan een rivier in Frankrijk te staan.’

PATTYN «Maar als je lang genoeg naar die rivier kijkt, zullen de existentiële vragen ook opborrelen. ’t Is inderdaad makkelijker om ’s avonds in je zetel neer te ploffen en hapklare brokken tot je te nemen. Geen probleem mee, maar je kunt ook kiezen voor iets anders. Er is verdorie toch een reden waarom zeshonderdduizend mensen naar de Biënnale van Venetië gaan? Of naar de Documenta in Kassel? Waarom gaan mensen naar het Kunstenfestivaldesarts, waarbij ze op voorhand niet weten wat ze te zien zullen krijgen? Waarom is zoveel toerisme op cultuur gebaseerd en wil iedereen de Sixtijnse Kapel of de Mona Lisa zien? Omdat er een hele grote honger is die vaak onderschat wordt. Ik word er knettergek van dat de kunstwereld altijd wordt weggezet als een deel van het linkse establishment, terwijl die wereld ook heel divers is.

»Kunst heeft een hele grote maatschappelijke meerwaarde. Gisteren heb ik in Parijs de Belgische cultuurmanager Chris Dercon geïnterviewd, die nu het Grand Palais leidt. Voor de verbouwing daarvan heeft de Franse regering 466 miljoen euro uitgetrokken, wat aantoont dat ze geloven in het belang van kunst. Velen zullen daar niet blij mee zijn: dat geld zou ook in sociale woningen gestopt kunnen worden. Maar ik ben ervan overtuigd dat niemand het lang zou volhouden in een land zonder cultuur. Ik woon in Brussel, dat na de aanslagen in Parijs in lockdown ging. Anderhalve week geen cultuur: alle cinema’s en musea waren dicht en alle theatervoorstellingen waren geschrapt. Zelfs al woon je niet dagelijks een voorstelling bij, het idéé dat het plots niet kon, was enorm bizar. Een stad zonder cultuur is een dode stad.»


Milo Rau: ‘Geen karaoke’

MILO RAU «Ik denk niet dat jongeren geen interesse meer hebben voor cultuur. Het ligt eraan hoe je iets brengt. Gisteren speelde mijn voorstelling ‘Orestes in Mosul’ in Frankrijk, en de hele zaal zat vol jonge mensen – ook scholieren. Doorgaans is de helft van mijn publiek heel jong, en daar ben ik trots op. Als je iets maakt dat hen interesseert – een schandaal waarover ze gelezen hebben, bijvoorbeeld – en het op een aantrekkelijke manier brengt, dan zullen jongeren naar het theater komen (Raus voorstelling ‘La reprise’ handelde over de homofobe moord op de Luikenaar Ihsane Jarfi, eerder reconstrueerde hij in ‘Five Easy Pieces’ de zaak-Dutroux, red.).

»Het is simpel: wie herwerkte klassiekers op de bühne brengt, zal een oud publiek aantrekken, omdat het vaak al enkel de bourgeoisie is die naar het theater gaat. Maar ik vertel alles op een eenvoudige en emotionele manier, hoewel het onderwerp op zich redelijk complex kan zijn, zoals bij ‘Orestes in Mosul’ (een eigentijdse versie van Aeschylus’ ‘Oresteia’, gelinkt aan het IS-kalifaat in Mosul, red.). Dat is volgens mij de reden waarom mijn voorstellingen vaak uitverkocht zijn: die aanpak werkt voor iedereen.

»Nu, ik ging als als jongere zelf niet vaak naar het theater. Ik ging enkel omdat het deel uitmaakte van het leerplan: wanneer we in de Duitse les bijvoorbeeld ‘Faust’ van Goethe lazen, moesten we ook naar een ‘Faust’-opvoering gaan kijken. Lazen we in de Franse les Molière, dan gingen we ook naar een voorstelling van zijn werk kijken. Maar het zou voor mij absurd geweest zijn om dat in mijn vrije tijd te doen. Ik ging op vrijdagavond liever naar een concert of naar de cinema.»

'Ik raad alle jongeren aan om naar festivals te gaan. Wat is er cooler dan drie dagen rond te hangen en naar muziek te luisteren?'

HUMO Vond u die voorstellingen van Goethe en Molière saai? De vierde regel van het manifest dat u schreef voor NTGent, luidt: ‘De letterlijke bewerking van klassiekers op het podium is verboden.’

RAU «Als een stuk al honderd jaar opgevoerd wordt, dan is het nogal saai, ja. Ik hou van Tsjechovs ‘Drie zusters’ omdat het revolutionair was voor z’n tijd, maar nu wordt het enkel nog opgevoerd omdat een bourgeois publiek de titel kent. We moeten niet aan karaoke doen. We moeten onze eigen stukken maken, net zoals Tsjechov of Shakespeare dat destijds gedaan hebben.»

HUMO Een andere regel van uw manifest bepaalt dat een voorstelling de wereld moet veranderen. Is dat wat goede kunst doet?

RAU «Ik denk niet dat mijn werk een directe politieke lading heeft. Met die verandering bedoel ik: de omzetting van de woede die je voelt over iets, en daar als collectief een tegenbewijs voor geven. Als je uiting geeft aan je woede, kun je schoonheid vinden in de transcendentie ervan op het podium. Dat is wat kunst voor mij doet.

»Dat wordt echter niet altijd geapprecieerd. Onlangs nog werd ‘La reprise’ geannuleerd in Rio de Janeiro door de Braziliaanse president Bolsonaro. Er zijn al veel van mijn voorstellingen over de hele wereld geannuleerd, zowel uit politieke overwegingen als om privéredenen. Voor mij maakt dat op zich niet zoveel uit: ik behoor tot de generatie voor wie het fuck you-element op zich belangrijk is. Maar ik heb veel Braziliaanse vrienden die bang zijn dat Bolsonaro de volledige liberale maatschappij zal verwoesten. Waardoor ik toch vind dat Bolsonaro should go fuck himself.»

'Kunststudenten die minimalistische bullshit brengen, dat is het tegendeel van cool'

HUMO Genoteerd! Wat zou u onze jongeren aanraden op cultureel vlak?

RAU «De twee belangrijkste boeken uit m’n leven zijn ‘De weg naar Vlaanderen’ van Claude Simon en ‘Oorlog en vrede’ van Tolstoj. Die heb ik allebei gelezen als tiener, en ik raad ze ook aan alle tieners aan: ze tonen hoe de menselijke beperkingen overstegen kunnen worden in kunst, en hoe kunst dus alles kan doen wat je wilt dat ze doet. Wanneer je je eigen beperkingen kent en naar een voorstelling van Alain Platel of een optreden van Beastie Boys gaat, dan pas snap je de menselijkheid die daar echt wel in verwerkt zit. Als prille twintiger zag ik een dansvoorstelling van Sasha Waltz en Alain Platel: het was de eerste keer dat ik moest wenen tijdens een voorstelling. Ik werd van m’n sokken geblazen door de mix van puurheid en transcendentie.

»Ik was al van jongs af aan bezeten door boeken, films en muziek. Op mijn 13de begon ik op school de oude Grieken te bestuderen en las ik Euripides, Sophocles en Aeschylus. Zij zijn de fundamenten van onze cultuur. Mijn grootvader was bevriend met Heidegger, waardoor ik in contact kwam met filosofie en het werk van Russische realisten als Tolstoj en Dostojevski. Ik kon blíjven kijken naar de films van Lars von Trier, Ingmar Bergman en Rainer Werner Fassbinder: die sterke, maar tegelijk simpele, emotionele aanpak! Ik heb in mijn tienerjaren John Coltrane grijsgedraaid: erg complexe, maar ook extreem emotionele muziek. Al heb ik tussen mijn 14de en 20ste nog het meest naar de Brandenburgse concerten van Bach geluisterd: een werk van extreme schoonheid en een essay in variatie.

»Samen met mijn vader en een paar vrienden zat ik ook zelf in een band: mijn vader speelde bas, ik drumde en speelde af en toe piano. Ik ben uit die band gestapt toen ik op m’n 18de sociologie ging studeren in Parijs. Later ging ik naar Berlijn, waar ik in een elektropopband zat die ‘Boys ohne Balls’ heette (lacht). Tijdens de jaren 90 was ik verslingerd aan Beastie Boys, Rage Against the Machine en Nirvana. Ik raad alle jongeren sowieso aan om naar festivals te gaan. Wat is er cooler dan drie dagen rond te hangen en naar muziek te luisteren? Over het algemeen geldt: hoe meer je leest, beluistert en bekijkt op jonge leeftijd, hoe beter.»

HUMO Paul Van Hoeydonck zei ooit: ‘Modern theater in een notendop: iemand komt op het podium, breekt een stoel af, blijft nog vijftien minuten staan en dan valt het doek. Niet mijn ding.’

RAU (lacht) «Ik heb al gehoord over zulke voorstellingen: een saai product van onze bourgeoiscultuur. Kunststudenten die minimalistische bullshit brengen, dat is zowat het tegenovergestelde van de coolheid van de jeugd. Heel wat kunststudenten hadden eind jaren 90 kopieën van Rothko’s in hun keuken hangen – een huizenhoog cliché. Al moest ik wenen toen ik voor het eerst voor een Rothko stond: zo’n puurheid!»

HUMO Welke kunstwerken hebben u onlangs nog tot tranen toe bewogen?

RAU «Ik was erg geraakt door ‘Pain and Glory’, de recentste film van Pedro Almodóvar. Die toont wat het betekent om ouder te worden: het gaat over liefde en nostalgie. Als literatuurcriticus voor de Zwitserse televisie ben ik op Daniel Mendelsohns boek ‘An Odyssey: A Father, a Son, and an Epic’ gestoten. De zoon uit het verhaal is een leraar Grieks die met zijn vader, die op sterven ligt, alle plekken uit Homerus’ ‘Odyssee’ gaat bezoeken. De vader-zoonrelatie wordt behandeld in de vorm van een twaalfdelig episch gedicht. Normaal ben ik geen fan van familiekronieken, maar Mendelsohn heeft me toch helemaal weten in te pakken.»

HUMO Kunt u ter afsluiting aan onze jongeren duidelijk maken waarom cultuur zo belangrijk is?

RAU «Om terug te keren naar het voorbeeld van Coltrane of Bach: je zou kunnen zeggen dat het ‘maar wat klanken’ zijn die gecombineerd worden, maar ze worden op zó’n manier samengebracht dat ze je raken tot in het diepste van je ziel. Je kunt het effect van kunst vergelijken met dat van een liefdesrelatie: ze doen je allebei beseffen dat er dingen bestaan waar je voordien helemaal geen weet van had. En je woede of eenzaamheid transformeren in kunst, dat is gewoonweg prachtig.

»Volgens mij kun je vooral tussen je 15de en je 25ste iets op een directe manier creëren, omdat je op die leeftijd nog niet veel hebt meegemaakt. Daardoor wordt je simpele bestaan in het heden de bron om uit te putten. Hoe ouder je wordt, hoe meer levenservaring je opdoet en hoe meer verschillende dingen je begint te doen. Kijk naar The Beatles: die hebben al hun klassiekers geschreven toen ze nog piepjong waren. Of denk aan je eerste verliefdheid: die zul je ook onthouden voor de rest van je leven. En je tweede of derde kind krijgen is niet hetzelfde als je eerste kind verwelkomen, hoewel je ze allemaal even graag ziet. Net daarom moeten we onze tijd niet verdoen met bewerkingen en l’art pour l’art. We moeten onze eigen klassiekers creëren.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234