'De Europese identiteit bestaat, maar inmiddels zijn we erachter gekomen hoe oppervlakkig ze is' Politicoloog Robert D. Kaplan over 'Duister Europa'

‘Duister Europa’ is een nieuwe titel in het breed uitdijende oeuvre van reisschrijver en politiek analist Robert D. Kaplan, en daar ruk ik graag voor uit. We hebben elkaar in de afgelopen kwarteeuw geregeld gezien, hij reist genoeg om dat mogelijk te maken.

'Of je nu een progressieve of een conservatieve politicus bent, je moet altijd een rolmodel zijn: hoffelijk, vriendelijk, beschaafd. Donald Trump is geen van de drie'

Elf jaar geleden zaten we zelfs op exact dezelfde plek tegenover elkaar: in hotel Firean in Antwerpen. Noch aan het decor, noch aan Kaplan zelf is iets veranderd. Dacht ik, tot ik merk dat hij dit keer soms een zin afbreekt met een pijnscheut.

Robert Kaplan «Een paar weken geleden wist ik voor de eerste keer in mijn leven niet meer waar te kruipen van de pijn – een hernia. Ik was op reportage in Washington, en ze hebben me in een rolstoel naar het vliegtuig moeten duwen. Dan weet je gelijk weer dat je inmiddels 63 bent en niet de eeuwigheid hebt. Ik zie het als een aansporing om nog meer gefocust te zijn. Ik heb geen tien boeken meer te gaan, misschien drie of vier: dan kunnen het maar beter boeken zijn die téllen, zo spreek ik mezelf toe.

»Behalve een boek over Roemenië is ‘Duister Europa’ ook een boek over ouder worden. De fysieke energie voor het constante reizen, wat ik altijd gedaan heb, kan ik niet meer opbrengen. Zoals ik dwars door Afrika reisde, of met de moedjahedien in Afghanistan optrok, dat is er niet meer bij. Ik neem me voor om in mijn volgende boeken nog meer reflectie en analyse te stoppen. Daar zie ik de toekomst van het reisverhaal.

»Het gaat niet goed met het genre. Te veel reisschrijvers mikken op de massamarkt en spoeden zich weg van de literatuur. Zoals Bill Bryson, of die kerel wiens naam ik vergeten wil en die de wereld rondreist, alleen maar om te eten en te koken. Al even erg vind ik dat idee-fixe dat een reis een gevaarlijk fysiek avontuur moet zijn, een excentrieke prestatie. Ik combineer een reisverhaal liever met een reis door je boekenkast; op z’n best leidt reizen tot lezen.»

HUMO In dat verband staat er een pittig advies in uw boek: ‘Decimeer je bibliotheek. Breng je verzameling terug tot de essentie.’ En u hoopt zelf te komen tot een plankje van ocharme 25 Beslissende Boeken.

Kaplan «Een paar zekerheden kan ik je al wel toevertrouwen. ‘Bitter Lemons’ van Lawrence Durrell. Hij is vrij laat ontdekt door een groter publiek, maar voor mij is hij altijd essentieel geweest. Dit is een fantastisch boek over Cyprus, jaren 50, dat toont hoe je travel writing en politieke analyse kunt verbinden. Of ‘Political Order in Changing Societies’ van Samuel Huntington: mooi om te zien hoe een politiek wetenschapper ver boven zijn vak uit kan stijgen in een echt filosofisch werk, vol lelijke waarheden over de wereld. Ook bij romanschrijvers kun je harde waarheden vinden, want ze kunnen vanachter het masker van een personage de meest politiek incorrecte dingen zeggen. Ik ken eigenlijk geen betere buitenlandcorrespondent dan Joseph Conrad. En weet je welk boek nog een enorm effect had op mij? ‘Donau’ van Claudio Magris: een reis als een innerlijke, intellectuele oefening. Dat soort boek wil ik zelf telkens weer schrijven.»

HUMO Als ik zelf een plankje met Beslissende Boeken nastreef en er mag één Kaplan bij, welk boek adviseert u dan?

Kaplan «Jij beslist erover, maar zelf denk ik dat ‘Duister Europa’ mijn beste boek is, het best geschréven boek, het meest complete boek. Mijn redacteur en een aantal recensenten denken er net zo over, maar het zal niet goed verkopen. Ik heb geleerd dat er nauwelijks een verband is tussen de verkoopcijfers van een boek en de kwaliteit ervan. Hoeveel mensen willen een boek over Roemenië lezen? ‘Waar ligt dat?’ vragen ze me. ‘Ergens in Zuid-Amerika?’»


De Ultieme Dictator

HUMO De evidentste vraag eerst dan maar: waarom verknoopt een geboren New Yorker zijn leven met Roemenië? Na een eerste kennismaking als jonge twintiger, in 1973, bent u er voortdurend naar teruggekeerd.

Kaplan «Het is begonnen met een toevallige omstandigheid. In de tweede helft van de jaren 70 reisde ik lange tijd door Afrika en de Arabische wereld, en ik strandde uiteindelijk in Israël, totaal blut. Vandaag kun je je dat moeilijk voorstellen, maar mijn generatie maakte zich absoluut geen zorgen over de toekomst. Ik overleefde in Jeruzalem als freelancejournalist. Ik vond het een leuk land, ik maakte er vrienden en diende in het leger. Tot ik me als late twintiger ging afvragen: is dit het? Ben ik mijn leven niet aan het vergooien? En op dat moment stootte ik op een boek, weer zo’n beslissend boek dus, van de Canadees H. Gordon Skilling, ‘The Governments of Communist East Europe’. Een pocket die ik verslonden heb en die me enorm veel zin gaf om door Oost-Europa te gaan reizen. De enige plek waar ik vanuit Israël rechtstreeks naartoe kon, was Boekarest, want Roemenië en Israël onderhielden diplomatieke relaties.»

HUMO Als ik nog even in Israël mag blijven hangen: vreemd genoeg kan ik me geen teksten over Israël van uw hand bedenken. Uw toetreden tot het Israëlische leger verraadt allicht enig engagement ten opzichte van dat land?

Kaplan «Ik heb haast niets over Israël geschreven, dat klopt. Er is een tijd geweest dat ik vond dat ik dat land iets verschuldigd was. Maar bij het leger gaan zag ik toch vooral als een avontuur. Wel een avontuur dat nergens toe leidde, ging ik beseffen. En ik realiseerde me nog iets: ik bén geen Israëliër, ik wil iets anders dan een leven onder Joden, iets anders dan zo’n bestaan waarin je voortdurend met je neus op het Arabisch-Joodse conflict wordt gedrukt.»

HUMO U sneed de psychologische banden met Israël door, schrijft u. Het klinkt haast als een echtscheiding.

Kaplan «Je kunt het ermee vergelijken. Er speelde trouwens ook een scheiding mee, al was het geen moeilijke scheiding. Een vroeg huwelijk zonder kinderen, geen geld te verdelen: het leek haast alsof we nooit getrouwd waren geweest.»

HUMO En dan is er die wonderlijke metamorfose van uw persoonlijkheid, die u zelf zo omschrijft: ‘Mijn aankomst in Boekarest stond aan het begin van de mentale verandering die decennia later eindigde met de wens om midden in de winter in Maine te wonen.’

Kaplan «Absoluut, de Roemeense ambiance had een verregaand effect op mij. De droom van een mediterraan huis, Lawrence Durrell achterna, is daar geweken voor een koud, noordelijk realisme. Objectief bekeken was Roemenië in de jaren 80 een verschrikkelijk oord. De ene helft van de bevolking informeerde de geheime dienst over de andere helft, het leven was er haast tot een dierlijke staat teruggebracht. En toch voelde ik mij daar bevrijd, niet omdat ik ongevoelig was voor de miserie van de mensen, maar omdat ik eindelijk deed wat ik wou doen in het leven.

'Ik steunde de Iraakse oorlog omdat Saddam me aan Ceausescu herinnerde. Zo eenvoudig was het, denk ik achteraf.'

»Ik leerde er reizen. Ik kwam erachter hoe heerlijk ik het vond om in mijn eentje te eten, terwijl ik in een notitieboekje neerkrabbelde wat ik die dag had meegemaakt. Een aantal van die vroege notitieboekjes heb ik nog. Nog altijd als ik door Roemenië reis, voel ik me dicht bij de jonge reiziger die ik toen was, die in goedkope jeugdhotels logeerde. Het waren ervaringen die me later zouden helpen dingen te begrijpen en te analyseren – het is als geld dat je op de bank hebt staan.»

HUMO De excentrieke dictator die Roemenië leidde, Nicolae Ceausescu, heeft uw fascinatie allicht ook gevoed?

Kaplan «Ja, het was het meest onderdrukkende stalinistische systeem in het Oostblok. Ik heb de angst op de gezichten van de Roemeense afgevaardigden gezien als ze oog in oog met Ceausescu stonden. In mijn professionele leven stond hij toch voor de Ultieme Dictator. Vanwege de wreedheid van zijn regime, maar ook vanwege zijn excentriciteit, zijn gekte. Ceausescu was een archetypische dictator, ook al omdat Elena aan zijn zijde stond en in zijn laatste jaren het roer haast overnam – het klassieke fenomeen van de geslepen vrouw achter de dictatoriale troon, dat ik ook in het Joegoslavië van Milosevic heb meegemaakt.

»Vergeet ook niet dat dat land een unieke cultuur had. Een mengeling van het oude Griekenland en Rome, van een Grieks-orthodoxe religie en een Latijnse taal. Een Latijns eiland in een voornamelijk Slavische zee. En omdat het zo’n groot land is, heeft het heel gevarieerde en extreme landschappen. Ik ben er in de vroege jaren 80 dan ook voortdurend naar teruggekeerd, maar tussen 1985 en 1989 kreeg ik geen visum meer. Ik was persona non grata na mijn onthulling dat Ceausescu een deel van het stadscentrum wou opblazen. Pas in april 1990 kon ik weer langere tijd in Roemenië doorbrengen, kort voor de executie van Ceausescu dus. In de tussenliggende jaren was er niks veranderd: het land was knock-out geslagen door zijn leider.»


Mild Poetinisme

HUMO U deed toen onderzoek voor ‘Balkanschimmen’, een boek over de onmiddellijke toekomst van het etnisch verdeelde ex-Joegoslavië. Dat is zo donker dat het president Clinton naar verluidt heeft tegengehouden om daar tussenbeide te komen. Ziet u dat als één van de ‘vergissingen’ in uw leven, waar u het in ‘Duister Europa’ over hebt?

Kaplan «Nee, ik heb me nooit schuldig gevoeld over wat ik in ‘Balkanschimmen’ heb geschreven. In filosofisch opzicht was ik nog onrijp, maar ik heb toen wel gedaan wat een journalist moet doen: opschrijven wat er voor zijn neus gebeurt. Men heeft me verweten dat ik een verschrikkelijke determinist was, dat ik voormalig Joegoslavië vastpinde op zijn historische etnische verdeeldheid. Kon ik het helpen dat al die mensen toen in de vreselijkste etnische termen met me praatten? Een goed journalist, in mijn definitie, zorgt ervoor dat de lezer vijf jaar later minder verbaasd is over de ontwikkelingen die zich dan voordoen. En dat heb ik in dat boek beter dan wie ook gedaan. De Amerikaanse regering was toen blijkbaar zo naïef dat ze een rooskleurig beeld van de situatie behoefde vooraleer tussenbeide te komen, maar dat is niet mijn schuld. Ik was zelf voor een interventie, omdat de situatie er zo slecht uitzag.

'Ik zat ernaast met mijn steun voor een interventie in Irak, en dat heeft me enkele jaren lang een klinische depressie gekost'

»In Irak, daar heb ik me vergist, dat is een ander verhaal.»

HUMO U bleef de Amerikaanse interventie in Irak merkwaardig lang steunen, ook toen het zowat iedereen duidelijk was dat die tussenkomst voor méér terroristen in die regio gezorgd had in plaats van minder. Nog in 2005 zei u mij: ‘Sorry, maar ik zie veel vooruitgang in Irak.’

Kaplan «Ik steunde de Iraakse oorlog omdat Saddam me herinnerde aan Ceausescu. Zo eenvoudig was het, denk ik achteraf. Ik wou hem weg. Ik was zeker geen neoconservatief die dacht daar meteen de democratie te kunnen verspreiden. Vier maanden vóór de interventie schreef ik in The Atlantic dat we na een eventuele interventie meteen een sterk regime moesten installeren omdat Irak een sectair opgedeeld land was, zonder enige democratische traditie. Maar toch: net omdat ik mezelf altijd als een realist had gezien, stoorde het me geweldig dat ik ernaast zat met mijn steun voor een interventie in Irak.»

HUMO U faalde in uw eigen examen.

Kaplan «Precies, een betere formulering kan ik niet bedenken. Bedankt, zo zal ik het voortaan uitleggen. Interveniëren of niet, dat was dé vraag van het moment, en ik zat ernaast. Daar had ik enorm veel spijt van, het heeft me enkele jaren lang een klinische depressie gekost. Achteraf bekeken heeft die kwestie me nederiger gemaakt, en een betere schrijver, met genuanceerdere meningen in boeken als ‘Moesson’ en ‘De wraak van de geografie’.»

HUMO U bent al een keer of vijf in Davos uitgenodigd. Verwacht men in zo’n gezelschap geen scherp oordeel van het orakel Kaplan in plaats van een voorzichtige benadering?

Kaplan «Voorzichtig is het woord niet, want dat zou betekenen dat ik bang ben om te zeggen wat ik denk, en dat is niet zo. Mijn denken zelf is genuanceerder geworden. Ik heb geleerd minder lineair, minder deterministisch te denken. De toekomst kan je altijd verrassen, het kan altijd alle kanten op. Wie had twintig jaar geleden kunnen geloven dat Roemenië vandaag een veel liberalere en pragmatische regering zou hebben dan Hongarije, dat met Orbán een milde vorm van Poetinisme beleeft? Ik zou het omgekeerde voorspeld hebben.

'Onder Boris Jeltsin was Rusland geen bedreiging, omdat het opgeslorpt was door interne chaos.'

»Maar laat ik ook niet té hard zijn voor mezelf: ik heb ook veel dingen juist voorspeld. In een vroeg stadium signaleerde ik dat de Indische Oceaan, meer dan de Atlantische Oceaan of de Stille Zuidzee, het centrum van de 21ste eeuw zal zijn. En ik hoef er niet aan te herinneren hoezeer mijn opstel over Afrika uit 1994, ‘De komende anarchie’, bewaarheid is geworden.»


Het gevaar Gazprom

HUMO Laten we nog eens teruggaan naar Roemenië, zoals u zelf ook deed in 2014, om er ‘een land zonder thema’ aan te treffen.

Kaplan «Klopt. Op al mijn vorige reizen naar dat land was het communisme het thema, nu schoot het alle richtingen uit. Ik trof er een allegaartje aan, een kruising van de erfenis van het stalinisme en kapitalistische decadentie. Je had er politieke intriges, wat corruptie, maar niks speciaals, niks dramatisch. Het land wordt vandaag geregeerd door een ploeg centristische technocraten, het heeft een president die op het Westen gericht is en de corruptie bestrijdt. En dat is allemaal goed nieuws, dat land kan wat saaiheid gebruiken na zo’n dramatisch verleden.

»In feite heeft Roemenië een lange oorlog achter de rug, van 1914 tot 1989. Op de bezetting tijdens de Eerste Wereldoorlog volgde een semichaotisch interbellum, op de Tweede Wereldoorlog met een pronaziregime en honderdduizenden doden volgde een gruwelijk stalinisme. Pas in de 21ste eeuw is de economie van Roemenië gaan groeien met 3 à 4 procent per jaar, wat goed is in vergelijking met de rest van Europa. De normaliteit is eindelijk gearriveerd en dat is een zegening.»

HUMO Kort na uw laatste bezoek zorgde Poetin in Oekraïne voor een geopolitieke aardbeving in die regio. U verwachtte wel een nieuwe Koude Oorlog, maar dan één vanuit de Chinese-Amerikaanse rivaliteit. Hebben de Russen u verrast?

Kaplan «Niet helemaal. Ik had in 2012 en 2013 een aantal artikels over Rusland en Centraal-Oost-Europa gepubliceerd, ik zag de ontwikkeling wel. Onder Jeltsin was Rusland geen bedreiging, omdat het opgeslorpt was door interne chaos; onder Poetin heeft het land zijn subversieve activiteiten opgevoerd in de Baltische staten, in Oekraïne en in voormalige Sovjetrepublieken als Moldavië. De toestand lijkt me er minder gevaarlijk dan tijdens de Koude Oorlog, maar die landen zijn er wel aan herinnerd dat ze een groot, ondemocratisch land hebben als naaste buur.»

'Met de krimp van de Russische economie wordt de agressie naar buiten alleen maar groter, het is een compensatiemechanisme'

HUMO U reisde naar Moldavië, nu aan de frontlijn van de nieuwe Koude Oorlog. Veel mensen kwamen daar met kaarten aanzetten om te tonen hoe precair hun positie is. Aan u hoefden ze die kaarten eigenlijk niet te tonen, u hebt altijd al gewezen op het belang van de geografie voor de wereldpolitiek.

Kaplan «In de VS is het onder politieke wetenschappers mode te beweren dat geografie er niet meer toe doet, want het gaat vandaag om de globalisering, de technologie. Maar dat is een luxe die alleen mensen in geografisch voordelige streken zich kunnen permitteren. Als je Roemeen bent, of Moldaviër of Pool, kan je geografische positie nog altijd op een nachtmerrie uitdraaien, zoals in de 20ste eeuw, toen het zo gevaarlijk was om te dicht bij Stalin of Hitler te wonen. Op welk stuk van de wereld je je ook focust, geografie en alle dingen die eruit voortkomen – grondstoffen, toevoerlijnen, bevolkingsaantallen – blijven een doorslaggevend element.»

HUMO ‘Gazprom is vandaag gevaarlijker dan het Russische leger,’ kreeg u in Moldavië te horen, een land dat voor zijn energie volledig van Rusland afhangt.

Kaplan «Met de dalende energieprijzen kan dat nu veranderen. Maar het is alleszins nuttig te beseffen dat zulke landen misschien geen regelrechte invasie hoeven te vrezen, maar dat Rusland ook subtielere vormen van imperialisme aanwendt om landen van binnenuit te veroveren.»

HUMO De Russische beer kan wel brullen, maar is economisch te zwak om veel voor te stellen, zei Ian Buruma onlangs op deze pagina’s.

Kaplan «Rusland is gevaarlijk omdat het sterk is, maar het wordt nog gevaarlijker als het verzwakt. Met de krimp van de Russische economie wordt de agressie naar buiten alleen maar groter, het is een compensatiemechanisme.»



Vulgair en infantiel

HUMO Ook de huidige vluchtelingencrisis in Europa bekijkt u in uw boek vanuit een geografische invalshoek.

Kaplan «De migratiestroom die je vandaag ziet, is zeker niet zo uniek als de media suggereren. Europa was altijd verbonden met Afrika en Eurazië. Ik begrijp ook wel dat je met zo’n langetermijninzicht de huidige crisis niet oplost, maar het kan geen kwaad ze in een bredere context te begrijpen. Waar is de vluchtelingencrisis vandaag het ergst? In Griekenland, omdat Griekenland het dichtst bij het Midden-Oosten ligt, zo simpel is het. En omdat het een lange kustlijn heeft, en veel eilanden die per schip bereikbaar zijn. Waarom troepen de vluchtelingen vandaag samen in de Balkan? Omdat de Balkan historisch gezien altijd een doorgangsweg van het Nabije Oosten naar Centraal-Europa is geweest.»

'Het probleem met optimisten is dat ze vaak door de ontwikke­lingen verrast worden. Dan liever een constructief pessimisme, dat maakt dat je dingen probeert te ­voorkomen.'

HUMO Wat in de vluchtelingencrisis opvalt, is hoe zwak het Europese bewustzijn is. Elio Di Rupo, ex-premier van het ooit zo eurofiele België, vroeg zich onlangs in een interview af wat wij eigenlijk met Hongarije of Polen te maken hebben.

Kaplan «De Europese identiteit bestaat wel, maar inmiddels zijn we er ook achter gekomen hoe oppervlakkig ze is.»

HUMO De voorspelling ligt voor de hand, schrijft u, dat de oude demonen in Europa zullen terugkeren: ‘De EU zal uit elkaar vallen en coalities van landen zullen de wapens tegen elkaar opnemen, zoals zo vaak is gebeurd.’

Kaplan «1989 is op een kort interregnum uitgedraaid, in feite kun je de periode tussen de late jaren 40 en 2009, toen de economische crisis zich overduidelijk manifesteerde, als één lange fase in de geschiedenis zien, waarop nu een nieuwe fase volgt, en niemand kan voorspellen hoe die eruit zal zien. Maar dat van Iberië tot aan de Zwarte Zee een eendimensionale superstaat met één kleur zal ontstaan, is onwaarschijnlijk. Eerder zal het een heel gevarieerde neomiddeleeuwse lappendeken worden, met opkomende stadstaten, regionale machten en een aantal grote staten waar de nationale identiteit helemaal niet zal uitdoven. Wil de EU relevant blijven, wat ik hoop, dan zal ze een democratisering moeten ondergaan.»

HUMO U adviseert de Europeanen ook een ‘tragisch levensgevoel’, anders blijven ze zich wentelen in de illusie van veiligheid.

Kaplan «Wil je tragedies vermijden, dan moet je het tragische levensgevoel in stand houden. Het probleem met optimisten is dat ze vaak door de ontwikkelingen verrast worden. Dan liever een constructief pessimisme, dat maakt dat je dingen probeert te voorkomen.»

HUMO Constructieve pessimisten pleiten waarschijnlijk voor meer bewapening?

Kaplan «De veiligheid van Europa wordt op twee manieren bedreigd. Er is het terrorisme, het soort acties dat veel burgerslachtoffers maakt. Daar helpt geen sterker leger tegen, wel een sterkere politie en beter werk van de veiligheidsdiensten: telefoons aftappen, e-mails screenen, allemaal dingen waar democratische samenlevingen het moeilijk mee hebben, maar andere mogelijkheden tot bescherming zijn er niet.

»Daarnaast is er de traditionele bedreiging. Rusland, zeg maar. Daar is het belangrijk in te zien dat de versterking van de NAVO, met grotere bijdragen van de lidstaten, niet alleen onze veiligheid verhoogt, maar ook de Europese identiteit verscherpt – dubbele winst.»

HUMO Hoe sterk de NAVO is, hangt ook af van de volgende Amerikaanse president. Laten we daarmee eindigen in dit verkiezingsjaar voor de VS.

Kaplan «In Amerika is men nu druk bezig het presidentschap van Obama te evalueren. Ik vond hem noch vreselijk, noch buitengewoon. Hij zal herinnerd worden als een gemiddelde president. En als ik naar de lopende campagne kijk, zie ik in Amerika met Donald Trump en Bernie Sanders hetzelfde als in Groot-Brittannië met Jeremy Corbyn en in Hongarije met Viktor Orbán: er is een enorm reservoir van woede van mensen die nooit tot de upper middle class zijn kunnen doordringen en vandaag, nu de middenklasse krimpt, wegzakken richting armoede, terwijl slechts weinigen van de globalisering profiteren en erop vooruitgaan.

»Voorts zie je de invloed van de nieuwe media op de campagne, met Twitter en al dat soort dingen. Een serieus debat is onmogelijk geworden, want dat veronderstelt dat je naar iemands argumenten luistert in plaats van ze te ridiculiseren. Men heeft ons een vulgaire, infantiele publieke omgeving opgedrongen. Combineer dat met zoveel mensen die boos zijn om economische redenen, en je krijgt een fenomeen als Donald Trump.»

HUMO Een fenomeen dat u zorgelijk stemt?

Kaplan «Ik maak me enige zorgen, ja. Het is nu even mode om te beweren dat Trump als president best mee kan vallen: hij zou de nieuwe Reagan zijn, en van de oude werd ooit ook gedacht dat hij oorlog zou brengen. Maar die vergelijking loopt mank. Voor hij president werd, had Reagan acht jaar lang met succes Californië bestuurd, de grootste en ingewikkeldste staat van de VS. Donald Trump heeft geen enkele ervaring als politiek bestuurder. En nog iets: of je nu een progressieve of conservatieve politicus bent, of van welke kleur dan ook, je moet altijd een rolmodel zijn: hoffelijk, vriendelijk, beschaafd. Reagan was dat allemaal, Trump is geen van de drie.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234