De grootste angst van Stefan Hertmans: 'Het lot van de menselijke samenleving tout court'

De wereld draait door en gevaarlijke gekken regeren hem, maar wij gaan straks fijn naar de Boekenbeurs. Humo vroeg aan een uitgelezen gezelschap van Vlaamse en uitheemse schrijvers, eminente chroniqueurs van hun tijd, wat hun grootste angsten zijn. En of ze ons ook bang zullen maken met boeken. Leest en vreest!


‘Kanarie in koolmijn’

Het zal niet verbazen dat Stefan Hertmans, éminence grise, bestsellerschrijver en internationale literaire ster in één stijlvolle voordeelverpakking, het lijden van de mensheid en het falen van zijn leiders met haast filosofisch mededogen gadeslaat. En dat hij ook weet waarom we tegenwoordig zo bang zijn.

Stefan Hertmans «De enige fundamentele angst van mensen is die voor lijden en pijn, en verlies van geliefden. Maar vandaag is er iets anders aan de hand: onze klassieke notie van angst raakt gekoppeld aan de vrees voor het lot van de mens als soort en dat van de planeet die we bewonen. Het gaat dus niet alleen meer om de angst voor het eigen lijfsbehoud, maar om het lot van de menselijke samenleving tout court. Dat is ongezien.»

HUMO Zou dat thema kunnen opduiken in een volgend boek van u?

Hertmans «Vreemd genoeg heb ik het 25 jaar geleden al eens aangeraakt, in ‘Naar Merelbeke’: een onleefbare planeet, een leeg aardoppervlak, mensen die hun steden ondergronds bouwen...»

HUMO Terwijl we daar toen nog niet collectief van wakker lagen.

Hertmans (lacht) «De verbeelding is een hond die gaat liggen waar hij wil, om het met een variant op Cees Nootebooms bekende uitspraak te zeggen. Hoe komt het dat iets een thema wordt in een roman? Er zijn twee mogelijkheden. Ofwel omdat je dat van tevoren zo hebt besloten, ofwel omdat het plots opduikt, in de drive van het schrijven, zonder voorbedachten rade.

»Gottfried Benn heeft ooit een verhaal geschreven met de titel ‘Der Radardenker’. Als schrijver blijk je, tijdens en door het schrijven, zo’n radar te kunnen ontwikkelen die signalen opvangt. Je wordt een kanarie in de koolmijn. Het is het punt waar de werkelijkheid overgaat in verbeelding. Waarna de verbeelding de werkelijkheid op haar beurt een ander elan en een andere dimensie zal geven.

»Maar het overleven van de soort verbeelden, dat is nog iets heel anders dan de dood van een personage beschrijven. Er zijn al tal van romans en films gemaakt die de ondergang van de natuur zoals we die kennen in beeld of onder woorden brengen, maar wat het voor ons zal betekenen als het klimaat écht op hol slaat, zullen we toch maar te weten komen uit individuele ervaringen en verhalen. Net als film gaat literatuur vaak over de manier waarop de enkeling reageert op een collectieve uitdaging. Richard Powers heeft onlangs een wat mij betreft brandend actuele roman gepubliceerd, uitgaande van de ecologische crisis: ‘Tot in de hemel’. Maar tegelijk heeft dat verhaal ook alles te maken met zijn persoonlijke ervaringen in de Amerikaanse wouden. Men spreekt in dat verband al van een nieuw literair genre: ecofictie.»

HUMO Uw succesvolste romans, ‘Oorlog en terpentijn’ en ‘De bekeerlinge’, gaan over het verleden.

Hertmans «Klopt. Gebeurtenissen moeten eerst transformeren in je eigen verbeelding vóór je ze een meer universele gestalte kunt geven. Daarom staat er geen vervaldatum op de actualiteit van verhalen. Ze kunnen over een verleden gaan waardoor we het heden anders gaan bekijken. Maar weinig romans die kort op de bal spelen, overleven de tand des tijds, omdat goede literatuur juist meer bezonkenheid vraagt. Thema’s kunnen het best een tijdje rijpen voor ze omgevormd worden tot iets wat ook voor anderen waarde heeft. Maar er zijn geen wetmatigheden. Soms gebeuren dingen spontaan, en blijkt het tijdloze aan het actuele te raken. Zoals toen ik een paar jaar geleden ‘Antigone in Molenbeek’ schreef, over een jonge rechtenstudente, een moslima, die haar broer, een terrorist, wil begraven.

»Elke schrijver voelt hoe de actualiteit constant knabbelt aan de randen van zijn of haar verbeelding. Je staat altijd tussen een vorm van verleden en de actualiteit in.»

De Boekenbeurs vindt plaats van dinsdag 29 oktober tot 3 zondag november en van woensdag 6 november tot maandag 11 november in Antwerp Expo. Info en tickets: www.boekenbeurs.be

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234